Skip to main content
Internet Archive's 25th Anniversary Logo

Full text of "Ausgewählte Dialoge;"

See other formats


PLAT(YS 



I I I 



AUSGEWÄHLTE DIALOGE. 



ERKLART 

VON 

α SCHMELZER, 

GYMNASIALDIREKTOR IN HAMM IN WESTFALEN. 



L^^'i. Π 



PHÄDRUS. 



b. 




BERLIN \ 

WEIDMANNSCHE BUCHHANDLUNG. 

1882. 






u5 



1 



ι 



VORWORT. 



Im folgenden will ich keine gelehrt- philologische, son- 
dern eine pädagogische Arbeit, keinen Kommentar für Lehrer 
und Schüler, sondern einen solchen nur für Schüler liefern 
d. h. den Plato so zu erklären versuchen, wie er meiner An- 
sicht nach in der Prima erklärt werden und zunächst auch 
von den Studierenden gelesen werden mufs. Was sich der 
Schüler aus Lexikon und Grammatik selber holen kann, habe 
ich nicht angedeutet; eine lange Einleitung , wie sie in un- 
seren Tagen den Ausgaben der Schriftsteller vorangeschickt zu 
werden pflegt, habe ich zu geben unterlassen, weil ich glaube, 
der Schüler mufs über das, was sie enthalten könnte, während 
der Lektüre aufgeklärt Λverden. Mein Ziel ist gewesen, durch 
eine in der Hauptsache populär-ästhetische Erklärung propä- 
deutisch für ein tieferes Studium der Platonischen Philosophie 
zu wirken, ein schnelleres Lesen in der Klasse und eine ver- 
nünftige Privatlektüre zu ermöglichen , der Jugend den Plato 
heb zu machen. Die Arbeit soll kein Muster bieten, sie ist 
vielmehr ein Versuch: möge er mir einigermafsen gelungen 
sein! 

Hamm i.W. im Mai 1882. 

C. Schmelzer. 



1* 



ΦΑΙΔΡ02 

[η περ\ κάλου* τθ-ικος. ] 



ΤΑ ΤΟΓ ΔΙΑΑΟΓΟΓ ΠΡΟΣΩΠΑ 
ΣΩΚΡΑΤΗΣ ΚΑΙ ΦΑΙΔΡΟΣ. 



1. Ώ φίλε Φαΐορε, τνοί δη ν,αϊ ττό^εν; 

ΦΛΙ. Παρά Λυσίου, ώ ^ώκρατες , τον Κεφάλου' 
τΐορενομαι δε τνρος ττερίττατον εζω τείχους, συχνόν γαρ 
Ιγ,εΙ δίέτριψα χρόνον κα^ι^μενος εξ έω^ινον' τφ δε σψ 



cap. 1. Die ersten fünf Kapitel 
bilden den Prolog des in der Weise 
eines Dramas gegliederten Dialogs. 
Die Frage nach der Persönlichkeit 
des Phädrus ist für das Verständ- 
nis des Dialogs gleichgiltig. Plato 
schildert in ihm einen jugendlich 
unreifen Mann, der sich vom glän- 
zenden Scheine so sehr bestechen 
läfst, dafs er darüber Logik und 
Sitte vergifst, dessen Kern aber von 
der Sophistik noch nicht vergiftet 
ist; denn er läfst sich von Sokra- 
tes bald gewinnen. Wenn Plato in 
unserem Phädrus, der mit dem des 
Symposion identisch ist, eine be- 
stimmte Person im Auge gehabt 
hat, so hat er von ihr scherzend 
eine Art Karikatur gegeben, aber 
eine harmlose, die nicht verletzt. 
Die satirische Schärfe des Dialogs 
richtet sich vielmehr gegen den 
Redner Lysias, der eine Zeit lang 
in Athen die holile Rhetorik des 
Sikelioten Tisias lehrte: die Ver- 
achtung, welche Plato gegen diesen 
Mann und seine Rhetorik empfin- 



det, spricht sich schon in dem Um- 
stände aus, dafs Plato den Lysias 
nicht, wie den Protagoras, Gorgias 
u. V. a., selbst redend einführt, son- 
dern am Phädius als an einem Bei- 
spiele das Verderbende der hohlen 
Phrase zeigt. Dafs man den Mafs- 
stab, mit welchem Plato den Leh- 
rer der sikeliotischen Rhetorik mifst, 
nicht an den Redner Lysias legen 
darf, beweisen die Reden , welche 
uns von ihm überliefert sind. — 
Plato läfst den Sokrates den jungen 
Phädrus auf einer Slrafse Athens 
treffen, wie er würdevoll einher- 
schreitet. Plato sagt uns das nicht 
direkt; aber er läfst es uns emptin- 
den; denn der junge Mann nimmt 
den Mund gewaltig voll, als ei auf 
die kurze Frage des alten HtMrn 
antwortet. Er erwidert niclit ein 
einfaches: ηεριηατΗν μ^λλω (ξω 
Ttixoi^, um dann eine neue Frage 
abzuwarten; nein, er antwortet mit 
Phrasen: τιοί^ενομαι π^'Ο*; nt^il 
Jicaov — ποιονμαι ιονς nt^u^a 
τους — ονχνόν iSitTfJUi'a χρόνιη 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΦΑΙΔΡΟΣ. 



χαΐ εμώ εταίρω τνει^^όμενος ^κονμενφ κατά τάς οόονς 
τΐοίονμαί τους τΐεριτΐάτοις' (ρηοϊ γαρ ακοπωτέρονς είναι 
των εν τοις δρόμοις. 

2Ω. Καλώς γάρ, ώ εταίρε, λέγει, ατάρ θυσίας ην, 
ως εοιχεν, εν αοτει. 

ΦΑΙ, Ναι, τταρ ^Ετζικράτει, εν τηδε TJj πλησίον τον 
^Ολνμττίου οικία τη Μορνχία, 

2Ω. Τις ονν δη ην ή διατριβή ; η δήλον ότι των λό- 
γων ν μας Ανοιας είοτία; 

ΦΑΙ. Πείθει, εϊ σοι σχολή τΐροϊόντι αγ,ονειν, 

2Ω. τι δέ; OVY. αν οϊει με χατά Πίνδαρον και ασχο- 
λίας νπέρτερον τνραγμα τνοιήσασΒ^αι το σήν τε ζαι Ανσίον 
διατριβήν άκονσαι; 

ΦΑΙ. Πρόαγε δή, 

2Ω. Αέγοις αν. 

ΦΑΙ. Και μήν, ώ Σώκρατες, προσήκονσά γέ σοι ή 
ακοή. 6 γάρ τοι λόγος ην, περί ον διετρίβομεν, ονκ οίδ 
όντινα τρότΐον ερωτικός. γέγρα(ρε γαρ δή 6 Ανσίας ηει- 
ρώμενόν τίνα των καλών, ονχ vtc^ εραστον δέ, αλλ αντό 
δή τοντο και κεκόμψενται' λέγει γάρ ως χαριστέον μή 
ερώντι μάλλον η ερώντι, 

2Ω. Ώ γενναίος, εϊ-Θ-ε γράψειεν ως χρή τΐένητι μάλ- 



^ξ εωΘ^ινον. Er erzählt von seiner 
werten Person: Stunden lang hat 
er zu Füfsen seines Lehrers gesessen 
und nun sorgt er für die liebe Ge- 
sundheit und folgt dem Rate des 
Doktors, wenn er spazieren geht. 
Dabei entschuldigt er sich unbe- 
wufst, wenn er dem τω ίμοΐί Ιταί- 
Qü) das τώ σώ voranstellt: „Aku- 
menos ist ja auch dein Freund und 
du wirst deshalb anerkennen, dafs 
man ihm folgen mufs, wirst es na- 
türlich finden, dafs ich ihm folge. 

Epikrates soll ein Demagoge ge- 
wöhnlichen Schlages gewesen sein. 
Dafs Plato den Lysias bei ihm ein- 
kehren läfst, empfiehlt diesen auch 
nicht. 

Den Hohn, der in den Worten 



όηλον — εΐϋτία; liegt, versteht 
Phädrus nicht; er würde sonst auf 
die Redensart Jemanden mit Reden 
füttern" nicht mit einer Aufforde- 
rung, ihn zu begleiten, antworten. 

Scherzhaft ist auch das κατά 
Πίνδαρον; denn es läfst einen ge- 
wichtigen Ausspruch erwarten, ohne 
ihn zu geben. Wie sehr aber das 
ironische σην in σην τε καΐ Αν- 
σίον den Phädrus kitzelt, verrät 
er in dem Plural διετρίβομεν sei- 
ner Antwort. 

Sobald Phädrus das thörichte 
Thema seines Meisters Lysias ver- 
raten, unterbricht ihn Sokrates mit 
einem Ausrufe lustigen Staunens 
„ω γενναίος, ο die edle Seele!" 
und neckt ihn sodann damit, dafs 



6 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

λον η jclovoUo, καί ηρεσβντέρο) η νεωτέρω, και οσα άλλα 
Ιμοί τε πρόσεστι xai τοΐζ πολλοίς ημών' η γαρ αν αοτεϊοι 
γ.α\ όημωφελείς εΐεν οι λόγοι, εγωγ ονν ούτως εττιτε^-ν- 
μηγ,α αγ,ουοαι, ώστ^ εάν βαδίζων τΐοιτ] τον ττερίιτατον Με- 
γαράδε, καΐ κατά Ήρόδικον 7ΐροοβάς τω τείχει πάλιν 
απίγις, ον μη σον άινολεκρΒ^ώ. 

ΦΛΙ. Πώς λέγεις, ώ βέλτιστε ^ώκρατες ; οϊει με, α 
θυσίας εν 7ΐολλω χρόνφ κατά σχολην σννέ^^ηκε, δεινότα- 
τος ων τών νυν γράφειν, ταντα ιδιώτην οντα ατΐομνημο- 
νενσειν αξίως εκείνον; ττολλον γε δέω' καίτοι εβονλόμην 
γ αν μάλλον η μοι ττολν χρνσίον γενέσ&αι. 

2. 2Ω. Ώ Φαΐδρε, ει εγώ Φαΐδρον αγνοώ, καϊ 
εμαντον έτνιλέλησμαι. αλλά γάρ ουδέτερα εστί τούτων' 
εν οίδα ότι ^νσίον λόγον άκονων εκείνος ον μόνον άπαξ 
ηκονσεν, αλλά πολλάκις επαναλαμβάνων εκέλενέν οί λέ- 
γειν' 6 δε έπεί^ετο προ^-νμως. τφ δε ονδε ταντα ην 
ικανά, αλλά τελεντών παραλαβών το βιβλίον ά μάλιστα 
επεθ^νμει επεσκόπει, και τοντο δρών , έζ εωΒ-ινον καθή- 
μενος, απειπών εις περίπατον γ]ει, ώς μεν εγώ οΐμαι, νη 
τον κννα, εξεπιστάμενος τον λόγον, ει μή πάνν τις ην 
μακρός, έπορενετο δ έκτος τείχους, ϊ'να μελετφη. άπαν- 
τήσας δε τφ νοσονντι περί λόγων ακοήν, ϊδών μεν [ιδών] 

er seine volle Phrase ποιεΐσθ^αι Bitte, sich nicht zu verstellen. Als 

Toy 7Γί()/π^βτολ• wiederholt und den ironisches Beiwerk hilft dann das 

mit ihr ausgedrückten Gedanken rhetorische Gewand, in welches S. 

übertreibt. Wie ein Knabe aber seine Gedanken kleidet: et ΦαΙ- 

verrät sich Phädrus in dem Worte δροι• αγνοώ — εμαντον ετιιλέλη- 

άηομνημονενειν — hat doch So- σμαι, λόγοι• ακονων — ον μόνον 

krates von ihm gar nicht verlangt, αηαξ ηκονοεν, κ μάλιστα εττεθ-ν- 

dafs er die Bede des Lysias aus μει, εττεακόηει u. s. w. ; dann die 

dem Gedächtnis hersagen solle. kurzen Satze; endlich die lachenden 

cap. 2. Die lange Antwort des Worte: „da hält er mich nun für 

Sokrates läfst den Phädrus um so so einen, der versessen (yootiv) 

länger empfinden, wie tief er Ja''^uf »^t' eine Bede zu hören- 

durchschaut worden ist. Er mufs ""d: „da hat er nun gelunden, mit 

die ironische Art, in welcher So- <itMii er schwärmen kann- (ονγκο- 

krates von ihm in der dritten Per- ^iv^«rrmr). Auch das doppelte 

son redet, langsam aufkosten bis irfwr zu mx»;/ dürtte sich als Sehen 

zu der Bitte, die"^ er aufgefordert erklaren lassen, 
wird an sich selbst zu richten, die Ph. will trotz der derben Ironie 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 



ησ^'η, οτί εξοι τον σνγτ,ορνβαντίώντα , καϊ ννροάγείν εχέ- 
λενε' όεομένον δε λέγειν τον των λόγων εραστον , εϋ-ρν- 
τττετο ώς δη ονχ έττι^νμών λέγειν' '{^τελεντώ ν δε έμελλε, 
yial εΐ μη τις εκών αν.ονοι, βία έρείν. ovjovv, ώ ΦαΙ- 
δρε, αντον δεή^ητι^ όπερ τάχα τνάντως ποιήσει, νυν ηδη 
ποιείν. 

Φ^Ι. ^Εμοι ώς αληθώς 7ΐολν κράτιστόν έστιν όντως 
όπως δνναμαι λέγειν ' ως μοι δογ,είς συ ουδαμώς με αφη- 
σειν, πριν αν εϊπω άμώς γ ε πως. 

2Ω. Πάνν γάρ σοι αλη&η δογ,ώ. 

8. ΦΛΙ. Οντωσι τοίννν ποιήσω, τω οντι γάρ, ώ 
^ών.ρατες, παντός μάλλον τά γε ρήματα ουτ, εζέμα^ον' 
την μέντοι διάνοιαν σχεδόν απάντων, οίς εφη διαφέρειν 
τά τον ερώντος η τά τον μη, εν 'λεφαλαίοις εφεξής δίειμι, 
αρζάμενος από τον πρώτον. 

2Ω. ζ/είξας γε πρώτον, ώ φιλότης , τι αρα εν τ'η 
αριστερά έχεις νπό τω ίματίο^. τοπάζω γάρ σε εχειν τόν 
λόγον αντόν. ει δε τοντό έστιν, αντωσι διανοον περϊ 
εμον, ώς εγώ σε πάνν μεν φιλώ, παρόντος δε /.αι Λνσ'ιον 
εμαντόν σοι έμμελεταν παρέχειν ον πάνν δέδοζται. άλλ^ 
ϊ^ι, δείχννε. 



des S., trotz der Worte τελεντών 
ob — βία iQtlv immer noch nicht 
mit der Wahrheit heraus ; er gesteht 
noch nicht, dafs er die Rede seines 
Meisters auswendig gelernt hat. Er 
verrät sich aber wieder dadurch, 
dafs er das oviojg onojq δνναμαι 
in überflüssiger Weise wiederholt 
in dem αμώς yL nojg\ er beteuert 
am unrechten Orte, und S. läfst die 
Beteuerung vorläufig gelten, um ihn 
später um so derber schlagen zu 
können. 

cap. 3. In übertreibender Weise 
versichert Ph. in seinen ersten Wor- 
ten noch einmal, dafs er die Rede 
nicht auswendig wisse, und diese 
doppelte Versicherung — τω οντι 
und παντός μάλλον — klingt um 
80 lächerlicher dem folgenden a/t- 



όόν gegenüber. Nach dem άρξά- 
μενος άπο τον πρώτον will er 
nun off'enbar anfangen seine Rede 
herzusagen, da fällt ihm S. ins Wort 
und zwar so, dafs das δείξας γε 
προηον die Schlufsworte des Ph. 
gewissermafsen korrigiert: „erst 
zeigen, willst du sagen (yt), mein 
Herz". Weiterhin entspricht in den 
Worten des S. dem πάνν μεν φιλώ 
das Ol) πάνν δέδοκται, wobei das 
Perfektum dem Satze einen energi- 
schen Abschlufs giebt, der zu dem 
entschieden ausgedrückten Gedan- 
ken wohl pafst. 

Die Antwort des Ph. zeigt, wie 
ihn der Schlag getroffen: er gesteht 
ein, dafs es ihm um ein γνμνάζε- 
σΟ^αί zu thun gewesen, und erklärt 
sich ohne weitere Umschweife be- 



8 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

ΦΛ1. Πάνε. έτίτίέχροναάς με ελττίδος, ώ ^ιάτιρατες, 
ην είχον εν σοϊ ώς εγγνμναοό μένος, άλλα τνον δη βονλει 
χα^-ίζόμενοί αν'αγνώμεν ; 

2Ω. ^ενρ έκτραττόμενοΰ κατ« τον Ιλισσον ϊωμεν, 
είτα 07t ου αν οόξτ] εν ησυχία χα&ίζησόμε^α. 

ΦΛ1. Εις -/.αιρόν y ώς εοικεν , ανντχόδητος ων ετν- 
χον' σν μεν γαρ δη αεί. ραοτον ονν ημίν γ.ατα το υδά- 
των βρέχονΟί τον ς πόδας Ιέναί, καί ουκ αηδές, άλλως τ ε 
γ.αϊ τηνδε την ωραν του έτους τε καί της ημέρας. 

2Ω. Πρόαγε δη, καΙ σκόττει αμα ότνου καθ^ιζηοό- 
με^^α. 

ΦΛΙ. Όρας ονν εχείνην την υψηλοτάτην τιλάτανον ; 

^^Ω. Τί μην; 

ΦΛ1. Εκεί σκίά τ εστί καϊ τννενμα μέτρων, καΙ Jtoa 
κα^ίζεσϋ^αι η αν βονλώμε^^α κατακλί&ήναί. 

2Ω. Προάγοις αν. 

ΦΛΙ. Είτΐέ μοί, ώ Σώκρατες, ουκ έν^-ένδε μέντοι 
τΐοΒ-εν arco τον ^Ιλισσσν λέγεται δ Βορέας την ^Ωρεί^^υιαν 
αρτΐάσαί ; 

^Ω. λέγεται γαρ. 

Φ^Ι. Ι^ρ ονν έν^ένδε; χαρίεντα γοϋν και κα&αρά 
και διάφανη τα νδάτια φαίνεται, και επιτήδεια κόραις 
τταίζειν τεαρ αυτά. 

2Ω. Ουκ, αλλά κάτωθεν όσον δν η τρία στάδια, 
η προς το τής^,Αγρας διαβαίνομεν' και που τίς εστι βωμός 
αυτό^Ί Βορέου. 

reit, zu lesen oder, wie er in wohl nur die Verlegenheit sagen 
lächerlicher Weise sagt, sich zu lassen kann, sich legen können, 
setzen und zu lesen. S. wiederholt Und wie schön benutzt Plato diese 
in seiner Antwort nur das xaS^i- Verlegenheit des jungen Mannes, 
ζεΰ&αι. um uns die Stalte, an die er ja 
Der Schlufs des Kapitels von ^ς auch uns führt, zu schildern: ri/•//- 
καιρον an charakterisiert wohl die λοτατη ττλάτανος, οχιά und ,i »fr- 
Verlegenheit des entlarvten Ph. Er ucc ^α-Γριον, χαρίενια και xaxhc 
redet von der Jahres- und der Tages- ρα xcd όιαψανϊι νδάτια. Ίλίοοον 
zeit; er zeigt auf die Platane, unter u. s. w. ! Ist es nicht eine Schil- 
deren Laubdach sie sich in das derung, wie aus einem Theokrili- 
Gras setzen oder, wie ihn doch sehen Idyll? Und als Schlufs dieser 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 



ΦΑΙ. Ον τΐάνν νενόη-αα' αλλ* είττε Ttqbg /ίίός, ώ 
^ώχρατες' συ τοντο το μν^ολόγημα πείθει αλήτες είναι.; 

4• 2Ω. ^Λλ)^ εΐ ατΐΐστοίην, ωσπερ οί oocpoL, ovy, 
αν ατοτΐος εϊην' είτα σο(ρίζόμενος (ραίην αυτήν τννεϋμα 
Βορέου κατά των ττλησίον ττετρών συν Φαρμακεία jcai- 
ζουσαν ώοαι, καϊ ούτω δη τελευτήσασαν λεχ^ηναι υπό 
του Βορέου άνάρπαστον γεγονέναι η εξ Αρείου ττάγου' 
λέγεται γαρ αύ και ούτος 6 λόγος, ώς έκεΐ^^εν αλλ ουκ εν- 
-θ-ένδε ήρτΐάσ^η. εγώ δέ, ώ Φαΐδρε, άλλως μεν τα τοι- 
αύτα χαρίεντα ηγούμαι^ λίαν δε δεινού και έτΐΐπόνου και 
ου τΐάνυ ευτυχούς ανδρός, κατ άλλο μεν ουδέν, οτι δ 
αυτω ανάγκη μετά τοντο το των '^ Itc 7t οκεντ αύρων είδος 
ετΐανορ^ούσ^-αι, καϊ αύ^ις το της Χιμαίρας, καϊ ετΐίρρεί 
δε όχλος τοιούτων Γοργόνων και Πηγάσων καϊ άλλων 
αμήχανων τΐλή^η τε και ατοπίαι τερατολόγων τινών φύ- 
οεων ' αίς εϊ τις άπιστων προσβιβα κατά το εικός εκαστον, 
ατε αγροίκο) τινϊ σοΓρία χρω μένος, πολλής αυτφ σχολής 
δεήσει, εμοϊ δε προς αυτά ουδαμώς εστί σχ^ολή ' το δε αί- 
τιον, ώ φίλε, τούτου τόδε' ου δύναμαί πω κατά το /^ελ- 



Poesie die höchst prosaische Frage 
des Ph.: wie denkst du über die 
Wahrheit der Mythen? — 

cap. 4. In Bezug auf die Lesart 
stimme ich Stallbaum bei, welcher 
zu den Worten η tg Αρείου πάγον 
— ηρπάσϋ^η sagt: Quae cur eji- 
eienda censeamus, caussam idoneam 
nullam intelligimus. 

Den ersten Satz des Kap. geben 
Schleiermacher und Hier. Müller 
nicht richlig wieder. „Nicht selt- 
sam würde ich erscheinen, wenn 
ich, wie unsere Weisen, nicht daran 
glaubte" übersetzt Müller die Worte. 
Das würde aber griechisch heifsen: 
f:L ηπίατονν , ονκ αν ατοηος ήν. 
Die Worte des Sokrates sind feiner, 
neckischer gesprochen. S. sagt: 
„Wenn ich mit unseren Weisen (und 
also auch mit dir, ihrem Schüler,) 
nicht daran glaube, so werde ich 
bei ihnen, wie bei dir, nicht für 



einen άτοπος gelten ; ich kann dann 
als weiser Mann ^sagen" u. s. w. 
S. tadelt mit einiger Derbheit die 
flache Erklärungsweise der Mythen, 
wie sie die Sophisten gaben, deren 
mythologische Kniffe hier aus der 
plastischen Gestalt des ßoreas ein 
πνενμα Βορέον machen Λvürden. 
Auch manchen Mythologieen unse- 
rer Tage sollte man dieses Kapitel 
Vordrucken. Die W. des S. zeigen, 
wie er mit Ph. spielt: der Anfang 
seines Urteils klingt wie ein be- 
ginnendes Lob — άλλως μεν τα 
τοιαύτα χαρίεντα ηγούμαι — , auch 
die zwei folgenden Ad jectiva δεινός 
und επίπονος haben noch guten 
Klang, dann aber kommt mit dem 
ov πάνυ εντνχης fürPh. der schrille 
Mifston, der sich steigert bis zu der 
αγροικος ύοφία und der πολλή 
αχ^ολη , der ßauernweisheit von 
Müfsiggängern. In den Schlufs- 



10 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

(pL'/.ov γράμμα γνώναι εμαντόν' γελοΐον όή μοί φαίνεται, 
τοϋτο ετι αγνοονντα τα αλλότρια οχοττεΐν. ο&εν δη χαί- 
ρειν εάσας ταντα, πειΟ-ό μένος δε τω νομιζομένω περϊ αυ- 
τών, ο νυν δη ελεγον, σχοπώ ου ταϋτα άλλα εμαυτόν, εϊτε 
τι ^ηρίον τυγχάνω Tucpiovog τνολυΊΐλον,ώτερον ν,αϊ μάλ- 
λον επιτε&υμμένον , εϊτε ήμερώτερόν τε λαΐ άπλονστερον 
ζώον, &είας τινός /.αϊ ατύφου μοίρας (ρύσει μετέχον. άτάρ, 
ω εταίρε, μεταξύ των λόγων, άρ^ ου τόδε ην το δένδρον, 
Icp^ όπερ ηγες ημάς; 

ΦΛΙ. Το ντο μεν ου ν αυτό, 

5. ^^. Νη την Ηραν^ ν.αλχ] γε η χαταγωγη. η τε 
γάρ 7ΰλάτανος αύτη μάλ άμοριλαίρης τε καί υψηλή, τον τε 
αγνού το νψος χαΐ το σνσκιον τνάγχαλον , χαΐ ώς α/.μην 
έχει της αν^-ης, ώς αν ευωδέστατον παρέχοι τον τόπον' η 
τε αν πηγή χαριεστάτη υπό της πλατάνου ρεί μάλα ψυ- 
χρού ύδατος, ώστε γε τφ πόδι τελμήρασ&αι' Νυμφών 
τε τίνων χαΐ Αχελώου ιερόν από τών κορών τε χαϊ αγαλ- 
μάτων εοιχεν είναι, ει δ αν βονλει, τό ενπνουν τον τό- 
που ώς αγαπητόν χαι σφόδρα ηδύ' Ό-ερινόν τε καΐ λιγν- 
ρόν ύπηχεί τώ τών τεττίγων χορώ. πάντων δε χομψότα- 
τον τό της πόας, ότι εν ηρέμα προσάντει ίχανή πέφνχε 
χαταχλινέντι τήν χεφαλήν παγχάλως εχειν. ώστε άριστα 
σοι εζενάγηται, ώ φίλε Φαΐδρε. 

ΦΑΙ. Σν δε γε, ώ S -αυμάσιε, άτοπώτατός τις φαί- 
νει, άτεχνώς γάρ, ό λέγεις, ξεναγουμένφ τινϊ χαι ονχ 
επιχωρίω εοιχας' όντως έχ τον άστεος οντ εις τήν υπερ- 
ορίαν αποδημείς, οντ^ εξω τείχους εμοιγε δοχεΐς το παρά- 
παν εζίέναι. 

ΣΩ. Σνγγίγνωσχέ μοι, ώ άριστε, φιλομα&ής γάρ 

Worten, in denen S. mit Τνφώνος dich einer solchen ηγροικος οοφΐα 

— έτιιτίΟ^νμμίΐΌΡ• — άτνφον aul" hingiebst. 

ein anderes Kunststück der Sophis- cap. 6. Zu ti ö' av (ioik^i sagt 

ten, mythologische Namen mit unzu- Stallb.: Formulam interpretari licet: 

reichenden etymologischen Kennt- adde et hoc. Der Deutsche sagt 

nissen erklären zu wollen, hindeu- ganz wie der krieche: „wenn du 

tet, liegt zugleich für Ph. eine Lehre willst" oder „wenn du gestattest", 

versteckt: γνώ^ι οΐαντόν, ehe du Die Worte sind eine Formel der 



ΦA1^P0Σ. 



11 



εΙμί' τα. μεν ονν χωρία και τα δένδρα ουδέν μ ε&έλει δι- 
δάσκειν, οί δ^ εν τω αστει αν^ρίοποι. συ μέντοι δοκείς 
μοι της εξόδου το (ράρμαχον ευρηζέναι. ωστνερ γαρ οί τα 
ηεινώντα θρέμματα d^aXlov η τίνα καρττον τνροσείοντες 
αγουοι, ου εμοι λόγους ούτω τνροτείνων εν βιβλίοις την 
τε ^^ττιχην φαίνει περιάξειν ατταοαν καΙ οτΐοι αν αλλοοε 
βούλη. νυν ονν εν τω τΐαρόντι δενρ αφικόμενος εγώ μεν 
μοί δο'λώ κατακεΐσ^^αι, συ δ εν οτνοίψ οχήματι οϊει ραστα 
αναγνώοεο3•αί, τοϋ-Θ- έλόμενος αναγίγνωσκε. 

ΦΑΙ. !^χουε δή. 

6. Περί μεν των εμών πραγμάτων έτΐίστασαι, χαΐ 



Höflichkeit. Auch für das βϋ^βλει 
in τα δένδρα ονδεν μ^ εθ^έλει δί- 
δάσκειν haben wir den entspre- 
chenden Ausdruck in unserem: „was 
will das sagen?" In Bezug auf 
den Inhalt des Kap. ist zu bemerken, 
dafs uns Plato den S. zuerst als 
einen Mann schildert, der für die 
Schönheit der Natur tief empfäng- 
lich ist; denn die Schilderung der 
herrlichen Statte wird durch keine 
satirische oder ironische Bemerkung 
unterbrochen. Die satirische Be- 
merkung folgt erst am Schlufs der 
Schilderung in den Worten πάν- 
Tojv δε κομψότατον κ. τ. ε. S. 
spricht sie wohl, indem er den Blick 
von der herrlichen Umgebung auf 
seinen prosaischen ξεναγός fallen 
läfst, der ihn an den ihm bevor- 
stehenden Genufs erinnert. Wie 
wenig Ph. von der Schönheit des 
Platzes bezaubert ist, zeigt nur zu 
deutlich seine Antwort, die mit 
keiner Silbe aufS. begeisterte Schil- 
derung eingeht, sondern an einen 
Wortklang anknüpfend den S. ta- 
delt, dafs er so selten die Stadt 
verlasse. 

Die Gegenrede des S. halte ich, 
wie mir das ανγγίγνο)ακέ μοι 
„nimm es nicht übel" anzudeuten 
scheint, für scherzend und würde 
sie deshalb nur mit Vorsicht zu 
einer Charakteristik des Platoni- 



schen S. verwenden. Wahrhaft 
schalkhaft ist die Schmeichelei, die 
S. mit den W. av μέντοι δοκεΐς 
κ. τ. ε. dem Ph. sagt: „Du ver- 
stehst's mich hinauszubringen; wie 
der Schäfer die Schafe mit einem 
Zweige lockt, den er ihnen vorhält, 
so hältst du mir deine Rede vor 
und lockst mich durch ganz Attika 
und wohin sonst immer du willst". 
Einen leisen Hohn aber enthalten 
die Schlufsworte: „Ich werde es 
mir jetzt bequem machen und mich 
legen : du halte es, wie du willst — 
lies nur!" 

cap. 6. Nachdem uns so Plato 
in dem Prologos über Ort und Zeit 
und über die Personen, die vor uns 
auftreten, unterrichtet hat, läfst er 
den Ph. seine Rede halten , ge- 
wissermafsen die Parodos des Dra- 
mas. Das Urteil über die Rede 
giebt S. im zehnten Kapitel selbst 
in seiner satirischen Weise: δει τον 
λόγον επαινεθ^ηναι εκείνη μόνον, 
οτί σαφή καΐ στρογγυλά, καΐ ακρι- 
βώς έκαστα των ονομάτων άπο- 
τετόρνηνται und εδοξέν μοι δΙς 
καΐ τρΙς τα αντά είρηκέναι ως 
ον πάνν ενπορών τον πολλά λέ- 
γειν περί τον αντον. Mit Bitter- 
keit ausgesprochen lautet das Urteil : 
„wässerige Gedanken in abgerun- 
deter Form zwei- und dreimal wie- 
derholt". Man darf aber die Rede 



12 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



ώς νομίζω συμφέρειν ημίν γενομένων τούτων α^,ή-λοας' 
αξιώ δε μη δια τοντο ατύχησα l ών δέομαι, οτι oix ερα- 
στής ων σον τυγχάνω, ώς ετίείνοις μεν τότε μεταμέλει ών 
αν ευ ττοιήσωσιν, έττειδάν της έττίχ^-υμίας παΰσωνται' τοις 
δε ουκ εστί χρόνος, εν ω μεταγνώναι ιτροσήκει. ου γαρ 
υπ ανάγκης αλλ εκόντες^ ώς αν άριστα ττερϊ των οίχείων 
βουλευσαιντο , προς την δύναμιν την αυτών ευ ττοίονσιν. 
ετι δε οί μεν έρώντες σκοποϋσιν α τε κακώς διέ^^εντο τών 
αυτών δια τον έρωτα καΐ α πεποίηκασιν ευ, και ον είχον 
τΐόνον προστιΒ-έντες ηγούνται πάλαι την άζίαν αποδεδω- 
κέναι χάριν τοις έρωμένοις' τοις δε μη έρώσιν ούτε την 
τών οικείων αμέλειαν δια τοϋτο εστί προφασίζεσ3•αι, οϋτε 
τους παρεληλυ^^ότας πόνους υπολογίζεσ&αι , ούτε τάς 
προς τους προσήκοντας διαοροράς αΐτιάσασ^^αι' ώστε 
περιηρημένων τοσούτων κακών ουδέν υπολείπεται αλλ^ η 
ποιείν προΒ-ύμως, ο τι αν αυτοΐς οϊωνται πράξαντες χαρι- 
εΙσΟ^αι. ετι δε ει δια τοϋτο άξιον τους ερώντας περί πολ- 
λού ποιεΐσ^-αι, ότι τούτους μάλιστα φασι (ριλεΐν ών αν 



ja nicht ernst auffassen: Plato 
mufs sich bewufst sein, dafs er 
hier selbst den flachsten Rhetoriker 
noch karikiert. Der „kalte, selbst- 
süchtig berechnende, bei seinem 
Jagen nach möglichst leidenschafts- 
losem Sinnesgeniifs noch den heuch- 
lerischen Schein sittlicher Selbst- 
beherrschung annehmende Ver- 
standesmensch" (Steinhart) 
steckt wohl schon deshalb nicht in 
der Rede, weil sie so wenig Ver- 
stand enthält. Ich würde sagen: 
Die Rede zeigt, wie die Hingabe an 
die blofse Form den logischen und 
den sittlichen Inhalt vergessen läfst 
und wie das Fehlen des sittlichen 
und des logischen Gedankens die 
klare und abgerundete Form hohl 
erscheinen läfst. 

Die Schwierigkeit der Rede liegt 
für den , welcher sie zum ersten 
Male liest, in der Flachheit ihrer 
logisch nicht geordneten Gedanken, 



welche rhetorischer Schmuck ver- 
decken soll. Wie gleich der An- 
fang die Logik vermissen läfst, lehrt 
S, c. 14 selber: περί παντός μία 
αρχή τοΐς μέλλοναι καλώς ^ον- 
λενεσ&αι' ειόέναι δει περί ο ν αν 
y η βουλή, η παντός αμαρτάνειν 
άνάγκτι. Der Anfang unserer Rede 
ist Willkür, ein Hinweis in das 
Blaue: περί — επίαταοαι und dient 
nur, die nicht zu beweisende Voraus- 
setzung zu verstecken {ώς νομίζιο 
ονμφερειν ημΐν γεν. τοντ.). Piatos 
künstlerischer Takt läfst sodann den 
Lysias das Thema seiner Rede nicht 
so schroff aussprechen, als Ph. es 
uns mitgeteilt hat. Des Ph. Worte: 
χαριστΐον μη βρώντι μάλλον /) 
ερώντι suchen wir vergeblich. Ks 
heifst satt ihrer: «^αΰ /<// Λ« ror- 
το ατνχηύαι ών όεομαι κ. τ. ε. 
Lysias schiebt dann statt des χαρί- 
ζεοχ}αί das mildere περί ηολλον 
ποιεϊοΘ^αι ein und gebraucht Meiter- 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 



13 



Ιρώσι, χαΐ έτοιμοι εΐοί γ,αι έζ των λόγων τ,αΐ εκ των έργων 
τοις άλλοις απεχ^ανόμενοι τοΙς ερωμένοις χαρίζεσ^αι, 
ράδίον γνώναι^ εΐ άλη^η λέγονοιν, οι γ" οοων αν ύστερον 
ερασ^^ώσιν , εκείνους αυτών περί πλείονος 7ΐθίήσονται, 
ycal δήλον οτι, εαν εκείνοις όοκ/;, καΐ τούτους κακώς ποιτή- 
σουσι. και τον πώς εικός εστί τοιούτον πράγμα προέσ^αι 
τοιαύτην εχοντι συμφοράν, -ην ουδ αν επιχειρήσειεν ου- 
δε}ς έμπειρος ων άποτρέπειν ; και γαρ αυτοί δμολογοϋσι 
νοσείν μάλλον η σωφρονείν , και ειδέναι ότι κακώς φρο- 



hin das χαρίζεσθ^αι, wenn er von 
dem Liebhaber, nicht, wenn er von 
dem Nichtliebenden spricht. So 
läfst er sein Thema aus dem Gegen- 
satze ahnen, stellt es aber nicht 
mit klaren Worten auf. 

Seinen Beweis beginnt Lysias in- 
folge der mangelnden Definition des 
Hauptbegriifes seines Themas will- 
kürlich mit der μεταμέλεια των 
έρωντα)ν. Er giebt uns dann in 
den beiden ersten Beweissätzen ώς 
εκείνοις — εν ποιονσιν und ετι 
όε χαΐ — ηράξαντες χαριεΐσθ^αι 
nichts als eine Tautologie, deren 
Armut er durch eine Fülle rheto- 
rischen Schmuckes zu verdecken 
sucht. Dahin gehört schon der 
Wechsel in den Verben des ersten 
Satzes: έπίσταοαι und άκηκοας, 
ferner der in den Ausdrücken τότε 
und ονκ εστί χρόνος, μεταμέ?.ει 
und μεταγνώναι. Er bietet lerner 
äufserlicli scharfe Gegensätze, wie 
ου/ in ανάγκης, αλλ^ εκόντες — 
α τ ε κακώς όιε'^εντο und « τΐε- 
ποιηκασιν εν; endlich volltönende 
Worte, wie die Media προωασίζε- 
αϋ-αι, νπολογίζεσϋ^αι, αίτιασασϋ^αί 
und πράςαντες χαριεΐσΙ^^αι. Die 
Gegenüberstellung' des έροΐίν und 
des μη Ιρών aber giebt ihm die 
beste Gelegenheit, dasselbe mit 
anderen Worten 61ς καΐ τρΙς zu 
sagen. 

Die folgenden Worte von ετι όε 
ει όια τοντο κ. τ. ε. bieten einige 



grammatische Schwierigkeiten. Es 
fragt sich zunächst, was zu φασί 
und zu λέγονσι (in ει άληΟ-η λέγον- 
οιν) Subjekt ist, und die Heraus- 
geber streiten, ob zu beiden Verben 
o\ ερώντες (Stallbaum und Hier. 
Müller) oder o\ αν^ροίτιοι (Hein- 
dorf) zu ergänzen ist. Ich meine, 
zu φααΐ als Subjekt οϊ ερώντες 
zu nehmen , verbietet das vorher- 
gehende τοντονς d. i. τοντονς τονς 
ερώντας; zu λεγονοιν aber mufs 
aus dem folgenden o% wie mit C. 
F. Hermann (ot γε) statt ότι zu 
lesen ist, als Subjekt οντοι genom- 
men werden. Der Satz heifst deutsch : 
„Verdienen deshalb die Liebenden, 
dafs man sie hoch schätze, weil, 
wie es heifst, sie die besten Freunde 
derer sind, die sie lieben, und bereit, 
mit Wort und That den Hafs anderer 
sich zuzuziehen, um ihren Geliebten 
gefällig zu sein, so läfst sich leicht 
erkennen, ob (dies nur eine Behaup- 
tung der Liebenden ist und ob) die- 
jenigen die Wahrheit sagen, welche 
u. s. w." Aber auch wenn man die 
Lesart ότι beibehält, ändert das die 
Übersetzung des Vordersatzes nicht ; 
der Nachsatz würde dann nurheifsen: 
„so läfst sich leicht erkennen, ob 
man (ol ανϋ^ρωτΐοι) die Wahrheit 
hiermit sagt (oder nicht), weil sie 
{εκείνονς sc. τονς ερώντας), wen 
sie später lieb gewinnen, immer 
höher schätzen u. s. w." 

Schwieriger ist die Erklärung der 



u 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



voioiv , αλλ ου övvaod^ai αυτών χρατείν' ωοτε τΐώς αν 
εν ίρρονήσαντες ταντα καλώς εχειν ηγησαιντο περί ών 
ούτω δια-κείμενοι βονλονται; υμϊ μεν δη εΐ μεν εχ των 
έρώντων τον βέλτιστον αίροΐο, εξ ολίγων αν σοι ή ελλεξις 
εϊη' ει δ εκ τών άλλων τον σαντώ επιτηδειότατον , εκ 
τΐολλών ώστε ττολύ πλείων ελπίς εν τοις πολλοίς οντά 
τνχείν τον άξιον της σης φιλίας. 

7• ΕΙ τοίννν τον νόμον τον κα&εστηκότα δέδοικας, 
μη πν^-ομένων τών ανΌ-ρώπων όνειδος σοι γένηται, εικός 
εστί τους μεν έρώντας, όντως αν οιομένονς και νπο τών 
άλλων ζηλονσ^-αι ωσπερ αυτούς ύφ αϊτών, επαρ&ήναι 
το λέγειν και φιλότιμου μεν ους επιδείκνυσ&αι προς απαν- 
τάς, οτι ουκ άλλως αυτοίς πεπόνηται' τους δε μη έρών- 
τας, κρείττους αυτών οντάς, το βέλτιστον άντι της δό- 
ξης της παρά τών αν&ρώπων αϊρεΐσΟ^αι. ετι δε τους fihv 



"Worte ώστε ηώς αν — διακεί- 
μενοι βονλονται. Der Satz ist einer 
von denen, welche schwierig zu ver- 
stehen sind, weil sie eine grofse 
Flachheit enthalten, die niemand 
vermutet. Der Redner hat mit gro- 
fsem Wortschwall gesagt: aus einem 
Liebhaber kann ein Mann werden, 
der schliefslich dem ersten Gelieb- 
ten Übles zufügt. Er fährt dann 
mit derselben Breite fort: man soll 
sich nicht mit jemand in ein Liebes- 
verhältnis einlassen, der seinem 
eigenen Geständnisse nach ein Kran- 
ker ist und der weifs, dafs er sich 
nicht selbst beherrschen kann. Die- 
sem an sich so ilachen Satze sucht 
er nur mit den Worten ωοτε ηώς 
— βονλονται Nachdruck zu geben. 
Wie, sagt er, kann man nur, wenn 
man zu Verstände gekommen ist, 
glauben, ταντα καλώς εχειν, es 
verhalte sich dasjenige wohl, in 
Bezug worauf man , wenn man in 
dieser Lage d. i. bei Verstände ist, 
sich wohl zu befinden wünsciit? 
d. h. wie kann ein verständiger 
Mensch glauben, dafs ein Krank- 
heitszustand etwas Gutes sei? Das 



όντως διακείμενοι weist also auf 
εν φρονησαντες (Stallb.) zurück 
und ist ein anderer Ausdruck für 
εν φρονονντες, Objekt aber zu 
βονλονται ist καλώς Ι'χειν. Die 
Worte würden, deutlicher gespro- 
chen, heifsen: περί ων {ävd -ρωηοι) 
οντω διακείμενοι καλώς εχειν 
βονλονται. 

cap. 7, Die Hohlheit der Beweis- 
führung zeigt sich genügend durch 
die Übersetzung, und die Flachheit 
der rhetorischen Form mit ihren 
Gegensätzen und Gleichklängen und 
dem Wortschwall fällt auch von 
selbst in die Augen. Will man aber 
die ganze Seichtheit der Rede in 
das rechte Licht stellen, so hat 
man nur nötig, die überflüssigen 
Worte zu streichen, cap. 7 sieht 
dann ungefähr so aus: Ei τοίννν 
τον νόμον δεδοικας , μη όνειδος 
σοι γένηται, εικός εατι τονς μ^ν 
βοώντας εηαρΘ-ηναι τώ λέγειν 
προς αηαντας, οτι ονκ αλλιος 
αντοϊς πετΐόνηται' τονς δ^ μη 
έυώντας, κρείττονς αιτών οντάς, 
το βέλτιστον αντί τής δόξί^ς αΊ- 
ρεϊο9•αι. ετι δ^ τονς //h• έρωντας 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 15 

ερώντας 7ΐολλονς ανάγκη Ttüd-eöd-ai καΙ ΙδεΙν , αλολου- 
d -ονντας τοΙς ερωμένοις χαΐ έργον τοντο ^ΐοιουμένους, 
ωοτε όταν ocpd-toOi όιαλεγόμενοί αλλήλοις, τότε αυτούς 
οίονται η γεγενημένης η μελλούσης εσεο&αι της ετα^-ν- 
μίας ουνεΐναυ' τους δε μη ερώντας ονδ αίτιάσ^αι δια 
την σννονσίαν έτΐίχειρονσίν , είδότες οτι αναγκαΐόν εστίν 
η δίά ψίλίαν το) διαλέγεσ^αο η δι αλλην τινά ηδονην. καϊ 
μεν δη ει σοι δέος τζαρέστψ,εν ήγονμένω χαλετζον είναι 
φιλίαν σνμμένειν, χαΐ αλλω μεν τρόττω δία(ροράς γενομέ- 
νης κοινήν αμ(ροτέροις χαταστηναι την σνμ(ροράν , ιχροε- 
μένον δέ σον α τζερί τΐλείστον τΐοιεί μεγάλην αν σοι βλά- 
βην γενέσ^αι^ είχότως αν τους ερώντας μάλλον αν φοβοΐο' 
ηολλά γαρ αντονς έστι τα λντνονντα, ν,αΐ τνάντ έτΐΐ τη 
αυτών βλάβη νομίζουσι γίγνεσ&αι. διότνερ ν.αϊ τάς τυρός 
τους άλλους τών ερωμένων συνουσίας αττοτρέττουσι, φο- 
βούμενοι τους μεν ουσίαν κεκτημένους, μη χρήμασιν αυ- 
τούς νττερβάλωνται, τους δε τνετΐαιδενμένους , μη συνέσει 
γ,ρείττους γένωνται' τών δ^ άλλο τι κεκτημένων αγα&όν 
την δύναμιν εκάστου φυλάττονται. τιείσαντες μεν ούν 
αττέχ^εσ^^αί σε τούτοις εις ερημίαν φίλων κα^^ιστάσιν, εάν 
δε τό σεαυτοϋ σκοτΐών αμεινον εκείνων φρονης, ηξεις αυ- 
τοίς εις διαφοράν' όσοι δε μη έρώντες ετυχον , αλλά δι 
αρετην εττραζαν ών εδέοντο , ουκ αν τοις συνοϋσι φ&ο- 
νοίεν , αλλά τους μη ε^-έλοντας μισοΐεν , ηγούμενοι ύ /t^ 

πολλονς ανάγκη πνΘ^όύ(}^αί, άκο- πάντα γαρ ^πΐ τ?] αντών βλάβ^ 

λον^ονντας τοις έρωμί-νοις, ώστε νομίζονσι γενίαΟαι' κ. τ. ε. 

όταν όφί)^ώσί διαλεγόμενοί άλλη- Die flachen Gedanken der Rede 

λοις, αντονς οιονται η γεγενημε- sind oft ganz unvermittelt an ein- 

νηςη μ^?Λονσηςεσεαί)^αίτηςεπΐχ}ν- ander geknüpft, oft bietet ein an 

μίας σννεΐναι' τους dh μη έρώντας sich gleichgiltiges Wort die Brücke 

ονδ ahiäaUai όιά την σννονσίαν zwischen zweien von ihnen. So 

έπιχειρονσιν , είδότες οτι άναγ- das Wort φιλία in dem Satze: εί- 

καΐόν εστί διαλεγεσύ-αί τω. καΐ δότες, οτι άναγκαΐόν εστίν η δια 

fxhv δη ε'ί σοι. δέος παρ/στηκεν φιλίαν κ. τ. ε., das den folgenden 

ηγονμενο) γαλεπον είναι φιλίαν Gedanken veranlafst: εϊ σοι δέος 

σνμμένειν καΐ δια<ρορας γενομε- χαλεπον είναι φιλίαν σνμμένειν, 

νης κοινην άμφοτεροις καταστή- oder die Worte χρόνον έσομένης, 

την σνμφοράν , είκότο)ς άν die in dem ίσχνραν {ώς ονχ οίον 

δρώντας μαλλ.ον άν φοβοΐο ' τε Ισχνραν φιλίαν γενέσ&αι) des 



ναι 
τονς 



16 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

έλείνων μεν ν/ΐεροράσ^αι^ υπό των σννόντων δε ώφελεΐ- 
σ^αι, ώστε τιολν 7ΐλείων έλτνϊς cpüUav αντοίς ίκ τον πράγ- 
ματος η εχ&ραν γενήσεο^-αι. 

8• ΚαΙ μεν δη των μεν ερώντων ττολλοϊ τνρότερον 
τον σώματος έττε^-νμησαν η τον τρόπον έγνωσαν χαΐ των 
άλλων οικείων έμπειροι εγένοντο, ώστε αδηλον [αντοίς] 
εΐ ετι τότε βονλήσονται φίλοι είναι, επειδάν της επι^-ν- 
μίας πανσωνται' τοις δε μη ερώσιν, οϊ γ.α\ πρότερον 
αλλήλοις φίλοι οντες ταντα έπραξαν, ονκ εζ ων αν εν 
πά^-ωσι ταντα εικός ελάττω την φιλίαν αντοΐς ποιησαι, 
αλλά ταντα μνημεία κατά λειφ^-η ναι των μελλόντων εσε- 
σ^αι. και μεν δη βελτίονί σοι προσήκει γενέσ^-αι εμοϊ 
πεΐχ}^ομένω η εραστή, ενεΐνοι μεν γάρ και παρά το βέλ- 
τιστον τά τε λεγόμενα και τά πραττόμενα επαινονσι, τά 
μεν δεδιότες μη απέχ^ωνται, τά δε και αντοι χείρον διά 
την έπίχ^νμίαν γιγνώσκοντες. τοιαντα γάρ 6 έρως έπι- 
δείκννται' δνστνχονντας μεν, α μη λνπην τοις άλλοις παρ- 
έχει, ανιαρά ποιεί νομίζειν' εντνχονντας δε και τά μη 
ηδονής άξια παρ εκείνων επαίνον αναγκάζει τνγχάνειν' 
ώστε πολν μάλλον ελεείν τοις ερωμένοις η ζήλουν αντονς 
προσήκει, εάν δ^ εμοϊ πεί^-η, πρώτον μεν ο ν την παρονσαν 
ήδονήν ^ερα7ΰενων σννέσομαί σοι^ αλλά και την μέλλονσαν 
ώφέλειαν εσεσ^-αι, ονχ νπ^ έρωτος ήττώμενος, αλλ εμαν- 
τον κρατών, ονδε διά σμικρά ισχνράν εχθ-ραν αναιρούμενος, 
αλλά διά μεγάλα βραδέως όλίγην όργήν ποιούμενος, τών 
μεν άκονσίων σνγγνώμην έχων , τά δε εκούσια πειρώμε- 
νος άποτρέπειν ' ταντα γάρ εστί φιλίας πολνν χρόνον εσο- 
μένης τεκμήρια, ει δ^ άρα σοι τοντο παρέστηκεν^ ως ονχ 

folgenden Satzes wiederklingend den geben durch die allgemeine oder 

Gedanken dieses letzteren Satzes verallgemeinernde Form, die er ihnen 

hervorriefen. giebt. So in den W. ταντα yai> 

cap. 8. lu diesem Kapitel sucht ο ^ρως όεικί'ΐται' ί^νςτνχονντας 

der Redner nach Art grofser Redner, μίν κ. τ. έ. Oder in den W. γ«Γ- 

die eine Beweisführung mit einer τ« γάρ βστι φιλίας ηολνν χριη-ον 

Sentenz beginnen oder schliefsen, toofih'tj^ τεκμήρια. Kr führt dabei 

(so häufig Thukydides und Demo- selbst, um nur die Antithese zu 

sthenes) seinem Beweise Kraft zu gewinnen, einen Sali au — .«<•>'*- 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 17 

οΙόν τ€ Ισχνράν (ριλίαν γενέσθαι, εάν μή τις έρών τνγχά- 
νη, έν^νμεΐσ^αί χρή^ οτι οντ αν τους vielg τΐερϊ fCoXXov 
ετίοιονμε^α οντ αν τους τΰατέραζ ν,αϊ τάς μητέρας, οντ 
αν τΐίΟτονς φίλονς έχεχτημε&α, οϊ ονκ εξ ετνι^νμίας τοι- 
αύτης γεγόνασιν αλλ εξ ετέρων έτητηδενμάτων. 

9• 'Ετι δε ει χρη τοις δεομένοις μάλιστα χαρίζε- 
od^ai, τΐροοηκει και τοις άλλοις μή τονς βελτίστονς αλλά 
τονς ατΰορωτάτονς εν τίοιείν' μεγίστων γάρ ατταλλαγέν- 
τες χαν,ών 7νλείστην χάριν αντοίς εϊοονται. και μεν δη και 
εν ταΐς ιδίαις δαπάναις ον τονς φίλονς άξιον τζαρακαλείν, 
αλλά τονς τνροσαιτονντας και τονς δεομένονς ττλησμονής' 
εκείνοι γάρ και άγαττήσονσι και ακολον^^ησονσι και έττι 
τάς ^νρας ηξονσι και μάλιστα ήσ^ήσονται και ονκ ελαχί- 
στην χάριν εϊσονται και πολλά αγα^ά αντοΐς ενξονται. 
άλ)^ ϊσως προσήκει ον τοις σφόδρα δεομένοις χαρίζεσ^αι, 
αλλά τοις μάλιστα αποδονναι χάριν δνναμένοις' ονδε τοΙς 
προσαιτονσι μόνον, αλλά τοΙς τον πράγματος αξίοις' 
ονδε όσοι της σης ώρας ατίολανσονται, αλλ οϊ τίνες πρε- 
σβντέρο^ γενόμενο) των σφετέρων αγαθών μεταδώσονσιν ' 
ονδε οϊ διαπραξάμενοι προς τονς αλλονς φιλοτιμήσονται, 
αλλ οϊ τίνες αισχννόμενοι προς απαντάς σιωπήσονται' 
ονδε τοις ολίγον χρόνον σπονδάζονσιν, αλλά τοις ομοίως 
διά παντός τον βίον φίλοις έσομένοις' ονδε οϊ τίνες παν- 
όμενοι της έπι^^νμίας εχ^^ρας πρόφασιν ζητήσονσιν, αλλ' 
οϊ πανσαμένοις της ώρας τότε την αντών αρετήν έπιδεί- 
ξονται. σν ονν των τε είρημένων μέμνησο, και εκείνο εν- 
d -νμον, οτι τονς μεν ερώντας οι φίλοι νονΒ-ετονσιν ως ον- 
τος κακόν τον επιτηδεύματος , τοΙς δε μή ερώσιν ονδεϊς 
πώποτε των οικείων έμέμψατο ως διά τοντο κακώς βον- 
λενομένοις 7ΐερϊ εαντών. ϊσως μεν ονν αν εροιό με, ει 

(JTOjv γαρ άπαλλαγίνταο, κακών cap. 9• In ihrem Ausgange wird 

πλείστην χάριν αντοΐς Ηοονται — , die Rede auch in der Form am 

dessen Wahrheit er bald selbst an- flachsten; denn sie bewegt sich in 

zufechten scheint, wenn er sagt: dem immer wiederholten ονκ — 

αλλ i'aojQ προσήκει ον τοις αφό- αλλά, ονόε — αλλά in geradezu 

δρα όεομένοις κ. τ. ε. (cap. 9). ermüdenden Gegensätzen , die da- 

Plato, Phädnis. 2 



18 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



ατνασί σοι 7€αραίνώ τοις μη ερώσι χαρίζεσ&αι' εγώ δε οΐ- 
μαι ονδ^ αν τον έρώντα προς ατΐαντάς σε χελενειν τους 
ερώντας ταντην εχειν την διάνοιαν. οϊτε γαρ τω λόγω 
λαμβάνοντι χάριτος ϊσης άξιον, οντε σοι βονλομένω τους 
αλλονς λαν^άνειν ομοίως δυνατόν' δεΙ δε βλάβην μεν 
απ αντοϋ μηδεμίαν, ώφέλειαν δε άμφοΐν γίγνεσΌ^αι. εγώ 
μεν ουν ικανά μοι νομίζω τά είρημένα' ει δέ τι συ πο~ 
&εΐς, ηγούμενος παραλελείφ^αι, ερώτα. 

10. Τί σοι φαίνεται, ώ ^ώxρaτεςJ 6 λόγος ; ονχ νπερ- 
φνώς τά τε άλλα λαι τοις ονόμασιν είρήσ^αι; 

^Ω. ζ/αιμονίως μεν ουν, ώ εταίρε, ώστε με ετίτΐλα- 
γηναι. χα} τοϋτο εγώ επα^ον δια σε, ώ Φαΐδρε^ προς σε 
αποβλέπων J οτι έμοϊ έδόχεις γάννσ^αι υπό τον λόγοι 
μεταζν αναγιγνώσγ,ων. ηγούμενος γαρ σε μάλλον η εμε 
έπάιειν περί των τοιούτων σοι είπόμην^ '/.αϊ επόμενος 
σννεβάζχενσα μετά σον της Ό-είας κε(ραλής. 

ΦΛ1. Είεν ' ούτω δη δοχεί παίζειν ; 

2Ω. ζ/ο/ώ γάρ σοι παίζειν χαϊ ονχϊ έσΐΰονδαχέναι ; 

ΦΛΙ. Μηδαμώς^ ώ Έών.ρατες, αλλ" ώς αληθώς είπε 
7νρ6ς ^ιός φιλίον , οϊει αν τίνα εχειν ειπείν άλλον των 



durch langweilen, dafs sie, wie eine 
schlechte Predigt , den Schlufs zu 
lange ahnen lassen, ehe sie ihn geben. 
Wie charakteristisch aber für die 
Moral des Redners der Schlufsge- 
danke der eigentlichen Rede [δει de 
βλάβην — γΐγνεοϋ-αή ist, braucht 
wohl kaum angedeutet zu werden. 
cap. 10. Als Ph. seine Rede 
beendet hat, wendet er sich mit 
einer triumphierenden Frage an S.: 
ονχ νπερφνώς κ. τ. &. und cha- 
rakterisiert sich dabei selber mit 
dem τοϊς ονόμααιν, verrät, dafs 
ihm die ονόματα das Wichtigste 
an der Rede sind. S. überbietet 
das jubelnde νηίρφνώς sehr gut 
mit dem όαιμονίως, schwächt aber 
dann sein Urteil ab oder hebt es 
vielmehr auf damit, dafs er sagt, 
nicht die Rede, sondern Ph. mit 



seinem Vortrage habe ihn bezaubert. 
Dabei ist zu achten auf die wirkungs- 
volle Stellung der W. μεταξν άνα- 
γιγνώακων , welche das mit dem 
γάννσθ^αι ιττο τον λόγον dem Ph. 
scheinbar gespendete Lob recht derb, 
wie in einem Lustspiel wieder auf- 
heben : „und du hast doch nur etwas 
vorgelesen!" Die übertreibenden 
Ausdrücke σνμ^ίακχείείν und x)^tia 
xirifaXt'i rufen dann selbst in Ph. 
Zweifel wach. Er läfst sich aber 
leicht beruhigen und wiederholt 
seine Frage in einer immer noch 
zuversichtlichen, aber doch nicht 
mehr so triumphierenden Form. S. 
simuliert darauf Staunen mit der 
Frage: τί iSi- ; urul dem folgenden. 
S. peinigt den Ph. dadurch, dafs 
er sein Erstannen, so zu sagen, 
brockenweise zu erkennen giebt. 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 



19 



Ελλήνων έτερα τούτων μείζω /μ) ^νλείω τνερϊ τον αυτόν 
πράγματος ; 

^Ω. Τι όέ; χαι τανττ] δεΙ νπ^ εμού τε λαϊ σον τον 
λόγον ετταίνεΒ^ηναι, ώς τα δέοντα ειρηκότος τον τίοιητον, 
άλλ^ ονκ εκείνΐ] μόνον, οτι σαφή καϊ στρογγνλα, ν.α\ αν.ρι- 
βώς εν,αστα των ονομάτων αττοτετόρνενταί; ει γαρ δεΙ, 
συγχωρητέον χάριν σήν, ετΐεΐ εμέ γε ελαϋ^εν νττό τής εμής 
ονδενίας. τψ γαρ ρητοριχω αυτόν μόνω τον νονν ττροσ- 
είχον, τούτο δε ουδέ αυτόν ωμην Λυσίαν οϊεσ&αι Ιγ,ανόν 
είναι, '/,αΐ ονν μοι εδοξεν, ώ Φαιδρέ, ει μή τι συ άλλο λέ~ 
γεις, δις χαι τρις τα αυτά ειρηχέναι, ώς ον τΐάνν ευτνορών 
τον πολλά λέγειν περί του αυτού, η ίσως ουδέν αντω 
μέλον τον τοιούτου ' και έφαΐνετο δή μοι νεανιενεσ^αι 
επιδεί'/,νν μένος, ώς οίος τε ων ταύτα έτέρως τε /,αι έτέρως 
λέγων αμ(ροτέρως ειπείν άριστα. 

(Ι)ΑΙ. Ουδέν λέγεις^ ώ Σώκρατες' αυτό γάρ τούτο 
γ.α\ μάλιστα ο λόγος έχει. των γάρ ενόντων άξίως ρη^^ή- 



Zuerst geht er auf das μείζω des Ph. 
{έτερα τοντων μείζω καΐ πλείω) 
ein und trennt es gewissermafsen 
in τα δέοντα und τα ακριβώς 
αηοτετορνενμένα. Τα δέοντα %e\\t 
auf den Inhalt und bedeutet sowohl 
das Erschöpfende als auch das sich 
Gebührende, die richtige und die 
vollständige Angabe der Gründe. 
Dies, was er dem Lysias absprechen 
mufs, fafst S. in ein kurzes Wort 
und stellt dies voran, als ob es da 
keinen Widerspruch dulde. Was 
er ihm zugestehen will, drückt er 
mit drei Worten aus, von denen 
das σαφή in seiner Verbindung mit 
στρογγν?.α von dem Begriff des 
„Leichtfafslichen", wie oben schon 
angedeutet (cf. cap. 6), in den des 
Oherflächlichen hinüber schielt. Ei- 
nen solchen Doppelsinn haben auch 
die Ausdrücke στρογγυλά und ακ^η- 
βώς αηοτετορνενμένα; sie können 
das Lob der Redekunst ausdrücken 
und den Tadel der Redekünstelei, 
des Handwerksmäfsigen, wie es das 



Verbum ausdrückt. In den W. ει 
γαρ δει — ονδενίας nimmt dann 
S. eine Einrede dem Ph. scherzend 
vorweg, die Einrede: „Davon ver- 
stehst du nichts, lieber Sokrates!" 
und zwar dadurch, dafs er scherzend 
dies selbst eingesteht. Weilerhin 
ist aufmerksam zu machen auf die 
Feinheit des Vorwurfs und der Iro- 
nie; S. sagt Ol; πάνν ενπορών statt 
άπορων und ironisiert: η ΐσως 
ονδεν αντω μέλον „oder er hat es 
in seiner Rede auf den Gedanken 
gar nicht abgesehen gehabt". Ein 
solcher hübscher Sarkasmus liegt 
aucii in dem Verbum νεανιενεσΟ^αι 
{νεανίας der junge Mann) und in 
der Infinitivforni: das Parlicipium 
zu έφαίνετο gesetzt würde dem 
Gedanken entsprochen haben in grö- 
berer Form. 

Die Antwort dos Ph. zeigt seine 
Überraschung: ονδεν λέγεις ist 
deutsch: „Schwatze doch nicht, So- 
krates". Dann wiederholt er nur 
mit vielen W. das schon Behaup- 
2* 



20 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



ναι εν τψ τΐράγματί ovöhv παραλέλουΐεν , ώστε Jtaga τα 
εκείνφ ειρημένα μηδένα 7ίοτε όίνασ&αι είτίείν άλλα τχλείω 
κα/ 7ΐλείονος άξια. 

2Ω. Τούτο εγώ σοι ουκέτί οίος τε εσομαι md^iöS^ai 
7ΐαλαιο\ γαρ και σοψοι άνδρες τε χαϊ γυναίκες τνερϊ αυτών 
ειρηχότες και γεγραφότες έξελέγξονσί με^ εάν σοι χαριζό- 
μένος συγχωρώ. 

ΦΛΙ. Τίνες ούτοί; και ττοϋ συ βελτίω τούτων ακήκοας ; 

11. 2Ω. Νυν μεν ούτως ουκ εχω ειπείν' δήλο ν δε 
οτι τινών ακήκοα, η τνον Σαπφούς της καλής η Ανα- 
κρέοντος του σοφού η και συγγραφέων τινών, ττό&εν δη 
τεκμαιρόμενος λέγω; ττληρές πως, ώ δαιμόνιε, το στή-9-ος 
έχων αίσθ-άνομαι παρά ταύτα αν εχειν ειπείν έτερα μη 
χείρίο. οτι μεν ούν παρά γε εμαυτού ουδέν αυτών εννε- 
νόηκα, ευ οιδα , συνειδώς εμαυτφ άμαθ-ίαν' λείπεται δη, 
οΐμαί, εξ αλλότριων πο^^εν ναμάτων διά της ακοής πεπλη- 
ρώσ^^αί με δίκην αγγείου' υπό δε νω^-είας αύ κα\ αυτό 
τούτο επιλέλησμαι, όπως τε και ών τίνων ηκουσα. 

ΦΛΙ. Λλλ , ώ γενναιότατε, κάλλιστα είρηκας. συ 



tele, dafs niemand άλλα πλείω über 
das Thema verlangen könne. Des 
S. Gegenrede läfst diesen auch, den 
Ph. überbietend, den Mund vollneh- 
men. Statt eines «λλ' ov πείθο- 
μαι erwidert er mit den vielen W. 
τοντο — niB^ead^ai und fährt dann 
lachend fort: „Schon vor tausend 
Jahren {παλαιοί) hat das die Weis- 
heit von Mann und Weib bewie- 
sen!" So leitet er den Ph. auf die 
folgende Bahn und zwingt ihn, sich 
in die Kleider des S. der ersten 
Scene des Dialogs zu werfen. Und 
Ph. folgt, und wir erhalten so eine 
Scene, die dem besten Lustspiel 
Ehre machen würde. 

cap. 11. In seiner ersten Ant- 
wort spielt S. zuerst den Verle- 
genen: vvv μίν ούτως κ. τ. β. d, i. 
„so im Augenblick kann ich dir 
nicht Rede stehen". Diese seine 
scheinbare Verlegenlieit wird durch 



das folgende η — η — η noch 
weiter hervorgehoben; S. sucht 
scheinbar einige Namen und giebt 
dann, in das Unbestimmte über- 
gehend, ein ganzes Genus von 
Schriftstellern an. Dann nimmt er, 
wie Ph. in der Einleitung, den Mand 
voll und sagt mit einer grofsen 
Wortfülle das, wofür wenige Worte 
genügt haben würden. Die schein- 
bare Verlegenheit des S. läfst nun 
Ph. in dem Wunsche, seinem Geg- 
ner mit gleicher Münze zurückzu- 
zahlen, die Rolle desselben aus den 
ersten Kapiteln nachspielen. Aber 
Ph. fällt aus der feinen Ironie des 
S. , den er kopiereu will, in das 
Plumpe. Er übertreibt. Schon in 
der Anrede giebt er das ω γειναΐο^, 
den Ausruf des S. aus dem cap. 1, 
mit einem Superlativen Vokativ 
wieder: ώ ytyyaiotait; vor allem 
aber übertreibt er die Worte des 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 21 

γαρ έμοί ών τίνων μεν χαϊ οτνως ηχοναας, μηό αν χελενω 
εϊτΐγις, τοντο δε αυτό ο λέγεις τΐοίησον' των εν τω βιβλίω 
βελτίω τε /μϊ μή έλάττω έτερα νπόοχες ειπείν, τούτων 
απ εχό μένος, ν.αί ο ο ι εχώ, ω όπερ οί εννέα άρχοντες, V7tt- 
οχνονμαι χρισήν είχόνα ισομέτρητον εις ζίελφοίς ανα- 
Ο-τ^σειν, ον μόνον έμαντον άλλα χαϊ σήν. 

2Ω. Φίλτατος ει χαΐ ώς αληΟ-ώς χρνσοίς, ω Φαιδρέ, 
ει με οϊεί λέγειν ώς θυσίας τον παντός ημάρττιχε, χαΐ 
οίον τε δη παρά πάντα ταντα άλλα εΐινείν' τοντο δε οιμαι 
ονδ αν τόν (ρανλότατον πα^^είν θνγγρα(ρέα. αντίχα περί 
ου ο λόγος, τίνα όΊει λέγοντα ώς χρή μή έρώντι μάλλον η 
έρώντι χαρίζεσ^αι, παρέντα τον μεν τό (ρρόνιμον έγχω- 
μιάζειν , τον δε τό άψρον ψέγειν j αναγχαΐα γονν οντά, 
εϊτ^ αλλ αττα εξειν λέγειν; αλλ , οιμαι, τά μεν τοιαύτα 
εατέα χα\ σνγγνιοστέα λέγοντι' χαϊ των μεν τοιούτων ου 
την ενρεοιν αλλά την διάΟ^εοιν επαινετέον , των δε μή 
αναγχα ων τε χαϊ χαλεπών εύρείν προς τή διαθέσει χαϊ 
τήν ενρεοιν. 

12. ΦΛΙ. Συγχωρώ ο λέγεις' μετρίως γάρ μοί δο- 
χεΐς ειρηχέναι. ποιήσω ούν χαϊ εγώ ούτως' τό μεν τόν 
ερώντα του μή ερώντος μάλλον νοοείν δώσω σοι υποτί- 
^^εσ^αι, τών δε λουΰών έτερα 7ε?.είω χαϊ πλείονος άξια 
ειπών τών Λυσίου παρά τό Κυψελίδων ανάθημα σφυρή- 
λατος εν Ολυμπία στά^^ητι. 

S. iav βαδίζων ποιΰ τον π^ρί- seiner Antwort ώς αληΟ^ώς χρν- 

πατονΜεγαγάό^: x.r.fi.rcaist'mtm αονς, einen Goldjungen nennt; er 

Versprechen der in Delphi aufzu- macht dann scheinbar Einwendun- 

stellenden goldenen Statue. gen gegen des Ph. Verlangen, dafs 

Zu den W. ωαπερ οϊ Ιννέα er reden solle, und veranlafst die- 

αρχοντες führt Stallb. an Muret. sen dadurch, sich um so mehr auf 

Varr. Leitt. Vlli, 18: „Novem ar- das hohe Pferd zu setzen, 
chontes, quum magistratum inirent, cap. 12. Ph. wiederholt mit den 

publice jurabant se observaturos W. tojv oh λοιποίν — οτάθ^ητι 

esse leges neque passuros fidem den eben gemachten Witz, wie ein 

suam donis muneribusve corrumpi: unreifer Mensch, der eine ihm, wie 

81 quis ipsorum secus fecisset, eum er glaubt, gelungene Bemerkung 

multae nomine aureamstatuam suam öfter macht, 
pensurum esse". S. stellt sich, als bringe ihn Ph. 

S. giebt dem Ph. seine goldene Art immer mehr in Verlegenheit. 

St»tae zurück, wenn er ihn in Er habe Ph. nur necken wollen, 



22 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

^Ω. EöJiovöaxag, ώ Φαΐδρε, ότι σον των /ΰαιδιζών 
ετνελαβόμην έρεσχηλών σε, χαι οία δη με ώς άλη&ώς ha- 
χειρήσειν είτνείν 7C αρά την εκείνον σο(ρίαν ετερόν τι 7V0i~ 
χιλώτερον ; 

ΦΛΙ. Περί fikv τούτου, ώ φίλε, εις τάς όμοιας λά- 
βας ελήλνΟ^ας. ρητέον μεν γάρ σοι παντός μάλλον όντως 
07νως οίος τε ει. ϊνα δε μη το των κωμίοδών φορτι/.όν 
/ίζ)«;^,«« αναγκαζώμε&α /νοιείν αντανϋοδιδόντες άλλήλοις, 
ενλαβήΟ-ητί λαϊ μη βούλον με άναγζάσαί λέγειν εκείνο 
το εΐ εγώ, ώ 2ώχρατες^ Σωκράτην αγνοώ, και έμαντον 
ετϋΐλελησμαι, καΙ οτι ετνεΟ-νμει μεν λέγειν, έΟ^ρύπτετο δε' 
αλλά διανοηΟ-ητι ότι εντεν&εν ουκ άττιμεν, τνρίν αν συ εϊ- 
7της ά εφησΟ^α εν τώ στηΟ^ει εχειν. εσμεν δε μόνω εν ερη- 
μιά, ισχνρότερος δε εγώ /μι νεώτερος, εκ δ^ άίίάντων τού- 
των ξίνες 6 σοι λέγω, κα\ μηδαμώς ττρος βίας βουλη^^ης 
μάλλον η εκών λέγειν. 

2Ω. ^λλ\ ώ μακάριε Φαιδρέ, γελοίος εσομαι παρ^ 
άγαΟ-όν 7ΐοιητην ιδιώτης αυτοσχεδιάζων 7νερϊ των αυτών. 

ΦΑΙ. Οίσ&^ ώς έχει; 7νανσαι 7ΰρός με καλλωπιζόμε- 
νος' σχεδόν γάρ εχω ό εΐ7ΐών αναγκάσω σε λέγειν. 

ΣΩ. Μηδαμώς τοίννν €Ϊ7τ)]ς. 

ΦΑΙ. Ουκ, αλλά και δη λέγω ' ο δέ μοι λόγος όρκος 
€σται. ομνυμι γάρ σοι — τίνα μέντοι, τίνα ^εών ; η βού- 
λει την 7ϋλάτανον ταυτηνί; ή μην, εάν μοι μη €\'7cης τόν 
λόγον εναντίον αυτής ταύτης, μηδε7ΐοτέ σοι έτερον λόγον 
μηδένα μηδενός ετνιδείξειν μηδ' ε'ξαγγελεΐν. 

18. ^-Q. Βαβαί, ώ μιαρέ, ώς εν άνενρες την ανάγ- 
κην άνδρΐ (ριλολόγω 7ΰθΐεΙν ό αν κελεύης. 

ΦΑΙ. Τι δ ήτα έχων στρέίρει ; 

sagt er. Seine Worte haben aber giebt, zeigen die W. f<j,wfv cif.//o»Y 
dabei doch die ironische Färbung lU' i-(>'/."'V ^ ^ ^•• ^^"" wenn aucn 
nicht verloren; die Ironie liegt in nalüriich' nicht einst gemeint, blei- 
dem Worte τιοίχιλωτ^^ηη• (eig. ben sie doch auch als Witz plump, 
bunter, buntscheckiger), das er statt cap. 13. Sehr belustigend ist der 
einer ßtlTir()ov oder πλ^ίονος/ίξίον (iedanke des S., sein Haupt zu ver- 
bietet. Wie riV(><>/;itJs' Ph. die Stelle hüllen, angeblich, um seine Kode 
des S. aus der Kinleitung wieder- möglichst schnell zu durchlaufen. 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 23 

2Ω. Ovöhv STL, STteiöri σν γε ταντα ομώμοτίας. τνώς 
γαρ αν οίος τ €Ϊην τοιαύτης 3^οίνης ατνέχεσ^αι; 

ΦΑΙ. Λέγε δη. 

2Ω. Olöd-^ ονν ώς τΐοιησω; 

ΦΑΙ. Τον ττερι; 

2Ω. ^Εγχαλνιράμενος ερώ, %ν ο τι τάχιστα διαόρά- 
μω τον λόγον, και μη βλέπων τνρος σε ντν αισχύνης όια- 
τΐορώμαι. 

ΦΑΙ. Αέγε μόνον, r« δ άλλα όττως βονλει ττοίει. 

2Ω. ^Αγετε δή, ώ Μονσαι, είτε δι ωδής είδος λί- 
γειαι , είτε δια γένος μονσιχον το Αιγνων ταντην εσχετε 
την εττωννμίαν, ξνμ μοι λάβεσ^ε τον μν&ον, όν με αναγ- 
κάζει ο βέλτιστος οντοσϊ λέγειν, ϊν 6 εταίρος αντον, και 
ττρότερον δοκών τούτω σοφός είναι, ννν ετι μάλλον δοζη. 
— Ήν οντω δη τναΐς, μάλλον δε μειρακίσκος, μάλα κα- 
λός' τοντφ δε ήσαν έρασταϊ τΐάνν ττολλοί. εις δέ τις αυ- 
τών αίμνλος ην, ος ονδενός ήττον ερών ετιεττείκει τον 
τιαίδα 0)ς ουκ ερωη ' και 7ΰοτε αντον αιτών εττει&ε τοντ 
αυτό, ώς μή ερώντι τνρό τον ερώντος δέοι χαρίζεσ^αι, 
ελεγέ τ ε ώδε' 

14. Περί τταντός, ώ jcal, μία αρχή τοΙς μέλλονσι 
καλώς βονλενεσΟ^αι' εΐδέναι δει τΐερϊ ον αν ή ή βουλή, η 
τναντός άμαρτάνειν ανάγκη, τονς δε τνολλονς λέλη3^εν οτι 

ohne vor dem gestrengen Ph. er- ιπΙαταοοΛ κ. τ. k Er nimmt dann 
röten zu müssen : in Wahrheit spielt seinem ganzen Vortrage, seinem 
bei dieser Situation aber Ph. den Thema das Absurde, wenn er sagt, 
Lächerlichen; denn er hört jemand sein Redner habe, trotzdem auch er 
zu, der hinter einem Vorhange sitzt ein Liebhaber des Knaben gewesen 
und aus dessen Zügen er nicht lesen sei, diesen nur zu beschwatzen ge- 
kann, ob er Ernst oder Scherz treibt, sucht, er sei ein ονκ (ρών. 

S. beginnt denn auch seine Rede cap. 14. Der nun folgenden 
zunächst mit der die Schule des Rede darf man, glaube ich, ebenso 
Ph. und des Lysias neckenden Er- wenig, wie der des Lysias-Phädrus, 
klärung der λίγίκ/.ι Μονσαι und einen ernsten Gedanken zu Grunde 
leitet sodann seine Rede, ich möchte legen, wie dies die gelehrten phi- 
sagen, mit gesuchter Einfachheit in losophischen Erklärer thun. Die 
der Darstellung ein — ήν ovtoj Οη Rede des Ph. hatte etwas Abgerun- 
παϊς κ. τ. L — , ein prächtiges Ge- detes. Gedrechseltes in den Wort- 
genbild zu dem faden Eingange der formen und in der S atz form , sie 
Rede des Ph. π{-ρ) μίν των έμών war aber unklar im Gedanken. Die 



24 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



ονκ ϊοαοί τΊ]ν ονοίαν ετ,άστον. ως ονν είδότες ου διομο- 
λογούνται εν άρχ/ί της στιεψεως, 7ίροελϋ'όντες δε το ειτίός 
α7εοδιδόαθίν' οντε γαρ εαντοίς οντε αλλήλοις ομολογον- 
οιν. εγώ ονν χαϊ σν μη τζά&ωμεν ο άλλοις ετΐΐτιμώμεν, 
αλλ^ επειδή σοΙ χα\ εμοι 6 λόγος ινρό/,ειται, ερώντι η μη 
μάλλον εις cpiliav ιτέον, 7ΐερϊ έρωτος, οίον τε εστί ycai ην 
έχει δνναμιν, ομολογία δεμένοι ορον , εις τοντο αττοβλέ- 
ττοντες λαϊ αναφερόντες την σλέψιν ποιώμε&α, εϊτε ώφέ- 
λειαν εϊτε βλάβην παρέχει, ότι μεν ονν δη έπι^-νμία τις 6 
έρως, απαντι δήλον' οτι δ αν y.ai μη έρώντες έπι^-ν- 
μονσι των τ,αλών , ϊσμεν. τφ δη τον έρώντά τε και μη 
'κρινονμεν ; δεΙ αν νοήοαι, οτι ημών εν ελάοτω δύο τινέ 
εοτον ιδέα αργοντε λαι αγοντε, οίν επόμενα η αν αγητον, 
η μεν εμφντος ovo α επι&νμία ηδονών, άλλη δε επίκτητος 
δόξα^ έφιεμένη τον άριστον, τούτω δε εν ήμίν τοτε μεν 
ομονοεΐτον, εστί δε οτε στασιάζετον ' ζαι τοτε μεν ή ετέρα, 
άλλοτε δε ή ετέρα κρατεί, δόξης μεν ονν επϊ το άριστον 
λόγω αγούσης και κρατούσης τψ κρατεί σω(ρροσύνη όνο- 
μα' ε7€ΐ^νμίας δε αλόγως ελκούσης επϊ ηδονάς και αρξά- 
σης εν ήμΙν τη αρχή ύβρις έπωνομάσΌ-η. ύβρις δε δή πο- 



vorliegende erste Rede des S. be- 
hält das Abgerundete der Wort- 
formen und des Satzbaues bei, giebt 
ihm aber einen Inhalt, dadurch dafs 
sie einen falschen Gedanken in eine 
logische Form bringt. Dafs aber 
kein ernster Gedanke in der Rede 
steckt, scheint mir die Disposition 
zu beweisen. S. disponiert: 

Definition. Die Liebe ist eine 
έτΐιθ^νμία προς ηόονην αχΒ^εΐαα 
κάλλους. 

Die tTiiS-i^la ηδονής ist eine 
νβρις, folglich ist der Liebende 

1) ein βλαβερός 

a. κατά την διάνοιαν 

b. κατά την τον σώματος ίξιν 
C. negl την κτήαιν. 

2) ein αηδής 

3) ein απιοτος. 

Folglich soll man den Nichtlieb- 
haber dem Liebhaber vorziehen. 



S. kommt zu der Definition des 
έρως in der lustigsten Weise, und 
nur ein Ph., den selbst des Lysias 
Rede gewonnen hatte, kann sich 
von ihm bethören lassen. Er stellt 
die Behauptung auf, die Liebe sei 
ετΐΐ&νμία τις, schiebt dann unver-, 
mittelt die Ausdrücke ηδονή und 
αλογον ein , ohne dafs Ph. dies 
merkt, setzt der so gewonnenen 
άλογος εηι&ιμία τής ηδονής die 
δόξα έφιεμένη τον άρίοτον ent- 
gegen, identificiert mit letzterer die 
αωψροσννη und mit ersterer die 
νβρις und ordnet nun neben der 
γαοτριμαργία und der μέθ-η auch 
den έρως dem Begriffe νβρις unter. 
Wie man hinter einer so urkomi- 
schen BegriÜserklärung einen ern- 
sten Gedanken suchen kann , ver- 
verstehe ich nicht; nein, S. hatte 
nötig, sein Antlitz zu verhüllen. 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 25 

λνώννμον ' πολυμελές γαρ καΐ πολνειδές ' καΙ τούτων των 
ιδεών ελτνρεττής η αν τυχτ] γενομένη, την αυτής έτΐω- 
νυμίαν ονομαζόμενον τον έχοντα παρέχεται, ούτε τινά 
χαλήν ούτε έτταζίαν κεκτήσ^αι. περί μεν γαρ εόωόήν 
χρατοϋοα του λόγου του αρίστου λαϊ των άλλων επιθυ- 
μιών επιθυμία γαστριμαργία τε και τον έχοντα ταυτόν 
τοϋτο γ.εγ,λημένον παρέχεται' περί ό αυ μέθας τυραννεύ- 
oaoaj τον κεκτημένον ταύτη άγουσα, όήλον ου τεύζεται 
προσρηματος' /.αϊ τάλλα δη τα τούτων αδελ(ρά και αδελ- 
φών επιθυμιών ονόματα της άει δυναστευούσης η προσ- 
ήκει καλεΐσθαι πρόδηλον. ης δ^ ένεκα πάντα τα πρόσθεν 
εϊρηται, σχεδόν μεν ηδη ορανερόν, λεχθεν δε η μη λεχθεν 
πάν πως σαφέστερον' ή γαρ άνευ λόγου δόζης επϊ το ορ- 
θόν όρμώσης κρατήσασα επιθυμία προς ήδονήν αχθεΐσα 
κάλλους, και υπό αύ τών εαυτής συγγενών επιθυμιών 
επϊ σωμάτων κάλλος έρρωμένως ρωσθείσα νικήσασα αγωγή, 
απ αυτής τής ρώμης εινωνυμίαν λαβούσα, έρως εκλήθη, 

.Ατάρ, ω φίλε Φαιδρέ, δοκώ τι σοι, ώσπερ έμαυτφ, 
θείον πάθος πεπονθέναί; 

ΦΑΙ. Πάνυ μεν ούν, ω ^ώκρατες, παρά τό είωθός 
εύροιά τις σε εϊληφεν. 

2Ω. ^ιγή τοίνυν μου άκουε' τψ οντι γάρ θειος εοι- 
κεν ο τόπος είναι ' ώστε εάν άρα πολλάν.ις νυμφόληπτος 
προϊόντος του λόγου γένωμαι, μή θαυμάσης' τά νυν γάρ 
ουκ.έτι πόρρω διθυράμβων φθέγγομαι. 

ΦΛΙ. ^Αληθέστατα λέγεις. 

2Ω. Τούτων μέντοι σύ αϊτιος' αλλά τά λοίΊΐά άκουε' 

ϊσως γάρ καν αποτράποιτο τό έπιόν. ταύτα μεν ούν θεώ 

μελήσει, ημίν δε Ίίρός τόν παΐδα Ίίάλιν τψ λόγφ ιτέον. 

wenn er ernst bleiben wollte. Ph. geführt, dafs sich S. nach dieser 

sieht nicht auf den Gedanken: ihn krampfhaft gewonnenen Definition 

besticht die neckische, falsche phi- selbst unterbricht und seinen jungen 

lologische Erklärung, die das Wort Freund aus dem gröfsten Staunen 

1!()ως in den Ausdrücken b(jQO)- mit einer launigen Frage heraus- 

(livojQ, QojaQ^Hoa und 1)υ)μη wie- reifst. Dessen Antwort giebt uns 

derklingen läfst. in den Worten πάρα το eloMq 

Das Scherzhafte der Rede wird tvqoia τις σε πΐψρεν den Beweis, 

uns dadurch lebhaft vor Augen dafs S. mit seinen obigen Worten 



2ü ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

15• Eiev, ώ cpigiore ' ο μεν δη τυγχάνει ον περί οι 
βονλεντέον, εϊρηταί τε λαι ώριοται, βλέ'/ΰοντες δε δή τΐρός 
αυτό τά λοιπά λέγωμεν, τις ωίρέλεια η βλάβη από τε ερών- 
τος κ«/ μη τω χαριζομένίο εξ εικότος συμβησεται. τω δη 
vjco επιθυμίας αρχόμενο) δουλείοντί τε ήδονΐ] άνάγ'λη 
7tov το ερώμενον ως ήδιστον εαντω 7εαραοχενάζειν ' νο- 
οονντι δε 7cav ήδυ το μη αντιτεΐνον, κρείττον δε ζαϊ ϊσον 
εχ^ρόν. ουτε δη κρείττω οντε ισονμενον εκών εραστής 
παιδικά ανέζεται, ηττω δε και νΊνοδεέστερον άε] απεργάζε- 
ται' ήττων δε αμα^ς σο(ροϋ, δειλός ανδρείου, αδύνατος 
εΐ7ΐεΙν ρητορικού , βραδύς αγχίνου. τοσούτων κατιών και 
ετι πλειόνων κατά την διάνοιαν εραστήν έρωμένω ανάγκη 
γιγνομένων τε καΐ (ρύσει ενόντων, τών μεν ηδεσΒ^αι, τά 
δε 7€αρασκευάζειν , η στέρεσ3•αι τον παραντίκα ηδέος. 
ίρ^ονερόν δη ανάγκη είναι, και 7ΐολλών μεν άλλων συνου- 
σιών απείργοντα και ωφελίμων , όχ^εν αν μάλιστ ανήρ 
γίγνοιτΟγ μεγάλης αίτιον είναι βλάβης, μεγίστης δε της 
oS -εν αν φρονιμώτατος εϊη. τούτο δε ή -θ-εία φιλοσοφία 
τυγχάνει ον , ης εραστήν παιδικά ανάγκη πόρρωθ^εν εϊρ- 
γειν , 7ΐερίφοβον οντά του καταφρονη^-ήναι' τά τε άλλα 
μηχανάσ^αι, 07ΐως αν ή πάντ αγνοών και 7ΐάντ αποβλέ- 
πων εις τον εραστήν, οίος ων τφ μεν ήδιστος, έαντώ δε 
βλαβερώτατος αν εϊη. τά μεν ούν κατά διάνοιαν επίτρο- 
7ϊός τε και κοινωνός ουδαμη λυσιτελής ανήρ έχων έρωτα. 

16• Τήν δε τού σώματος εζιν τε και Ο-εραινείαν 

iVfi ότι τάχιστα διαδράμω τον πάν ηόν το μη αντιτπνον, κρεϊτ- 

λόγον Ernst gemacht hat. τον όΐ και ('σον ^χθ-ρόν sagt er 

cap. 15. In Bezug auf die Form in einer falschen Behauptung, und 

der Beweisführung ist zu bemer- ήττων öh αμαθ-ης αοφον χ. τ. h. 

ken, dafs S. gleich den dialektisch in einem falschen Gedanken. Der 

schwachen Rhetoren die mangelnde scherzhaften Wendungen aber sind 

Logik versteckt hinter einem den hier, wie in der ganzen Rede, viele, 

Widerspruch untersagenden Worte. so Jer Sprung vom »οαών zum 

Er führt seine Behauptungen allein βραστής, das plötzliche Auflauchen 

in diesem Kapitel viermal mit einen» der Worte καια r/;»• iStavoicv. der 

ανάγκη ein; er giebt seinen vagen an seiner Slelle scherzhafte Salz 

oder seinen flachen Gedanken die τον τ ο η ihfi'a φιλοαοφία ίνγχάνι-ι 

Form von Gemeinplätzen, von all- civ κ. τ. t\ 
gemein gilligen Sätzen: νοαονντι cap. 16. Absprechend schliefst 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 



27 



ο%αν τ ε χαϊ ως d^egartevosL ον αν γένηταί κύριος, ος ηδν 
τερό αγαΟ^ον ηνάγχασταί οιώζβιν, δεΙ μετά ταντα ίόεΐν. 
οφ^^ήσεται δε μαλΌ-ακόν τίνα ν.αϊ ου στερεόν διώχων, ουδ 
εν ήλίο) 'λα^^αρφ τεΟ-ραμμένον αλλ V7tb ουμμιγεί Ολίά, 
τΐόνων μεν ανδρείων και ιδρωτών ξηρών ατι:ειρον, εμ^ΰει- 
ρον δε απαλής '/,αϊ άνανδρου διαίτης, άλλοτρίοις χρώμασι 
ytal χόσμοις χήτει οιχείων /.οαμούμενον, οσα τε άλλα τον- 
τοις ε7ΰεται ΐϋάντα έτι: ιτ η δ εν οντά, α δήλα λαΐ ονχ άξιον ττε- 
ραιτέρω τνροβαίνειν , αλλ εν ν,εψάλαιον οριοαμένονς hc 
^λλο Ιέναι ' το γάρ τοιοντον σώμα εν τνολέμω τε -/.αϊ άλ- ^ 
λαις χρείαις όσαι μεγάλαι οι μεν εχΌ-ροϊ ^αρρουοιν, οί δε 
φίλοι νχά αντοϊ οι ερασται φοβούνται, τοϋτο μεν ονν ώς 
δήλον Ιατέον, το δ^ εφεξής ρητέον, τίνα ημιν ώφέλειαν η 
τίνα βλάβην περί την ζτήσιν η τον έρώντος ομιλία τε χαϊ 
επιτροπεία παρέξεται. σαφές δή τοντό γε τΰαντί μεν, μά- 
λιστα δε τφ εραστή, ότι τών φιλτάτων τε χαϊ εννονστά- 
των χαί ^ειοτάτων χτημάτων ορφανον προ παντός εν- 
ξαιτ αν είναι τον ερώμενον' πατρός γάρ χαϊ μητρός χαι 
ξνγγενών χαι φίλων στέρεσΟ-αι αν αυτόν δέξαιτο, διαχω- 
λντάς ΧΜΐ ε7ΰΐτιμητάς ηγούμενος της ηδίστης προς αυτόν 
ομιλίας, αλλά μην ονσίαν γ έχοντα χρυ'σοϋ η τίνος άλλης 
χτήσεως ουτ ενάλωτον ομοίως οντε άλόντα ενμεταχεί- 
ριστον ήγήσεται' εξ ών 7ΰάσ^ άνάγχη εραστήν 7ίαιδιχοΐς 
φχ^ονεΐν μεν ονσίαν χεχτημένοις^ άπολλυμένης δε χαίρειν. 
ετι τοίννν άγαμον, ά7ΰαιδα, άοιχον 6 τι 7νλεΙστον χρόνον 



S. auch in diesem Kapitel : α όηλα 
καΐ ονκ άξιον π^ραιτ^ρο) προβαί- 
veiv — τοντο μίν ώς όηλον ίατίον 
— avKfXq όη τοντό γε παντί — 
έξ ών πΰ.ο ανάγκη κ. τ. h. 

Von komischer Wirkung aber sind 
einmal wieder die Gegensätze: μαλ- 
Ύ}(κκον καΐ ον στ^ρίον, ovo' ev 
τιλίο) καί}υ.ρώ τί^ραμμ^'νον, άλ).' 
νηο ύνμμιγΰ οκια , ηόνων άν- 
0(ttlojv καΐ ϊορο'ηών ξηρών άπει- 
ρον, ί'μπειρον ob κ. τ. ί•., in denen 
er des Ph. Leistungen überbietet, 
und soüann das kolossal Übertrei- 



bende in den W. πατρός καΐ μητρός 
και ξνγγβνοίν καΐ (clXojv κ. τ. ε., 
lerner in αγαμον, απαιοα, αοικον, 
Mafslosigkeiten, wie sie nur ein 
ganz unachtsamer Mensch hin- 
nehmen kann. Dabei ist auf den 
Wechsel selbst in den Partikeln zu 
achten; so in den erwähnten Gegen- 
überstellungen μα/Α^ακόν u. 8. w., 
wo er die ersten Glieder mit καΐ 
ον gegenüberstellt, die zweiten mit 
ονκ — άλλα, die dritten mit μίν 
— ÖL• ; so wechselt er ferner mit 
dem Polysyndeton und dem Asyn- 



28 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



παιδικά εραστής ενξαιτ αν γενέοχ^αι, το αυτού γλυχν ώς 
Ίΐλεΐοτον χρόνον 7Μρ7ΰουσ^αι €7ΰΐ^υμών. 

17. Έοτι μεν δη χαι άλλα κακ«, αλλά τις δαίμων 
εμιξε τοις 7€λείστοις εν τω παραντίτία ήδονήν, οίον χόλα/Λ, 
δεινω Ο-ηρίφ λαϊ βλάβϊ] μεγόλτ] , όμως ετνέμιξεν η (ρίσις 
ήδονήν τίνα ουκ αμονσον , χαί τις εταίραν ώς βλαβερόν 
φέξειεν αν, λαΐ άλλα ΐίολλά των τοιουτοτρόπων Ο-ρεμμά- 
των τ€ χαϊ ετΐΐτηδευμάτων , οίς τό γε χαΟ•^ ήμέραν ήδί- 
στοισιν είναι υττάρχει' τταιδίλοΐς δε εραστής προς τψ βλα- 
βερω χαϊ εις τό σννημερενειν 7ΐάντων άηδέστατον. ήλιχα 
γαρ χαΐ ό παλαιός λόγος τέρ7νειν τόν ήλιχα' ή γαρ, οΐμαι, 
χρόνον ισότης έπ ϊσας ήδονάς άγουσα δι^ ομοιότητα φι- 
λίαν 7ϋαρέχεται ' αλλ όμως χ,όρον γε χαϊ ή ταντων συνου- 
σία έχει. χαϊ μην τό γε αναγχαΐον αν βαρύ παντι περί πάν 
λέγεται' ό δή προς τή ανομοιότητι μάλιστ^ εραστής προς 
παιδιχά έχει. νεωτέρω γάρ πρεσβύτερος συνών ovd-^ ί/'^~ 
ρας οντε ννχτός έχων απολείπεται, αλλ νπ ανάγχης τε 
χαϊ οίστρον ελαύνεται, ός εχείνψ μεν ήδονάς αεϊ διδούς 
άγει όρώντι, αχούοντι, άπτομένφ, χαϊ πάσαν αϊ'σθ-ησιν 
αισ^ανομένω τον ερωμένου, ώστε μεΟ• ηδονής αραρότως 

der nun, echt sophistisch, nicht, wie 
der richtige Schlufs lauten müfste, 
ein wenig des Angenehmen aufzu- 
weisen hat, sondern nicht nur ein 
βλαβερόν, sondern sogar ein näv- 
τον caiötaTCizoy ist. Den sophisti- 
schen S>chlufs versteckt nun dieRede 
zuletzt wieder hintereinen allgemei- 
nen Satz, einen παλαιός λόγος: 
ήλίξγαρ τέρπει τον ηλικα und // 
χρόνον ίοότης — φιλίαν παρέχε- 
ται. Dann lälst er sich in maisloser 
Weise über das dfuStorarov des 
εραστής aus, indem er wieder in so- 
phistischer Weise aus dem πρεοβν- 
τερος εραατης einen πρεοβντατος. 
einen abgelebten Greis, macht und 
dann wieder mit einem (jemeinplatze 
schliefst: „Unverdienter Tadel von 
Seiten eines Nüchternen ist schon 
schwer zu ertragen, ekelhaft aber 
von Seiten eines, der trunken ist". 



deton in πατρός xai μητρός καΐ 
κ. τ. ε. und in άγαμον , απαιόα, 
αοικον υ. s. w. 

cap. 17. Das Kapitel giebt das 
Muster eines feinen sophistischen 
Beweises. S. beginnt mit einem 
richtigen Satze : δαίμων τις τοΐς 
πλείατοιςκακοΐς εν τω παραντίκα 
ηόονην εμιξεν. Er giebt dann das 
richtige Beispiel in dem Schmeich- 
ler. An dieses knüpft er aber dann 
den neckischen Satz και τις εταίραν 
ώς βλαβερόν ψεξαιεν «V, neckisch, 
weil wir ein Beispiel erwarten gleich 
dem vom Schmeichler, der neben 
vielem Unangenehmen auch etwas 
Angenehmes hat, aber das von der 
εταίρα erhalten, die nach S. ironi- 
schem Ausdruck neben vielem An- 
genehmen auch eine Dosis des Schäd- 
lichen haben dürfte. Dies Beispiel 
führt dann über auf den έραατης., 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 29 

αντφ υπηρετεΐν' τφ δε δη ερωμένω 7Colov τταραμν^ίον η 
τίνας ηδονάς δίδους τνοιήοεί τον ϊοον χρόνον αννόντα μη 
ουχί ht^ εσχατον ελ^^εΐν αηδίας; ορώντι μεν oxpiv τΐρεσβυ- 
τέραν καΐ ουκ εν ώρα, επομένων δε των άλλων ταύτη, 
α και λόγω εστίν ακονειν ουχ εττιτερτΐές^ μη οτι δη εργφ 
ανάγκης άει τνροσκείμένης μεταχειρίζεο^^αι' φύλακας τε δη 
'λαγντνοτότΐονς φνλαττομένφ δια παντός και προς απαν- 
τάς , άκαιρους τε και επαίνους και υπερβάλλοντας ακού- 
οντι, ώς δ^ αντως ιρόγους νήφοντος μεν ουκ ανεκτούς, εις 
δε μέ^^ην Ιόντος προς τφ μη ανεκτφ επ αϊαχει παρρησία 
κατακορεΐ και αναπεπταμένη χρωμένον. 

18. Και έρών μεν βλαβερός τε και αηδής, λήξας 
δε του έρωτος εΙς τον έπειτα γ^ρόνον άπιστος, εις ο ν πολλά 
και μετά πολλών όρκων τε και δεήσεων νπισχνούμενος 
μόγις κατείχε την εν τφ τότε ξννονσίαν επίπονον ψερειν 
δι ελπίδα αγα^^ών. τότε δη δέον εκτίνειν, μεταβαλών άλ- 
λον άρχοντα εν αντφ και προστάτην , νουν και σωφρο- 
σύνην άντ έρωτος και μανίας, άλλος γεγονώς λέλη^^ε τά 
παιδικά, και 6 μεν αυτόν χάριν απαιτεί τών τότε, νπο- 
μιμνήσκων τά πραγ^^^έντα και λεχ^ϋ^έντα, ώς τφ αυτφ δια- 
λεγόμενος ' 6 δε υπ αισχύνης ούτε εΙπεΙν τολμά ότι άλλος 
γέγονεν, ovS^ όπως τά της προτέρας ανόητου αρχής ορ- 
κωμοσία τε και υποσχέσεις εμπεδώσει έχει, νουν ηδη έσχη- 
κώς και σεσωφρονηκώς^ ϊνα μή πράττων ταυτά τφ πρό- 
Οχ^εν ομοιός τε εκείνο^) και ό αυτός πάλιν γένηται. Γρυγάς 
δη γίγνεται εκ τούτων, ν.α\ απεστερηκώς νπ^ ανάγκης 6 
πριν εραστής, οστράκου μεταπεσόντος , ϊεται φυγή μετα- 
βαλών' ό δε αναγκάζεται διώκειν αγανακτών και επι^ειά- 
ζων, ηγνοηκώς το άπαν εξ αρχής, ότι ουκ άρα έδει ποτέ 

cap. 18. Das Sophistische der S^eUf τιμιωτερον οντε εστίν οντε 

Rede liegt hier in der Identificierung ποτ'ε εσται, den falschen Schlufs. 

des ί:'(>ως mit der μανία und des Aber noch nicht genug: die per- 

μη i(jojv mit dem vovv έχων. oratio mufs mit einem Knalleffekt, 

Wiederum verbirgt eine Fülle von mit einem Verse schliefsen, der 

leeren Worten: απίστω, δοσκόλω, einen ganz faden Gedanken enthält 

φ^ονερυ) , αηόεΐ , βλαβερώ μίν und schon deshalb nicht aus einer 

ηρος ονοίαν κ. τ. ε. und ής οντε Reminiscenz an Hom. Iliad. XXII, 

dvS-^o'moig οντε fholq τ^ άλψ 262 u. 63 entsprungen sein kann. 



30 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

ερώντι κ«/ υπ ανάγκης άνοήτω χαρίζεσθ^αι , άλλα τΐολν 
μάλλον μί] Ιρώντι /«/ νουν ϊχοντί' ει όε μη, άναγλαΐον 
εϊη Ινοονναι αυτόν αττίοτω^ δυσλόλω, Γρ^^ονερώ , άηδεί, 
βλαβερφ μεν 7ΐ:ρός ουοίαν, βλαβερω οε προς την του σώ- 
ματος εξιν y 7Γθλυ όε βλαβερωτάτω 7ΐ:ρός την της ιρυχης 
7ΐαίοευσιν , ης ούτε αν^ρώποις ούτε ^εοίς τη αλητεία 
τιμιώτερον οντε εστίν ούτε ποτέ εσται. τ αυτά τ ε ονν χρή 
ω 7cal, ξνννοείν , /.αι είδέναί την έραστον φιλίαν, οτι ου 
μετ εύνοιας γίγνεται, αλλά σιτίον τρότΐον, χάριν πλη- 
σμονής, ώς ?,ύλοι αρν αγα7ηοσ\ ως 7(αΐδα (ριλοϋσιν 
Ιρασταί. 

10. Τούτ έϊΐεΐνο , ώ Φαιδρέ, ουχέτ αν το πέρα 
αγ.οΰσαις εμού λέγοντος^ αλλ* ηδη σοι τέλος εχέτω 6 λόγος. 

Φ^Ι. Καίτοι ωμην σε μεσούν αυτού, κα/ ερεϊν τά 
)'σα περί τον μη ερώντος, ώς δει εγ.είνφ χαρίζεσ&αι μάλ- 
λον , λέγων οσ αύ έχει αγα^^ά' νυν δε δη, ώ ^ώχρατες, 
τι αΊίοπαυει ; 

^Ω.. Ουτ. ησϋ-ου, ώ μακάριε, οτι ηδη επη (ρΒ^έγγο- 
μαι, αλλ ουλέτι δι3•υράμβους, λαι ταύτα ιρέγων ; εάν δ' 
επαινείν τόν έτερον άρζωμαι , τι με οίει ποιήσειν ; άρ 
οίσϋ- οτι υπό των Ννμίρών, αίς με σύ προυβαλες εχ προ- 
νοίας, σαορώς έν^^ουσιάσω ; λέγω ούν ένι λόγω, ότι όσα 
τόν έτερον λελοιδορηχαμεν , τω ετέρο^ τάναντία τούτων 
αγα^ά 7ΐρόσεστι. κ«/ τί δει μακρού λόγου; 7νερ\ γάρ άμ- 

cap. 19. Aus den eisten W. des wechselndes Metrum der begeister- 

S. merkt man gewissermafsen, wie ten Sprache der Prosa nahe kommt, 

der Redner der Hülle, die sein Ant- habe ich begonnen und bin am 

litz barg, sich entledigend aufatmet. Ende mit dem schönen Verse ώ^; 

Das av ακονσαις würde unsere λνκοι κ. τ. t. in ein fest bestimmtes, 

Sprache hier kräftiger geben , da in das epische \'ersmafs hineinge- 

es dem folgenden Imperativ ίχΐτω raten. Dabei habe ich immer nur 

parallel steht: „Du sollst hören". getadelt. Wenn ich nun erst lobe 

Wie wenig PIi. sich um den Ge- und das Gute preise, was für ein 

danken der Rede bekümmert hat, Dichter soll da noch aus mir wer- 

zeigt seine naive Antwort, er habe den?" Denn τι ο///σί/^• bedeutet hier 

gehoiTt, S. werde τα i'occ über den im Rückblick auf tut/ φϋ^ty}Όμu^ 

Nichtliebenden reden, nach der und όίΛ^νράμβονς „dichtei»". 
Weise des Lysias. Der Gedanke '// tV/y >r«Aoiy/Mv; «r«i>f(ja würde 

der ironischen Antwort des S. ist: ich nicht mit C. F. Hermann be- 

„Mit Dithyramben, deren vielfach seitigen : es ist das wohl nicht die 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 31 

cpolv Ιγ,ανώς εϊρηται. καΐ ούτω δή ο μϋχ^ος, ο τι πάσχείν 
τΐροοητίει αντφ, τοντο /ΐείσεταί' καγώ τον 7ΰοταμ6ν τού- 
τον diaßag αΐΰέρχομαί^ 7CqIv vjto οον τι μείζον αναγχα- 
adrjvaL. 

Φ^Ι. Μψνω γε, ώ ^ώχρατες , jcqIv αν το χαυμα 
τΐαρέλ^^η' η ονχ οράς ώς σχεδόν ηδη μεσημβρία ϊσταται 
η δη χαλονμένη στα^^ερά , άλλα ^νεριμείναντες , χα ι α μα 
7νερϊ των είρημένων διαλεχ^έντες , τάχα επείδάν ajco- 
χρνχη ϊμεν. 

ΈΩ. Θεΐός γ^ εΐ ινερί τους λόγους, ώ Φαιδρέ, καϊ 
ατεχνώς θαυμάσιος, οίμαι γαρ εγώ των εττΐ του σοϋ βίου 
γεγονότων μηδένα πλείονς η σε τΐεττοίηχέναι γεγενησ^αι 
ητοί αυτόν λέγοντα η άλλους ένί γέ τω τρότΰψ προσαναγ- 
γ,άζοντα. ^ιμμίαν Θηβαΐον εξαιρώ λόγου ' τών δε άλλων 
τνάμτίολυ χρατεΐς' χαϊ νυν αυ δοχείς αίτιος μοι γεγενη- 
σ^^αι λόγω τινι ρη&ηναι. 

Φ^ίΙ. Ου τίόλεμόν γε αγγέλλεις' αλλά ττ,ώς δη χαϊ 
τίνι τούτος-, 

30. 2Ω. '^Ηνίχ^ ε μέλλον , ώ ^γα^έ, τόν ιχοταμόν 
διαβαίνειν, τό δαιμόνιόν τε χαι [το] είω&ός σημεΐόν μοι 
γίγνεσ&αι εγένετο — άει δε με επίσχει, ό αν μέλλω ΐΐράτ- 
τειν — χαί τίνα ίρωνήν εδοζα αυτό^-εν αχοϋσαι, η ψε ουχ 
εα ατνιέναι τιρίν αν αφοσιώσωμαι, ως τι ημαρτηχότα εις 
τό d -εΐον. είμϊ δη ουν μάντις μεν, ου πάνυ δε σπουδαίος, 

Glosse eines Abschreibers, der wohl was die Philosophen in den Ge- 

kaum das Οη hinzugesetzt haben schichten der Philosophie darüber 

würde, sondern die W. sehen einem sagen. Die innere Stimme treibt 

etwas billigen Witze ähnlich : i^ ^6- den S. nie zu etwas an, sondern 

σημβρία Υσταται und das ist die hält ihn nur, wie hier, zurück. Ich 

Zeit, ruhig sitzen zu bleiben. glaube, man darf, wenn man das 

Simmias und sein Freund Kebes Dämonion philosophisch erklären, 

waren zwei Thebaner, die, wie aus seinen Begriff formulieren will, nach 

Piatos Phädon hervorgeht, dem S. dem Vorgange von Fraguier und a. 

sehr nahe standen. Beide liefsen doch nicht vergessen, sich mit der 

sich, wie S. dort sagt, nicht leicht Ironie des S. abzufinden. Hier führt 

überzeugen, cf. Phaedon. cap. 35 u. f. er dasselbe scherzend an, wieweit 

cap. 20. In Bezug auf das Oai- in der Apologie und im Euthyphron 

μόνων ist Plat. Euth. c. 2, apol. mit Ironie, dürfte hier nicht zu 

Socr. c. 19 u. 21, sympos c. 3 nach- untersuchen sein. Im folgenden ist 

zuschlagen und dann nachzulesen, auf die W. μάντις, μανθ -avoj, μαν- 



32 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

αλλ ωσττερ οί τα γράμματα (ρανλοί, όσον μεν εμαυτω 
μόνον ίΥ,ανός' σαφώς ούν ηδη μαν^άνω το αμάρτημα, 
ως όή τοι, ώ εταίρε, μαντι•/.όν γέ τι ν.α\ η ψνχή ' εμε γαρ 
έδραξε μεν τι υμΙ ηάλαι λέγοντα τον λόγον , και ττως 
εόυσωπονμην λατ "ißvycov, μη τι παρά d -εοΐς άμβλαχών 
τιμάν τζρος άνθ-ρώπων αμείψω ' νυν δ^ Ί]σ3^ημαι το αμάρ- 
τημα, 

ΦΛΙ. Λέγεις δε δη τί; 

ΣΩ. ζίεινόν, ώ Φαιδρέ, δεινόν λόγον αυτός τε £κο- 
μισας εμέ τ ε ηνάγν,ασας ειπείν. 

ΦΑΙ. Πώς δη; 

ΣΩ. Ένήθ-η και υπό τι άσεβη' ου τις αν εϊη δει- 
νότερος; 

ΦΛΙ, Ουδείς, εϊ γ ε συ άλη^η λέγεις. 

2Ω. τι ουν] τον ^Έρωτα ουχ Αφροδίτης ν.αι &εόν 
τίνα ηγεί; 

ΦΛΙ. Λέγεται γ ε δη. 

ΈΩ. Ου τι υπό γε Λυσίου, ουδέ υπό του σου λόγου, 
ός διά του εμοϋ στόματος -λαταφαρμακευθ-έντος υπό σου 
ελέχ&η. ει δ^ εστίν, ωσπερ ουν εστί, S -εός η τι ϋ^είον 6 
Έρως, ουδέν αν κατίόν εϊη' τω δε λόγω τώ νυν δη περ) 
αυτού είπέτην ώς τοιούτου οντος. ταύτη τε ούν ημαρτα- 
νέτην περί τον Έρωτα, ετι τε η ευή&εια αυτοΐν πάνυ 
αστεία, το μηδέν ύγιες λέγοντε μηδέ αλη^^ες σεμνύνεσ^αι 
ως τι οντε, ει αρα ανΟ-ρωπίσχους τινάς εζαπατησαντε 
ευδοκιμήσετον εν αυτοΐς. εμοϊ μεν ούν, ώ φίλε, χαΰτιρα- 

τικος zu achten : S. will spafsend giebt sodann den Beweis für die 

μάντις und μαντικός mit μαν&άνω Gottlosigkeit der Rede in einem 

zusammenstellen, wie oben έρως kurzen, schlagenden Satze: f^'far/ ν 

mit ρώνννμι. θ^εος 6 "Ερως, ονόεν αν κακόν εϊη 

S. steigert sich nun in seinem und läfst nun seinem bittersten Hohn 

Urteil über die gehaltenen Reden, in den folg. W. freien Lauf, in denen 

oder vielmehr über Lysias und Ph. er den άνθ^ρώηιΰκοι, den Mäniilein 

selbst, von όειν'ον amc\\ adiS ένησες Lysias und Phädrus ihre spafshafte 

zum ασεβές, vom Schlimmen zum Einfalt vorhält und ihren Reden alle 

Einfältigen — denn diese scharfe Gesundheit und Wahrheit abspricht. 

Bedeutung liegt hier in dem ενηθ-η Zum Schlufs weist er in derbster 

— und zum Gotteslästerlichen. Er Weise auf den Schlufs des cap. 13: 



ι 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 33 

od^ai ανάγγ,η' εατι δε τοις άμαρτάνουσι 7ΐερϊ μν^ολογίαν 
γ,αΟ-αρμος αρχαίος, ον '^Όμηρος μίν ουκ ηΟχ^ετο , Στησί- 
χορος δέ. των γαρ ομμάτων στερήσεις δια την ^Ελένης 
ΥΜκηγορίαν οντ. ηγνόηοεν ωο7ΐερ '^Όμηρος, άλλ^ ατε μου- 
οιγ,ος ων εγνω την αΐτίαν, και ποιεί εv'^•vς 

ovy. εστ^ ετνμος λόγος ούτος, 

ονδ εβας εν νηναΐν ενοέλμοις, ονδ^ %/.εο Πέργαμα 
Τροίας ' 
y.ai τνοιηοας δη τνάσαν την καλονμένην τταλινωδίαν 7ca- 
ραχρημα ανέβλεψεν. εγώ ονν οοφώτερος εκείνίον γενη- 
σομαι χατ αυτό γε τοντο ' πριν γαρ τι πα^είν δια την τον 
Ερωτος κακηγορίαν ττειράσομαι αντω αποδονναι την πα- 
λινωδίαν, γνμνη τη χεΓρα?.η , και ονχ ωοπερ τότε νττ 
αισχύνης εγκεκαλνμμένος. 

ΦΛ1. Τοντωνί, ώ Σώκρατες, ουκ εστίν άττ^ αν εμοϊ 
είπες ηδίω. 

21. -2'β. ΚαΙ γάρ, ώ ^γα3•ε Φαιδρέ, εννοείς ώς 
αναιδώς εϊρησ^ον τω λόγω, οντός τε και 6 εκ τον βιβλίον 
ρη-θ-είς. ει γάρ ακονων τις τνχοι ημών γεννάδας και πράος 
το η^ος^ έτερον δε τοιοντον ερών η και πρότερόν ποτέ 
ερασ^είς., λεγόντων ώς δια σμικρά μεγάλας εχ^^ρας οι 
ερασταϊ αναιροννται κ,αι εχονσι προς τά παιδικά φ&ον έ- 
ρως τε ν.αϊ βλαβερως, πώς ονκ αν οϊει αντόν ηγείσ&αι 
ακονειν εν νανταις πον τε^^ραμμένων και ονδένα έλεν- 
^ερον έρωτα εωρακότων, πολλον δ^ αν δείν ημίν ομολο- 
γειν α χρέγομεν τον "Ερωτα; 

ίγ^Μλνχράμί-.νος κ. τ. a. zurück : die Ο-εΙς nennt S, den Lysias einen Rede- 

W. νπ' αισχύνης έγκεκαλνμμ^νος Schreiber, wie er auch weiterhin das 

klingen hier nach dem Gesagten γράψΒΐν desselben hervorhebt, το 

schroff, während sie dort durch den ή^^ος gehört zu den beiden Adjec- 

Zusatz μη βλΙηο)ν προς ah einen tivis, zu γεννάδας und τΐράος „ein 

scherzhaften Beigeschmack hatten. edler Charakter und ein milder, 

cap• 21. Ph. hat das Ernste in dem das Freche als Mafsloses fremd 

den W. des S. nicht verstanden, ist". Dem γεννάδας stehen im f. 

wie seine Antwort ονκ αν εμοΙ die W. ονδίνα έλενΟ^ερον έρωτα 

ίί'τΓίς ι^()/α> zeigt. Daher wird S. noch εοίρακότων , dem πράος die W. 

deutlicher mit άναιδώς, d. i. ohne εν νανταις πον τε9^ραμμενο)ν enl- 

Scheu vor sich oder anderen, etwa gegen. Die W. πώς — ευ}ρακότο)ν 

„frech*. Mit ο (':κ τον βιβλίον ρη- enthalten das schärfste, das Schlufs- 

I'lato, I'hadrus. 3 



34 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

Wu^I. ^Ισως νή ζίί , ώ Σώγ.ρατες. 

ΣΩ. Τοντόν γε τοίννν εγωγε αισχνιόμενος, καί αυ- 
τόν τόν'Ερωτα όεδιώς^ ε/αΟ-νμώ 7€οτίμ(ι) λόγίο οίον αλμι— 
ράν αλοήν α/νολλΰοαο&αυ' συμβουλεύω δε xcd νίυοία ο τι 
τάχιστα γράψαι, ως χρή εραστή μάλλον η μη ερώντι ίκ των 
ομοίων χαρίζεσ^^αι. 

Φ^ΐί. Λλλ^ εν ϊσΟ-ι ότι εξει. τοϋθ-^ ούτως' σου γαρ 
εΐΊΐόντοο, τον του εραστού ει^αινον, /ιάσα ανάγκη ^υσίαν 
V7C εμού αναγχασ^ήναι γράψαι αν 7€ερ\ του αντον λόγον. 

^Ω. Τούτο μεν ιαστεύω, εωστνερ αν f]g ος ει. 

Φ^ΙΙ. Λέγε τοίννν ^-αρρών. 

2Ω. Πού δη μοι δ τταΐς τνρός ον ελεγον ; 'ίνα y.al 
τούτο ατιουστ] , λαΐ μη ανήχοος ων (ρ&άση χαρισάμενος τω 
μη ερώντι. 

ΦΛΙ. Ούτος παρά σοι^ μάλα ινλησίον αε\ πάρεστιν. 
όταν συ βούλΐ]. 

33. 2Ω. Ουτωσϊ τοίννν, ώ παΐ /.αλέ, εννόησον, 
ώς ο μεν πρότερος ην λόγος Φαιδρού τού Πυ&οκλέους, 
Μνρρινουσίου ανδρός' όν δε μέλλω λέγειν, Στησιχόρου 
τού Εύ(ρήμον, Ίμεραίου. λεγ,τέος δε ώδε, ότι οΙυ. εστ^ 

urteil des S. über die Rede des [ex των ομοίων si cetera paria 
Lysias, und dies Urteil zwingt er sunt. Heind.) hilft dann S. dem Ph. 
dem Ph. mit dem nojg ονκ οΪ8ΐ — uieder zu Worten. Eine neue Rede 
dumufst glauben — gewissermafsen soll er hören, und da verspricht Ph. 
auf. Ph. antwortet verlegen, zuerst mit gröfster Bestimmtheit {.läaa 
seine Zustimmung beschränkend mit clrcr/x/j — άναγκαοΰ-φ'αι) . was 
ϊσως und dann gleich die Beschran- S. nur als guten Rat aufstellte, 
kung durch den Schwur aufhebend. Nun ist er wieder im Flufs und so 
Das τοντόν γε in den folg. W. des erwidert er denn die letzte, scher- 
S. aber geht wohl auf Zeus, welchen zende Frage des S. nov ih'/ μοι ο 
Ph. eben angerufen hat: „Zeuseben τχίΰς ; mit fünf Ausdrücken: οντος 
ist's, den ich scheue, und Eros selbst, — jiciQci aoi — μάλα :T/.tfOiov — 
den ich fürchte", nicht aber auf clei — πάρεστι , deren erster fast 
γεννάόας und πράος το ήθ^ος, wie schon genügt hätte, 
die Erklärer >vohl sonst annehmen ; cap. 23, Die folgende Rede des 
Zeus ist ja der Gott der Philosophen. S. ist das Meisterwerk einer Lob- 
in αλμνραν ακοην aber ist ακοή rede. „Ihr Gegenstand — sagt Stein- 
„das Gehörte": „das, was ich Sal- hart — ist die Schilderung des ersten 
ziges zu hören bekommen habe, Erwarhens eines höheren und edle- 
will ich mit einem reinen Rede- ren Seelenlebens durch begeisterte 
trunke hinunteispülen". Mit den Liebe zur idealen Schönheit." S. 
W. ονμβονλείίο — χαρίζεσβ^αι giebt wohl sein Thema selbst mit 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 35 

ετνμος λόγος, οξ αν ιεαρόντος εραστον τψ μη Ιρώντί μάλ- 
λον cpf] öelv χαρίζεσ^^αί, διότι δή 6 μεν μαίνεται, ο δε σω- 
(ρρονεΐ. ει μεν γαρ ην α^ΐλονν το μανίαν γ.α•/.όν είναι, κα- 
λώς αν ελέγετο' νυν δε τα μέγιστα των αγαΟ-ών ημΐν 
γίγνεται δια μανίας, ^εία μέντοι δόοει διδομένης, η τε 
γαρ δή εν ζίελφοΐς προ(ρητις αϊ τ^ εν Δωδώνη ίέρειαι μα- 
νείααι μεν ττολλά δή χαϊ χαλά ιδία τε χαι δημοσία τήν '^Ελ- 
λάδα είργάσαντο, σωφρονονσαι δε βραχέα η ουδέν' χαϊ 
εάν δή λέγωμεν^ Σίβνλλάν τε χαϊ άλλους, όσοι μαντιχ^ 
χρώμενοι εν&έφ τιολλά δή τΐολλοίς τνρολέγοντες εις το 
μέλλον ώρΌ-ωσαν , μηχύνοιμεν αν δήλα τταντί λέγοντες' 
τόδε μην άξιον έττιμαρτύρασ^αι, οτι χαι των 7ΐαλαιών οι 
τά ονόματα τιθέμενοι ουχ αίσχρόν ήγοϋντο ουδέ όνειδος 
μανίαν. ου γάρ αν τη χαλλίστη τέχνη, r το μέλλον χρίνε- 
ται, αυτό τοϋτο τουνομα έμ7ΰλέχοντες μανιχήν εχάλεσαν' 
αλλ ως χαλοϋ οντος, όταν ^εία μοίρα γίγνηται, ούτω νο- 
μίσαντες ε^εντο, οί δε νυν άττειροχάλως το ταυ ετίεμβάλ- 
λοντες μαντιχήν εχάλεσαν. εττεϊ χαϊ τήν γε των εμίρρόνων 
ζήτησιν του μέλλοντος δια τε ορνί^-ων ΐϋοιουμένων χαϊ 
των άλλων σημείων, ατ έχ διανοίας ΐΐοριζομένων avd -ρω- 

den einfachen Worten : ο ϊοως en ' instituendis nomen invenit ; porro 

ίντνχία τ^ μεγίστη πάρα d^ewv filius fuit Euphemi , quo vir pius 

τοις dvd^QOjnoiq όέόοται. Die Rede significatur, et Himera oriundus, 

ist so wunderbar schön, weil ihre quo vir amore {ϊμίρω) quasi ini- 

Form durchweg dem Gedanken ent- tiatus designatur". 
spricht, sich durch diesen bedingen Im scherzenden Tone ist das Ka- 

läfst, weil S. in ihr dem rechten pitelauch weiterhin gehalten. Schon 

Gedenken die richtige Form giebt. das Thema, welches er bespricht, 

S. beginnt mit einem harmlosen ist ein Spafs; er will beweisen, dafs 

Scherze, den Ast richtig erklärt: der Ι'ρως eine μανία ist. Sein 

„Oratio prior dicitur Phaedri esse, Hauptsatz ist das in Wahrheit nicht: 

cujus nomine significatur is, qui er schiebt sehr bald (cap. 23) dem 

vana obluctalur specie; isque filius Begriffe μαίνΕοϋ^αι den des κινεΐ- 

vocatur Pythoclis, quo homo famae a{)^at und später (cap. 29) diesem 

et gloriae cupidus designatur; prae- wieder den des ενθ^ονύιάζειν unter, 

terea Myrrhinusius vocatur, quasi Der Hauptsatz des S. heifst also 

in toris rnyrteis cubans, quod moris nicht: 6 Ι'ρως μανία τις εστί, son- 

est delicatorum et otiosorum. Alte- dern: 6 έρως εστίν ενϋ^ονσιασμός 

rius contra orationis Ingenium neve oder ένθ^ονσίασίς τις, wie er cap. 30 

musicum ac religiosum egregie hoc auch sagt: αντη πασών των εν- 

indicatur, quod Stesichori fingitur Ο^ονσίάσεο}ν άρίστηκ.τ.ε. Solcher 

esse. Stesichorus videlicet a choris i:Vi9oi'(;/ci(7fi?jSagter, giebtesaufser 

3* 



36 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

'/νινί] οϊήσει νοίν τε κ«/ ίστορίαν, οίονοϊοτικήν Ι7νωνόμα- 
οαν, Ί]ν Vi ν οίωνιστικην τω ώ οεμνίνοντες οι νέοι καλόν- 
ο IV' 00(0 δη ονν τελεώτερον λοά εντιμότερον μαντιγ,ή 
οιωνιστΊκής, τό τε όνομα τον ονόματος έργον τ^ έργον, 
τόοψ λάλλίον μαρτνροισιν ο/ 7caXaioi μανίαν οωψροον- 
νης την εκ ^^εον της 7ΐαρ αν^^ρώ7νων γιγνομένης. άλλα 
μην νόσων γ ε κ«/ 7χόνων των μεγίστων, α δη 7ναλαιών εκ 
μηνιμάτων ττο^^εν εν τισι των γενών ην, μανία έγγενο- 
μένη καϊ 7ΐρο(ρητενσασα οίς έδει α/ΐαλλαγην ενρετο, κατα- 
φνγονσα τνρός -θ^εών ενχάς τε κα\ λατρείας ^ όχ^εν δη κα- 
θαρμών τε και τελετών τνχονσα εζάντη εττοίησε τον εαν- 
της έχοντα τνρός τε τον τναρόντα καϊ τον ετΐειτα χρόνον, 
λνσιν τω ορ^-ώς μανέντι τε καϊ κατασχομένίρ τών τταρόν- 
των κακών ενρομένη. τ^/τί^ δε αττό Μονσών κατοκωχή τε 
καϊ μανία, λαβονσα ατΐαλην καϊ αβατον ψνχήν, εγείρονσα 
καϊ έκβακχενονσα κατά τε φδάς καϊ κατά την αλλην 7θοίη- 
σιν, μνρία τών τναλαιών έργα κοσμούσα τονς ετνιγιγνομέ- 
νονς τταιδενει ' ός δ^ αν ανεν μανίας Μονσών εττϊ ττοιητι- 
κάς θύρας α(ρίκηται, τνεισθεϊς ώς αρα εκ τέχνης ικανός 
ποιητής έσόμενος^ ατελής αϊτός τε καϊ ή ττοίησις VTto της 
τών μαινόμενων ή τού σωψρονούντος ηφανίσ&η. 

33. Τοσαντα μέντοι καϊ ετι τζλείω εχω μανίας γι- 

dem Eros mehrere, wie die /^arr/;^;/. Die ersten W. der Rede: Ονκ εατ' 

die er scherzend und die sophisti- ετνμος λόγος zeigen zurück auf 

sehe Philologie, wie öfter, neckend das im 20. Kapitel Gesagte. Es 

mit der μανικύ] {μανία) identificiert wiederholen sich dann die Satz- 

und ihr eine Unterabteilung der formen im wesentlichen : et — ?yr, 

αωφροσννη, des Gegensatzes der av ελεγετο' vvv όε — όιόομε- 

μανία , die οίωνιοτικύ] entgegen- νης' η τε γαρ κ. τ. ε. und dieser 

stellt, die των ε μφ ρόνων ζύμη- Form entsprechend: f«r όη λίγω- 

αις τον μέλλοντος-, die τ ελεατική, μεν, μηκννοιμεν αν' τόόε — μα- 

den begeisterten Mysteriendienst; vlav ov γαρ κ. τ. ε. Die Dar- 

und die μουσική, worunter selbst- Stellung ist durchaus nicht knapp, 

verständlich nicht blofs die Poesie beschränkt sich nicht auf das Not- 

zu verstehen ist. wendige, wie das mit επει και ein- 

Ton und Form der Rede in die- geleitete Beispiel der σιωνιστική 

sem und dem folg. Kapitel sind die und der mit ος rf' av ανεν μανίας 

der praktischen Darlegung, wie sie eingeführte Gegensatz der μονσική 

die Aufführung der verschiedenen u. a. darthun, aber er ist auch durch 

Arten der μανία, die eine Art de- aus nicht breit u. s. w. 
monstratio per exempla ist, verlangt. cap. 23. Scherzend ist wohl 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 



37 



γνομένης αττο &€ών λέγειν χαλά Ιίργα' ώστε τοντό γε 
αυτό μη (ροβώμεΟ^α, μηδέ τις ημάς λόγος Ο^ορνβείτω δε- 
διττόμενος, ώς jcqo τον χεχινημένον τον οώ(ρρονα δει 
προαιρείσ^^αι φίλον' αλλά τόδε 7νρ6ς εχείνο) δείξας φε- 
ρέσα-ω τά νικητήρια, ώς ουκ ετν ωίρελεία 6 έρως τω 
ερώντι χαΐ τω ερωμένφ Ικ Ο'είον ετΐΐ/ΐέμΐΰεται. ημίν δε 
άτΰοδεί'λτέον αν τονναντίον, ώς hc εντνχία τί] μεγίσττ] 
παρά ^εών ή τοιαύτη μανία δίδοται' ή δε δη α7ΐ6δειξις 
εσται δεινοΐς μεν αττιστος, σο(ροΐς δε πιστή. δεΙ ονν πρώ- 
τον ψνχής (ρύσεως τνέρι χρείας τε και αν^-ρωπίνης Ιδόντα 
7ΐά3η τε /μι έργα τάληβ^ες νοησαι' αρχή δε αποδείξεως ηδε. 
24. Ψνχή Ίίάσα ά^^άνατος. το γάρ αεικίνητον ad-a- 
νατον' το δ άλλο κινονν /.αϊ νπ άλλον -/.ινούμενον, παιλαν 
έχον κινήσεως, πανλαν έχει ζωής' μόνον δη το αυτό λΐ- 
νονν, ατε ονν, άπολείπον εαντό, ου ΐίοτε λήγει λινού μενον, 
αλλά γχά τοις άλλοις όσα χινείται τοντο 7€ηγή ζαι αρχή 
κινήσεως, αρχή δε αγένητον. εξ αρχής γάρ ανάγκη πάν 
το γιγνόμενον γίγνεσΟ^αι, αυτήν δε μηδ εξ ενός' ει γάρ 
εκ τον αρχή γίγνοιτο, ονκ αν εξ αρχής γίγνοιτο. επειδή 



die Häufung der Ausdrücke der 
Furcht: φοβώμεθ^α,χ^ορνβείτω, δε- 
όίττόμενος. Der Ausdruck κεκι- 
νημενος für das νόσων der A'^origen 
Rede oder das μαινόμενος der jetzi- 
gen wird dann, wie gesagt, wie zu- 
fallig untergeschoben, erhält aber, 
um in dem Geiste des Zuhörers zu 
haften, eine prononcierte Stellung. 
Zu όείξας (ρεοεοΟο} ist natürlich 
λόγος Subjekt. Die W. ονκ επ^ 
υ)φελεία κ. τ. ε. w<isen auf ähn- 
liche Ausdrücke der vorhergegange- 
nen Rede zurück, nur liegt in ihnen 
wegen des ^κ ί>εο)ν εκπέμπεται, eine 
andere Färbung, als in dem früheren 
εϊτε ο)φϋ.είαν εΐ'τε βλάβην παρ- 
έχει. Auffällig kann es erscheinen, 
dafs er nun in seinem enger gefafsten 
Thema — επ^ εντνχΙα ly μεγίστη 
παρά ^εοΖν η τοιαντη μανία Οε- 
όοται, Worte, bei denen auch auf 
die Stellung der Satzteile zu achten 



ist — ein Objekt, wie ανθ-ρώπω 
oder ημΐν, vermeidet. Er thut dies, 
um bald statt eines όεΐ ονν πρώ- 
τον περί αν&ρώπον φύσεως Ιόεΐν 
das schönere χρνχής φύσεως πέρι 
^^είας τε καΐ άνθ^ρωπίνης einflech- 
ten zu können, W., mit denen er 
die ganze Betrachtung zu edlerer 
Höhe erhebt. Dafs er unter den 
δεινοίς in όεινοΐς μεν άπιστος die 
„starken Geister" der Sophisten ver- 
steht, haben Heindorf und Stallb. 
nachgewiesen. 

cap. 24• Das Kapitel giebt das 
Muster einer dialektischen Beweis- 
führung und wird deshalb vor- 
trefflich durch die praktische Dar- 
legung der vorigen Kapitel ein- 
geleitet. Die Hauptsätze sind in 
schärfster Kürze, selbst ohne Go- 
pula, hingestellt: xpvyri πάσα αθ^ά- 
νατος* το γαρ αεικίνητον ayfava- 
τον. Αρχή Οε αγένητον. Οντω 



38 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



δΙ αγένητυν Ιστι, και αόιά(ρ&ορον αντο ανάγκη είναι, 
αρχής γαρ οή αττολομένης ούτε αυτή τΐοτε ε/, τον οντε 
άλλο εξ εκείνης γενήσεται, είττερ εξ αρχής όεΐ τα πάντα 
γίγνεσ^-αι. ούτω δη κινήσεως μεν αρχή το αντο αντο 
κινονν. τοντο δε οντ ατΐόλλνοΘ^αι οντε γίγνεσ&αι δννα- 
τόν, η πάντα τε ονρανόν πάσάν τε γένεοιν ονμπεοονοαν 
οτηναι καϊ μήττοτε ανϋ^ις εχειν ό^^εν κινη^έντα γενήσεται. 
α&ανάτον δε πεορασμένον τον vcp εαντον κινονμένον^ 
'ψνχης ονσίαν τε και λόγον τοντον αντόν τις λέγων ονκ 
αϊσχννεΐται. πάν γαρ σώμα, φ μεν εξω^^εν το κινεΐσ&αι, 
αψνχον, ω δε ενδθχ)^εν αντω εξ αντον, εμψνχον, ώς ταύτης 
ονσης (ρύσεως ιρνχής' ει δ^ εστί τοντο όντως έχον, μή 
άλλο τι είναι το αντο εαντό κινούν η χρνχήν, εξ ανάγκης 
αγένητόν τε κ,αΐ αθ-άνατον ψνχή αν εϊη. 

35. Περί μεν ονν α&ανασίας αντής ίκανώς ' 7€ερι 
δε τής ιδέας αντής ώδε λεκτέον' οίον μεν εστί, πάντη 



δη κινήοΕως μεν αρχή το αντο 
εαντο κινονν. Nur einmal, wo S. 
nicht beweisend, sondern beteuernd 
spricht, giebt er einen volleren Satz : 
τοντο 6e οντ' άηόλλνσθ^αι — κι- 
νηθ^ίντα γενήσεται. Die Beweis- 
führung ist dabei sehr klar und 
durchsichtig; denn sie beschränkt 
sich nicht, nur die positiven Haupt- 
sätze zu geben, die ja eigentlich 
genügen würden, sondern sie stellt 
diese in ein helleres Licht, dadurch 
dafs sie auch die Negative zeigt: 
το όε άλλο — πανλαν έχει ζίοΓις. 
— αντην δε μηδ' εξ ενός' ει γαρ 
εκ τον κ. τ. ε. u. s. f. 

In Bezug auf die Übersetzung ist 
zu bemerken, dafs man deutsch ge- 
nau die W. το rf' «λλο κινονν και 
νπ ' άλλον κινοίψενον wiedergeben 
mufs , dadurch dafs man das καΐ 
durch „und dabei" übersetzt: „was 
anderes bewegt und dabei von an- 
derem bewegt wird". Der Schüler 
übersieht es zu leicht , dafs der 
griechische Artikel die beiden Be- 
griffe άλλο κινονν und ι-ττ' άλλον 



κινονμενον zu einem zusammen- 
fafst. 

Schliefslich ist wieder auf eine 
Schalkhaftigkeit aufmerksam zu 
machen. S. hat mit dem κεκινψ 
μένος des vorigen Kapitels das κι- 
νεΐν dieses Kapitels gewisserma- 
fsen vorher angekündigt : der in dem 
κεκιν)}μένος, das ja dem διά^fρωv 
entgegengestellt wird, liegende Be- 
griff ist aber ein wesentlich an- 
derer, als der, mit welchem wir es 
hier zu thun hatten, 

cap. 25. Auch die fernere Aus- 
einandersetzung erinnert mit den 
mehrfach Miederkehrenden kurzen 
Sätzen ohne Copula, welche ein- 
gestreut sind, an die Form des vo- 
rigen Kapitels. Zu wortreicherer 
Darstellung steigt S. auf in dem 
A'erhältnisse, als er in die poeti- 
sche Schilderung übergeht. Diese 
führt er ein im Anfange dieses Ka- 
pitels mit den \V. oiov μ\ν — ελ- 
λάττονος. welche auf das obige δει- 
νοΐς μεν άηιοτος, οοι^οϊς Μ :ιιοτη 
hinweisen. „Die Natur der Seele 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 



39 



τΐάντως ^είας είναι καΐ μακράς διηγησέως, ώ οε εοικεν, 
αν&ρωτΐίνης τε χαΐ έλάττονος' ταύττ] ονν λέγωμεν. εοίτ,έ- 
τω δη ζνμφντω δυνάμει ντίοτζτέρου ζεύγους τε καϊ ηνιό- 
χου. &εών μεν ουν %7trcoi τε χαι ηνίοχοι 7ΐάντες αυτοί τε 
ayad^oi και εξ άγα&ών , το δε των άλλων μέμικται' και 
τνρώτον μεν ημών 6 άρχων ζυνωρίδος ηνιοχεί, είτα των 
^ιτττΐων 6 μεν αντω καλός τε και ayad -ός και εκ τοιούτων^ 
6 δε εξ εναντίων τε και εναντίος ' χαλεττή δη και δύσκολος 
εξ ανάγκης ή περί ημάς ήνιόχησις. ττη δη ουν -θ-νητόν και 
ad -άνατον ζώον εκληϋ^η, τνειρατέον είτνεΐν. τνασα η ψυχή 
παντός επιμελείται του άψυχου, πάντα δε ουρανόν περι- 
πολεί, αλλοτ εν άλλοις εϊδεοι γιγνομένη' τελέα μεν ουν 
ονοα καΐ έπτερωμένη μετεωροπορεΐ τε και πάντα τον κό- 
ομον διοικεί' η δε πτερορρυήσααα φέρεται, εως αν στέρεου 
τινός αντιλάβηται, ου κατοικισ^-εΐσα , σώμα γήϊνον λα- 



als eines Unendlichen will ich hier 
nicht darlegen, in aller Kürze aber, 
sowie ein einfacher Mensch dies 
vermag, mich eines Bildes bedie- 
nen." Weil er nun im Bilde spricht, 
kann er den Glauben an seine Worte 
niemandem aufdringen; das konnte 
nur ein strenger Beweis. Die öei- 
VOL werden dem blofsen Bilde nicht 
Glauben schenken. 

Hat S. im vorigen Kapitel über 
die φίαις der Seele gesprochen 
und als das Wesen jeder Seele, 
alles dessen, was Seele ist, die 
Eigenschaft der Unsterblichkeit, die 
aus dem αντο bavrb κινεΐν her- 
vorgehl, hingestellt, so will er jetzt 
die Gestaltung, die sie als Götter- 
seele oder als Menschenseele an- 
nimmt, die ίόία derselben, uns in 
einem Bilde zeigen. Die Gestalt 
der Götterseele nun, sagt er, kön- 
nen wir, da wir sie weder sehen 
noch genau zu erkennen vermögen 
— omt ίόόντες ovrt ικανόίς νοψ 
ααντΐ-ς — nicht beschreiben, son- 
dern wir stellen sie uns plastisch 
dar (πλάττομίν) nach der Gestall, 
die wir der menschlichen Seele 



geben. So sagen wir: Götter und 
Menschen bestehen aus Leib und 
Seele. Diese sind bei den Göttern 
für alle Ewigkeit vereint ; der Leib 
der Götter unterscheidet sich also 
von dem der Menschen dadurch, 
dafs er die Unsterblichkeit der Seele 
teilt und unvergänglich ist. Die 
Seele des Menschen aber ist ver- 
schieden insofern von der der Götter, 
als sie der Möglichkeit verfallen 
ist, zeitweilig an einen vergäng- 
lichen Körper gebunden zu sein. 
Als das eigentlich Wesentliche der 
Seele giebt er nun in dem Bilde 
des von einem Wagenlenker regier- 
ten Gespannes das πτερονσ&αι, die 
Schwungkraft, die dem xivela&ac 
des obigen dialektischen Beweises 
entspricht, an. Diese Schwungkraft 
bleibt sich bei den Göttern immer 
gleich, bei der Menschenseele nimmt 
sie zu und ab, ihre Abnahme aber 
bindet sie eben an einen sterblichen 
Leib. Wie oben den Begriff κι- 
vtlaii^ai, so führt auch hier S. den 
Begriff πτερονσΘ^αι zuerst in un- 
tergeordneter, attributiver Stellung 
ein : ioικL•τoJ ξνμφντω όννάμει 



40 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

ßovGa, αυτό αϊτό δοχονν λίνείν δια την Ιτιείνης δνναμιν, 
ζώον το ξυμπαν ε-αλήΟ-η, φνχή λα} σώμα jcayev ^ θ-νητόν 
τ^ ϊοχεν έ/εωνυμίαν αΟ^άνατον δε ονδ εξ ενός λόγου λε- 
λογισμένου, αλλά πλάττομεν ούτε ίδόντες ούτε Ικανώς 
νοήσαντες 0-εόν, αθ-άνατόν τι ζώον, έχον μεν ψυχήν, έχον 
δε οώμα, τον αεί δε χρόνον ταντα ζυμπειρυλότα. αλλά 
ταντα μεν δή, o/cr] τώ ^εώ φίλον, ταίτγ^ έχέτω τε χαΐ λε- 
γέο^ω' την δ αιτίαν της τών πτερών αποβολής, δι^ ην 
ψυχής α^εορρεί, λάβωμεν. εοτι δε τις τοιάδε. 

36. Πέφυκεν ή πτερού δυναμις τό εμβρι^^ες αγειν 
ανω μετεωρίζουοα , ί) τό τών ^εών γένος οΐλεΐ' λελοι- 
νώνητίε δέ πτ] μάλιστα τών περί τό σώμα του 3^είον 
[ψνχη\. τό δε β^είον χαλόν, σοφόν, άγαΟ-όν, χαΐ πάν ό τι 
τοιούτον" τούτοις δή τρέ(ρεταί τε λαϊ αυξεται μάλιστα γε 
τό τής ψυχής πτέρωμα, αίσχρώ δε λαϊ λαλώ λαΐ τοις εναν- 
τίοις (ρΘ^ίνει τε λαϊ διόλλυται. 6 μεν δή μέγας ήγεμών εν 
ουρανώ Ζευς, ελαύνων πτηνόν άρμα, πρώτος πορεύεται, 
δια'λοσμών πάντα aal επιμελούμενος' tu δ έπεται στρα- 
τιά ϋ^εών τε λαϊ δαιμόνων , κατά ενδε'λα μέρη λεκοσμη- 
μένη ' μένει γάρ ^Εστία εν ^-εών οϊκφ μόνη ' τών δε άλλων 
όσοι εν τώ τών δώδεκα άρι^^μφ τεταγμένοι &εοϊ άρχοντες 
ηγούνται κατά τάξιν ην έκαστος ετάχ^^η. πολλαϊ μεν ούν 
καΐ μακάριαι &έαι τε καϊ διέξοδοι εντός ουρανού, ας 3^εών 

νποητέρον ζΕνγονς καΐ ηνιόχου. lam veio inter corporea ala (το ητέ- 

Τελέα μεν ούσα και επτερωμένη ρωμα) maxime particeps est leriim 

κ. τ. ε. divinarum. Quidquid autem divi- 

In Bezug auf die Übersetzung ist num est, id in pulchro, honesto, 

das εις in dd-avazov Οε ovo' εξ bono cernitur etc. Der Gedanke 

ενός λόγον λελογισμένου hervor- der ersten Worte 7ΐέί(υκεν — οικεί 

zuheben. Wie oben cap. 24 {αύ- und der der späteren το δε ϋ^εΐον 

την δε μηδ' εξ ενός), so trennt — Λο/λιτ«ί verlangt als Gedanken 

Plato hier auch das ενός von seiner des vermittelnden Satzes unbedingt 

Negation durch die Präposition und den angegebenen, verlangt als Sub- 

Sdi%i ονδ' εξ ενός sidiii εξ ονδενός. jekt zu κεκοινώνηκε den BegriiT 

cap. 26. Der erste Satz ist τό πτέρωμα. 
nach Stallb. mit Streichung des 'Εντός ονυανον ist unser „un- 
sinnentstellenden W. xinr/Jj zu er- terhalb des Himmelsgewölbes" und 
klären: Alae vis ita comparata est, daher r« εξω lov ονρανον die 
ut gravia sursum evehat in ea loca, Welt, welche über dem Himniels- 
in quibus deorum genus habitat. gewölbe, jenseits desselben gedacht 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 41 

γένος ενδαιμόνων ε/ΐίοτρέίρεταί, /ΰράττων ε^-αοτος αυτών 
το αντον, έπεται δε 6 αεϊ εΟ-έλων τε γ,αΐ δυνάμενος ' (ρ^ό- 
νος γαρ εζω &είον χοροϋ ^ίσταται' όταν δε δή 7ΰρ6ς δαίτα 
καΐ ετιϊ &οίνην ϊωοιν, ακραν υπό την υ7εουράνων αχρίδα 
τΐορεΰονται προς αναντες ηδη' τα μεν ^εών οχήματα 
ίσορρόπως ενήνια οντά ραδίως πορεύεται, τα δε άλλα μό- 
γις ' βρίΟ^ει γαρ 6 της χάχης ίππος μετέχων, έπϊ την γην 
ρέπων τε χαι βαρύνων, ο) μη καλώς η τε^-ραμμένος τών 
ηνιόχων' εν^-α δή πόνος τε και άγων έσχατος ^ΐυχη πρό- 
κειται, αί μεν γαρ αθάνατοι καλούμεναι, ήνίκ αν προς 
ακρω γένωνται, εξω πορευ^εΐσαι έστησαν ht\ τω τον ου- 
ρανού νώτω, στάσας δε αυτάς περιάγει η νΰερκρορά, αί δε 
d -εωρονσι τα εξω του ουρανού. 

27, Τον δε ύπερουράνιον τόπον ούτε τις υμνησέ 
πω τών τηδε ποιητής ούτε ποΌ- υμνήσει /,ατ αξίαν, 
έχει δε ώδε. τολμητέον γαρ ούν τό γ ε άλη^^ες ειπείν, άλ- 
λως τε και περί αληΌ^είας λέγοντα, ή γαρ άχρίόματός τε 
και ασχημάτιστος και αναφης ουσία όντως ψυχής ούσα 
κυβερνήτη μόνο) ^εατή νώ' περί ην τό της αληθούς επι- 
στήμης γένος τούτον έχει τον τόπον, ατ ούν &εού διάνοια 
νώ τε και επιστήμη ακηράτφ τρεφόμενη {και άίΐάσης ψυ- 
χής, ο ση αν μέλλη τό προσήκον δέξεσ^^αι), ίδονσα δια χρό- 
νου τό ον αγα7ΐα τε καΐ θεωρούσα ταλη&ή τρέ(ρεται και 
ευπα^εΐ, εως αν κύκλφ ή ινερκρορά εις ταυτόν περιενέγ- 

wird. Mit dem καλούμεναι in at kne^QOJoavro ανακτος κράτος 

μεν γαρ αθάνατοι καλονμεναί απ' άθ^ανάτοιο' μεγαν ό' ε?.έλίξεν 

weist S. auf das zurück , was er 'Όλνμπον. 

cap. 2δ mit ovo' Ικανοϋς νόησαν- cap. 27. Dies Kapitel ist das 
τβς κ. τ. h. über die Unsterblichen schwierigste der Rede. Um es zu 
gesagt hat. '// πεοιφορα ist „das verstehen, mufs man vor allem fest- 
Himmelsgewölbe in seiner Um- halten, dafs S. hier nur von den 
drehung". Göttern redet, wie er ja seine Dar- 
Schliefslich ist auf die Form der Stellung schliefst mit den W. καΐ 
Darstellung aufmerksam zu machen : οντος μεν Ο^εών βίος. Dieschwie- 
S. schildert hier das Gewaltigste und rigen W. nun sind: ατ' ovv θ^εον 
Erhabenste, das jemals menschliche — περιενεγκ?^]. Ich halte nun die 
Phantasie erdacht hat, mit wirklich Lesart Imm. Beckers und C. F. Her- 
Homerischer Einfachheit: '//, καΐ manns für die richtige, schliefse 
κνανί-^αιν επ οφρναι νενοε Κρο- aber die W. και απάαης ιρνχης — 
viojv' αμβρόσιαι ό' αρα χαΐται rf/^fiTi^«i in Parenthese und erkläre 



42 



ΙΙΛΑΤΩΝΟΣ 



ΊΛϊ}' εν öe τΐ] περιόοφ κα&ορά μεν αυτήν δικαιοσόνην, γ,α^- 
ορά οε σωφροσννην , κα&ορά οε επίοτημψ , ονχ γ γένε- 
σις 7ΐρόαεοτιν , ovo η εστί ττον ετέρα εν ετέρν) ονοα ών 
ημείς νυν όντων γ,αλονμεν, άλλα την εν τφ ό εοτιν ον όν- 
τως έ7€ΐστήμην ουοαν' καϊ τάλλα ωσαύτως τα οντά όντως 
^^εασαμένη και εστια^^είσα, όνσα πάλιν εΙς το εϊσω του 
ουρανού, ΟΓλαόε ήλχ^εν, ελΟ^ούσης δε αυτής 6 ήνίογ^ος ττρός 
την (ράτνην τους ^ίτντίους στήσας τταρέβαλεν άμβροσίαν τε 
γ.αϊ έττ αυτή νέκταρ ετνότισε. 

38, Καϊ ούτος μεν &εών βίος' αΙ δε αλλαι ipr- 
χαί, ή μεν άριστα ^^εψ επομένη και εικασμένη υττερήρεν 
εις τον εξω τό/νον την του ηνιόχου κε(ραλήν , καϊ συμ- 
τνεριηνέγ^Β^η την τνεριψοράν, ^ορνβουμένη υπο των ϊτντνων 
καϊ μόγις κα^-ορώσα τα οντά ' ή δε τότε μεν ήρε, τοτε δε 



dann: „Da nun göttliches Denken 
sich durch reine Gedanken und rei- 
nes Wissen nährt — und ebenso 
das jeder Seele, die das Gute in 
sich aufnehmen soll — so sieht es 
nach längerer Zeit das Seiende gern 
(einmal wieder) und stärkt sich im 
Anschauen der Wahrheit und ist 
(bleibt nun) glücklich, bis der Um- 
schwung es wieder an dieselbe 
Stätte bringt"; d. h.: Während 
der göttliche Leib sich mit Nektar 
und Ambrosia nährt, hat der gött- 
liche Geist als Nahrung das An- 
schauen der Ideale nötig. Diese 
schaut er nicht während der gan- 
zen Fahrt durch das Himmelsge- 
wölbe; sondern nur von Zeit zu 
Zeit erhebt sich das göttliche We- 
sen über den Himmel hinaus; dann 
stärkt sich der Geist durch den 
Anblick der Ideale, und nun setzen 
die Götter in seligem Glück ihre 
Fahrt fort u. s. w. 

Ist der Gedanke dieses Satzes 
klar gelegt , so bietet das Kapitel 
für das Verständnis kaum noch 
Schwierigkeiten. Einen eigenen 
Reiz aber hat es, wenn S. mitten 
in diese erhabenen Vorstellungen 
und hohen Gedanken eine schel- 



mische Bemerkung wirft. Solcher 
Art sind die ersten Worte: „Kein 
Dichter hat das würdig gepriesen 
und keiner wird es würdig preisen : 
es steht aber so damit d. h. ich 
aber werde es dir auseinander- 
setzen". Und solcher Art ist wohl 
auch der Schlufs des Kapitels, in 
dem die Darstellung plötzlich aus 
dem Präsens in den Aorist fällt. 

cap. 28. In diesem und dem 
folg. Kapitel schildert S., dem ewig- 
gleichen, glücklichen Leben der 
Götter gegenüber, die, wann sie 
wollen, sich durch den xAnblick der 
Ideale neu beleben, das wandel- 
bare Seelenleben der Sterblichen. 
Deren Seelen erreichen nicht mit 
dem ganzen Gespann den r.ii^j- 
ονράνιος τότιος, sondern erheben 
sich höchstens so weit, dafs das 
Haupt des Wagenlenkers in den Him- 
mel hineinschaut und nur mit Mühe 
einen Blick auf das Seiende wirft. 
Aber auch er sieht dasselbe iu\*hl 
dauernd, sondern ro'rf μη• //4>^. 
rOTt (Vi tov. Die Seelen, deren 
f)rioxo^ nun gar nicht in den Him- 
mmel hineingeschaut hat, gewin- 
nen deshalb auch kein Wissen, son- 
dern nähren sich, wie es mit einem 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 43 

εδν, βιαζομένων δε των ϊτΐτνων τα μεν είδε, τα δ ον' αί δε 
δη αλλαι γλιχόμεναι μεν ατταοαι τον ανω εΐΰονται, αδν- 
νατουΟαί δε νττοβρνχιαι ζνμτΐερκρέρονται , τνατονοαι αλ- 
λήλας ύμ\ εηφάλΧουοαι, ετέρα ττρο της ετέρας πειρωμένη 
γενέοΒ-αι. -θ-όρνβος ονν καΐ άμιλλα χαϊ ίδρώς έσχατος γί- 
γνεται, ον δη κακία ηνιόχων τΐολλαϊ μεν χωλενονται, τνολ- 
λαϊ δε τΐολλα Ίΐτερα 3^ρανονται' ττάοαι δε τνολνν εχονσαι 
Ttovov ατελείς της τον οντος -θ^έας απέρχονται, κα\ ατΐελ- 
•θ^οϋοαι τρο(ρη δοξαστη χρώνται. ον δ ενεχ ή τζολλη ötcov- 
δη , το αληθείας ιδειν ττεδίον ον εστίν, η τε δη ττροσ- 
τ^Αονσα χρνχής τφ αρίστω νομή εκ τον εκεί λειμώνος 
τνγχάνει ο ίσα, η τε τον τττερον φύσις, ο) ιρνχή κονφίζε- 
ται, τοντφ τρέφεται ' δεσμός τε Αδράστειας όδε^ ήτις αν 
ιρνχή ^εφ ζννοτναδός γενομένη κατίδη τι των αλη^^ών, 
μέχρι τε της ετέρας ττεριόδον είναι αττήμονα, καν αεϊ 
τοντο δννηται τΐοιείν, αεϊ αβλαβή είναι' όταν δε αδννα- 
τήσασα επισηέσϋ^αι μη ϊδη^ και τινι σνντυχία χρησαμένη 
λή&ης τε και κακίας τνλησ^^είσα βαρνν^ή, βαρνν^^εΐσα δβ 
τττερορρνήση τε και επΙ τήν γήν ττέση, τότε νόμος ταντην 
μη φντενσαι εις μηδεμίαν ^ηρείαν φνσιν εν τη τνρώτη 
γενέσει, αλλά τήν μεν τιλεΐστα ιδοίσαν εις γονήν ανδρός 
γενησομένον φιλοσόφον η φιλοκάλον η μονσικον τινός 
και ερωτικοί, τήν δε δεντέραν εις βασιλέως εννόμου η 
τνολεμικον καΐ αργ^ικον^ τρίτην εις ττολιτικον ή τίνος οίκο- 
νομικον ή χρηματιστικοί, τετάρτην εις φιλοπόνον γν- 
μναστικον ή περί σώματος ϊασίν τίνος εσομένον, πέμπτην 
μαντικόν βίον ή τινα τελεστικόν εξονσαν έκτη ποιητικός 

Seitenhiel) auf die Sophisten lieifst, dentia . . . Ouocirca καΐ expli- 
von dem Meinen, dem Schein. care licet id est, hoc est. D.H. 
In der Aufzählung der neun Slu- Die Begriffe iQojTixog und άρχι- 
fen menschlicher Seelen ist zu ach- κος umfassen hier als generelle 
ten auf das καΐ in φιλοσόφου r] ihre einzelnen mit η — i] einan- 
φιλοκάλον rj μονσικον τίνος κιά der gegenübergestellten Einzelbe- 
kQomxov und Ιννόμον η no).tui- griffe. Dafs aber S. die Seele des 
κον κάί άρχικον. Von diesem κυ.Ι Dichters so tief stellt, erklären an- 
gilt, was Stallbaum über das καΐ dere Dialoge, in denen Plato sagt, 
in και τινι σνντνχή/. sagt: haec aus dem Dichter rede nicht er selbst, 
adduntur ad interpretenda praece- sondern ein Gott. 



l 



44 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

η των Tteql μίμηοίν τις άλλος αρμόσει, εβδόμη δημιονργί- 
χός η γεωργικός , ογδόη οοίριοτίλός η δημοτικός, εννάτη 
τιραννιχός. 

39. Έν δη τούτοις aicaOiv ος μεν αν δικαίως δια- 
γάγη, αμείνονος μοίρας μεταλαμβάνει, ος δ^ αν αδίκως^ 
χείρονος. εις μεν γαρ το αυτό όϋ-εν ηκει η ψνχη ε/.άστη 
OVY, αίρικνείται ετών μυρίων ' ον γαρ πτερονται ιερό 
τοσοίτον χρόνου, τίλην η του (ριλοθθ(ρηοαντος αδόλως η 
παιδεραστήσαντος μετά (ριλοοο(ρίας' αύται δε τρίτη 7νερι- 
όδω τη χιλιετεί, εάν ελωνται τρ}ς έ(ρεξής τον βίον τού- 
τον , ούτω τΐτερωΟ^εΙοαι τρισχιλιοστω ετει άτΐέρχονται' 
αί δε αλλαι, όταν τον 7νρώτον βίον τελευτήαωσι, κρίσεως 
ετυχον , κρι&εΐσαι δε αί μεν εις τά vtco γης δικαιωτήρια 
ελχ^ούσαι δίκην έκτίνουσιν, αι δ εις τονρανού τινά τόττον 
ντΐό της δίκης κουΓρισ^-εΐσαι διάγουσιν άξίως ου εν αν- 
θρώπου εϊδει εβίωσαν βίου. τω δε χιλιοστώ αμφότεραι 
αφικνούμεναί ετΐϊ κλήρωσίν τε και αίρεσιν τού δευτέρου 
βίου αϊρούνται ον αν εθέλη εκάστη' εν&α και εις θηρίου 
βίον ανθ-ρωττίνη ψυχή άφικνειται, και εκ θηρίου, ος ΐίοτε 
άνθρωΊϊος ην, πάλιν εις ανθρωτνον. ου γάρ η γε μη Ίίοτε 
ιδούσα την άλήθειαν εις τόδε ήξει το σχήμα. δεΙ γάρ άν- 
θρωπον ξυνιέναι κατ είδος λεγόμενον , εκ πολλών ιόν 
αισθήσεων εις εν λογισμώ ξυναιρούμενον τούτο δε εστίν 
ανάμνησις εκείνων, α 7ΐοτ^ ειδεν ημών ή ψυχή συμπορευ- 
θείσα θεώ καϊ ύ7ΐεριδούσα α νύν είναι (ραμεν, και ανακύ- 
ψασα εις το ον όντως, διό δή δικαίως μόνη πτερούται η 
τον (ριλοσό(ρου διάνοια' /νρός γάρ εκείνοις αεί εστί μνήμη 

Cap. 29. Scherz ist es, wenn tificiert er auch den φι?.οσοφών 
S., was er in der Republik bei αόό?.ίος, und den παιδεραστών με- 
Erörterung derselben Frage nicht τα φιλοσοφίας. 
thut, von einer bestimmten Zahl In den W. προς γαρ εκείιοις 
von Jahren, von zehntausend, tau- dei εστί μνημ/^ κατά δνιαμιΐ- 
send und dreitausend Jahren spricht, x. τ e. erklärt Stallbaum die Re- 
und wenn er das Wort είόος wie- densart προς τινι firai vel yiyre- 
der in der bekannten sophistisch- σθ^α^ i. e. in aliqua re esse de- 
philologischen Weise erklärt: τον- fixum, totum in aliqua re esse, Sub- 
To di- ιστιν άνάμνησις hxflviov, jekt zu ποος ^χείιοις εστίν ist 
α ττοτ' ε ιό ε ν. Spafsend iden- natürlich // διάνοια-., ηρός τινι 



ΦΑΙΔΡΟΣ, 



45 



κατά όνναμιν^ ^νρός olo7teQ d-ebg ων ^elog Ιστι. τοΐς de δη 
τοιοντοις άνήρ ΐίίομνήμασιν ορ^^ώς χρώμενος, τελέονς 
αεί τελετας τελούμενος, τέλεος όντως μόνος γίγνεταΓ 
εζίοτάμενος δε των αν^ρωττίνων σπουδασμάτων καΐ ινρός 
τφ ^^είίο γιγνόμενος νουθετείται μεν vjtb των τΐολλών ως 
7ίαραγ,ίνών, ενθουσιάζων δε λέληθ^ε τους ττολλούς. 

30. 'Έστι δη ονν δεϋρο δ τνάς ηκων λόγος τνερϊ της 
τετάρτης μανίας, ην όταν το τηδέ τις ορών κάλλος, του 
άληθ^οϋς αν αμιμνηον,ό μένος, τντερώταί τ ε κα/ ανατίτερού- 
μενος ττρο^-υμούμενος άναπτέϋθαι, αδυνατών δε, ορνι- 
χ^ος δίτίην βλέπων ανω, τών κάτω δε αμελών, αΐτίαν έχει 
ώς μανιχώς διακείμενος ' ώς αρα αύτη παθών τών ενθου- 
σιάσεων αρίστη τε /.αϊ εξ αρίστων τφ τε εχοντι και τφ κοι- 
νωνοϋντι αυτής γίγνεται^ και ότι ταύτης μετέχων της μα- 

den W. ώς αρα αντη ηαοών τών 
ένΟ^ονοίάοεων αρίστη κ. τ. λ., wel- 
che den eigentlichen Gedanken des 
Satzes enthalten. Mit ώς αρα nun 
nimmt Plato einen Gedanken, den 



yiyveod-ai heifst nun oft „sich eif- 
rig mit etwas beschäftigen"; legen 
wir denselben BegrifT in den Aus- 
druck ηρός τινι είναι, so erhal- 
ten wir als passenden Gedanken: 
„Der Geist des Philosophen treibt 
immer vermöge der Erinnerung nach 
Kräften dasjenige, dessen Betrieb 
die göttliche Natur ausmacht", d.h. 
wie S. weiterhin sagt: η φιλοαό- 
φον διάνοια ael γίγνεται πρoQ τώ 

cap. 30. Den hier beginnen- 
den neuen Abschnitt führt S. im 
Gegensatze zu dem vorigen Ab- 
schnitte mit einem langen, vollen 
Satze ein und kennzeichnet damit 
gleich die Art der nun folgenden 
Redeweise, die durchgängig ent- 
gegen der Einfachheit der früheren 
Kapitel grofse Fülle und poetischen 
Schwung zeigt. Die W. ην όταν 
το τ^όε τις ορών — εραστής κα- 
λείται hat wohl auch Stallbaum 
nicht richtig erklärt. Er sieht in 
ην seil, μανίαν einen Akkusativ 
der Beziehung und verbindet αγ«0•' 
ην μανίαν — άιτίαν έχει ώς μα- 
νικώς διακείμενος. Ich glaube, 
man mufs bei der Erklärung dieser 
schwierigen Stellen ausgehen von 



er hat fallen lassen , wieder auf. 
Diesen Gedanken hat er erst mit ην 
einleiten und, im Hinblick auf das 
im Beginn der Rede Gesagte, etwa 
fortfahren wollen: ην ελέγομεν 
θ^εία τινΙ δόσει τοΐς άνθ-ρώποις 
δίδόσΘ•αι (cf. cap. 22). Nun wird 
der Satz schwierig, weil auch, wie 
Stalibaum richtig erklärt, der Zwi- 
schensatz eine Anakoluthie enthält; 
denn an τΐτερώται wird mit τε καΐ 
kein Konjunktiv angeknüpft, son- 
dern der Vordersatz verläuft mit 
Participien, die vielen vorhergehen- 
den Participien lassen den Redner 
die Konstruktion vergessen und statt 
eines ß/Ju^/ und αμελ?'/ ein βλέπων 
und αμελών setzen. Richtig kon- 
struiert mufste der Satz also lauten : 
ην — όταν το τξ/δε τις ορών κάλλος 
ητερώταί τε και βλεπ^ άνω , τών 
δε κάτο) αμελ^., αίτίαν έχει ώς μα- 
νικό}ς διακείμενος — πασών τών 
εvΘ^ovσιάσεoJV άρίστην είναι ελέ- 
γομεν d. i. und diese μανία — 
wenn einer im Anblick der irdi- 



46 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

νιας 6 ερών των καλών εραστής γ,αλείται. λαΟ^άττερ γαρ 
εϊρηται, 7ΐάσα μεν αν&ρώπου ψυχή (ρύσεί τε&έαται τα οντά, 
■η ουκ αν ήλΌ-εν εις τόδε το ζώον, αναμιμνήολεοΟ^αι δ^ εκ 
τώνδε εκείνα ου ράδιον a/raot], ούτε όϋαι βραχέως είδον 
τότε τακεΐ, οντε αϊ δενρο τνεοοίοαυ έδνστίχησαν , ώστε 
V7CO τίνων ομιλιών επΙ το αδικον τρα7ίόμεναί λήΟ-ην ών 
τότε είδον ιερών εχειν. ολίγαι δη λεί/νονται, αϊς το της 
μνήμης ίκανώς πάρεστιν' αύται δε, όταν τι τών εκεί 
ομοίωμα Ιίδωσιν, εκττλήττονται καΐ ονκέΟ•^ αυτών γίγνον- 
ται, ο δ εστί το τΐάΟ-ος αγνοοϋοι δια το μη ίκανώς διαι- 
σ^^άνεσ^αι. δικαιοσύνης μεν ούν και σω(ρροσυνης , και 
οσα άλλα τίμια ψυχαΐς, ουκ ενεστι φέγγος ουδέν εν τοις 
τηδε ομοιώμασιν , αλλά δι^ αμυδρών οργάνων μόγις αυ- 
τών και ολίγοι επϊ τάς εικόνας ιόντες θ-εώνται το του 
εικασΟ^έντος γένος' κάλλος δε τότ^ ην ιδείν λαμτνρόν, ότε 
συν ευδαίμονι χορώ μακαρίαν όψιν τε και Ο^έαν, ετνόμενοι 
μετά μεν ^ιός ήμεΙς, άλλοι δε μετ^ άλλου &εών, εΙδόν τε 
και ετελοϋντο τών τελετών ην Β-έμις λέγειν μακαριωτά- 
την, ην ωργιάζομεν ολόκληροι μεν αυτοί οντες καΐ ατνα- 
^'εΐς κακών, οσα ημάς εν υστέρο) χρόνφ ίπέμενεν , ολό- 
κληρα δε και άτΐλά και ατρεμή και ευδαίμονα (ράσματα 
μυούμενοί τε και έττοτΐτεύοντες εν αυγή καΒ-αρά, καΟ^αροϊ 
οντες και ασήμαντοι τούτου, ό νυν σώμα τιερκρέροντες 
ονομάζομεν, όστρέου τρόπον δεδεσμευμένοι. 

31. Ταύτα μεν ουν μνήμη κεχαρίσϋ-ω, δι ην .cod-fü 

sehen Schönheit Flügel bekommt erwähnten όικαίοαίνη und σω- 

und wie ein Vogel nach oben φροοννη. Die Stellung der W. in 

schaut und sich nicht um das da diesem und dem folg. Kapitel er- 

unten kümmert, heifst er ja ein innert eben vielfach an den Dichter ; 

μανικώς διακείμενος — ist, wie die zusammengehörigen W. sind oft 

wir im Eingange unserer Rede sag- getrennt, wie gleich im Anf. des 

ten^ von allen Begeisterungen die Kap.: το τζόε r/c ορών κάλλος 

beste u. s. w. u. a. Einen Anflug von Scherz 

Weiterhin ist darauf aufmerksam enthält aber wohl das ημεΐ^ς in 

zu machen, dafs das αντών in den ετιόμειοι μετά τον Jto^ ημείς, 

W. λ' άμνόρών οργάνων μόγις mit welchem S. auch dem Ph. die 

αιτών zu dem folgenden εικόνας Seele eines Philosophen zuspricht, 

zu ziehen ist „die Abbilder von cap. 31. In diesem und dem 

ihnen" d. h. von den kurz zuvor folg. Kap. erklärt S. das Entstehen 






ΦΑΙΔΡΟΣ 47 

των τότε νυν μακρότερα βϊρηται ' 7€ερϊ δε λάλλονς, ωθ7ΰερ 
εΪ7€ομεν, μετ εκείνων τε ελαμτνεν ον, δενρό τε έλ&όντες 
'λατειλή(ραμεν αυτό δια της έναργεοτάτης αισΟ-ήσεως των 
ημετέρων οτίλβον εναργέστατα, οψις γαρ ημίν οξυτάτη 
των δια του σώματος έρχεται αισθήσεων, η φρόνησις ουχ 
οράται' δεινούς γαρ αν τναρειχεν έρωτας, εϊ τι τοιούτον 
εαυτής εναργές εϊδωλον παρείχετο εις όψιν ιόν /.αϊ τ άλλα 
οσα έραστά' νυν δε χάλλος μόνον ταύτην εσχε μοΐραν, 
ίόστ εχίρανέστατον είναι χαι έρασμιώτατον. ό μεν ουν 
μη νεοτελής η διε(ρ&αρμένος ουχ οξέως ενΟ-ένδε έχεΐσε 
φέρεται τνρός αυτό τό χάλλος, -Β-εώμενος αυτοϋ την τηδε 
ετζωνυμίαν, ώστε ου σέβεται τΐροσορών, αλλ ηδονή τταρα- 
δονς τετράτΐοδος νόμον βαίνειν επιχειρεί και παιδοσπορείν, 
χαι υβρει προσομιλών ου δέδοιχεν ουδ αίσχννεται παρά 
(ρΰσιν ηδονην δαοχων' ό δε αρτιτελής, ο των τότε πολυ- 
Β-εάμων, όταν Ό-εοειδες πρόσωπον ϊδη χάλλος ευ μεμιμη- 
μένον η τίνα σώματος ιδέαν , πρώτον μεν έφριξε χαί τι 
των τότε υπηλΟ-εν αυτόν δειμάτων , είτα προσορών ως 
^εόν σέβεται, χαι ει μη δεδιείη την της σφόδρα μανίας 
δόξαν, d'X)Oi αν ώς αγάλματι χαι ^εώ τοις τναιδιχοΐς. ιδόν- 
τα δε αυτόν οίον Ιχ της φρίχης μεταβολή τε χαί ίδρώς χαι 
Ο^ερμότης αή^ης λαμβάνει ' δεξάμενος γάρ τον χάλλους 
την άπορροην δια των ομμάτων έ^ερμάν^-η , η η του 

der iiiebe: sie entsteht, indem der χεν — εις όψιν lov schliefst C. F. 
Liebende im Geliebten einen Ab- Hermann mit Unrecht in Paren- 
glanz der während der Präexistenz these ; die folg. W. καΐ τάλλα 
der Seele geschauten Schönheit oaa έραατα schweben alsdann in 
wahrnimmt; den Eindruck dieser der Luft und verlieren jede Bedeu- 
Schönheit nimmt er auf mittels tung. Denn das καΐ in diesen W. 
des Auges, des Gesichtssinnes, und, korrespondiert mit dem vorherge- 
aufgenommen, wirkt er in ihm auf henden τοωντον und entspricht 
seine Seele und auf deren Befahl- dem lateinischen atque nach Aus- 
gung. Schwingen zu treiben; er drücken der Ähnlichkeit. Der Ge- 
weckt gewissermafsen die schlum- danke ist: Mittels der sinnlichen 
mernde Natur, den schlummernden Wahrnehmung gewinnen wir nur 
Keim der Schwingen; er beginnt eine Wiedererinnerung an das Ideal 
zu schwellen und versetzt nun den der Schönheit, das wir während der 
Liebenden in jene bekannte Unruhe, Präexistenz unserer Seele einmal 
die man μανία nennt. geschaut haben, nicht aber an das 
Die W. fStLVOVQ γαρ αν παρεΐ- Idealder^()ov?yiri^: denn dies würde 



48 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

τΐτερον (ρνσις αρόεται , ^ερμαν^έντος öh Ιτάγ,η τα περί 
την εγ.(ρνοΐν, « ινάλαι ντΐό σκληρότητος ονμμεμυν,ότα είργε 
μη βλαστόνειν , έταρρνείσης οε της τρο(ρής ωόησέ τε y.ai 
ωρμησε φνεο^-αι ατχο της ρίζης 6 τον πτερού τιανλος ντνο 
7cav το της ψυχής είδος' τΐάσα γαρ ην το τνάλαι Ίΐτερωτη- 
33, ΖεΙ ονν εν τοντφ όλη κ«/ αναλητίίει, κ«ί 07νερ 
το των οδοντοφνονντων ττά^^ος τνερϊ τους οδόντας γίγνεται, 
Οταν άρτι φνώοι, κνήσίς τε και αγανάκτησις ττερι τα 
ονλα, ταντόν δη τζέτνον^εν η τον τντεροφνείν αρχομένον 
ιρνχή ' ζει τε γ,αϊ αγανακτεί καϊ γαργαλίζεται φνονοα τα 
τζτερόί. όταν μεν οίν βλέττονοα τνρός το τον τναίδός κάλλος 
εκείθεν μέρη επιόντα καΐ ρέοντα, α δη δια ταντα '^ίμερος 
καλείται, δεχόμενη τον ϊμερον αρδηταί τε και ^ερμαίνη- 
ται, λωφα τε της οδύνης και γέγη^εν' όταν δε χίορίς 
γένηται και αίχμήση, τα των διεξόδων στόματα, η το 
τΐτερόν ορμά, σνναναινόμενα μνοαντα αποκλείει την βλά- 
οτην τον τττερον, ή δ εντός μετά τον ίμέρον άττοκεκλη- 
μένη, τΐηδώοα οίον τα Ο(ρνζοντα ^ τη διεξόδω έγχρίει 
εκάστη τη υμ^ αυτήν, ώστε ττάσα κεντονμένη κνκλψ ή 
ψυχή οίστρα καϊ όδννάται' μνήμην δ αν εχονσα τον κα- 
λόν γέγη^^εν. εκ δ^ αμφοτέρων μεμιγμένων αδημονεί τε 
τη ατοτΐίοί τον τνά^-ονς καϊ αττορονσα λνττα καϊ εμμανής 
ονσα οντε ννκτός δύναται καΟ^ενδειν οντε με^ ήμέραν 

eine ganz gewaltige Liebe verur- Eber vergleicht, so sprudelt dies 
Sachen, >venn es ein Abbild von Kapitel von lustigem Humor über, 
sich durch den Gesichtssinn auf- Schon der ganze Vergleich an sich 
nehmen liefse, wie dies das übrige hat ja viel des Komischen, die An- 
der Liebe Würdige thut. schaulichkeit aber, mit der S. spricht. 

Την T(]öt επωννμίαν erklärt der Vergleich des Liebenden mit dem 

Stallbaum richtig: id quod ab ipsa Zahnenden, die grofse Fülle des Aus- 

pulchritudinis specie nomen acce- drucks — ζπ xcu αναχηχύι. xiij- 

pit suum, sive res pulchras. 'Ή οις και αγανάκτηοις, ζπ xcd aycc- 

έπωννμία ist gesagt worden für νακτεί και γαργαλίζεται, οιοτρά 

το ονομαζόμενον. καΐ οόννάται, αδημονεί και α:ιο- 

cap. 32. Hat S. schon im vor. ροϊσα λνττά u. s. w. reizt immer 

Kapitel gespafst, z. B. wenn er in mehr zum Lachen, bis man schliefs- 

den W. αλλ' ijoovij παραόονς lieh bei der Zusammenstellung des 

τετράηοόος νόμον κ. τ. λ. den δονλενειν έτοιμη και κοιμάοχ^ιχι 

Menschen den brutis animantibus όηον αν εά τις εγγντάτω τον 

(St.), etwa dem Hengste oder dem noi^ov und' endlich gar bei den 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 49 

ον αν fj μένειν, ^el öh jtod-ovoa, ojcov αν οϊηται oxpeox^ai 
τον έχοντα το χάλλος' ιδονύα öh χαϊ ετίοχετενσαμένη %με~ 
ρον ελνοε μεν τα τότε ονμτζεφραγμένα, ανα7ΰνοην δε λα- 
βονΟα κέντρων τε καΐ ωδίνων εληζεν, ηδονήν δ αν ταυ- 
την γλντ,ντάτην εν τφ 7ΐαρόντί καρτζονται. od -εν δη εκοναα 
είναι ονν. απολείπεται, ουδέ τίνα τον χαλον περί τνλείονος 
ποιείται, αλλά μητέρων τε χαι αδελφών χαι εταίρων πάν- 
των ?.έλησταί , και ονϋίας δι αμέλειαν απολλνμένης παρ 
ονδεν τί&εται, νομίμων δε και ενσχημόνων , οις προ τον 
εκαλλωπίζετο , πάντων καταφρονήοασα δονλενειν έτοιμη 
χαΐ κοιμάσ^αι οπον αν εα τις εγγντάτω τον πό^-ον' προς 
γαρ τω σέβεσ^-αι τον το κάλλος έχοντα Ιατρον ενρηκε μό- 
νον των μεγίοτων πόνων, τοντο δε το πάϋ-ος, ώ παΐ καλέ, 
προς όν δη μοι 6 λόγος, άνθρωποι μεν ^ Ερωτα ονομά- 
ζονοι, ^εοι δε ό καλονσιν ακονσας εΐκότως δια νεότητα 
γελάσει, λέγονσι δέ, οΐμαι, τίνες '^Ομηριδών εκ των άπο- 
^έτων επών δύο επη εις τόν'Έρωτα, ων το έτερον νβρι- 
στικόν πάνν και ον Οίρόδρα τι εμμετρον' νμνοϋσι δε ώδε' 
τον δ ήτοι ^-νητοϊ μεν ^Έρωτα καλονύΐ ποτηνόν, 
αθάνατοι δε ΤΙτέρωτα, δια πτερό(ροιτον ανάγκην, 
τοντοις δη εξεοτι μεν πεί^-εσ^-αι, εξεστι δε μή ' όμως δε η 
γ ε αιτία και το πά^-ος τών ερώντων τοντο εκείνο τνγχά- 
νει ον. 

33. Τών μεν ονν ζ/ίος οπαδών ο ληορ^-είς εμβρι- 
^^έστερον δύναται φέρειν το τον πτερωνύμον αχ^-ος' όοοι 
δε Λρεώς τ ε ^εραπενταΐ και μετ εκείνον περιεπόλονν, 
όταν νπ ^Ερωτος άλώοι και τι οιη^-ώσιν αδικεΐσ^-αι υπό 
τον ερωμένον, φονικοί και έτοιμοι κα&ιερεύειν αυτούς τε 
και τα παιδικά' και ούτω κα^ εκαστον d -εόν , ον εκα- 

einem verlorenen Gedichte der Ho- ist wohl nur aufmerksam zu ma- 

meriden entnommenen Versen laut chen auf den Anklang in den W. 

auflachen möchte. Plato weifs auch, hxet^ev μ(:ρη έτΐιόντα καϊ ρέ- 

dafs er hier übermütig scherzt und οντά, ä δη όια ταντα Υμερος 

verrät es mit den W. άκονοας d- καλπται. 

κότως Οια νεότητα γελάσει, die cap. 33. S. schildert die Wir- 

in den W. δια νεότητα aber auch kungen des Eros, die Art, wie sich 

wieder einen Scherz bergen. Sonst der Liebende gegen den Geliebten 

f'l a to , Phädriis. 4 



60 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



οτος TjV χορευτής, εχείνον τιμών τε κα/ μιμούμενος εις 
το δυνατόν ζ}], εως αν f] άόιάφα^ορος, χαΐ την τί^δε πρώ- 
την γένεοιν βιοτεύει, και τούτφ τω τρόται) τιρός τε τους 
ερωμένους χ«ί /τρός τους άλλους ομιλεί τε 'και ττροοφέρε- 
ται. τόν τε ουν^ Ερωτα των γ.αλών 7ΐρός τρό^ΐου εγ,λέγεται 
ετιαοτος, 'καϊ ως &εόν αυτόν εκείνον οντά εαυτω οίον 
άγαλμα τεγ,ταίνεταί τε και κατα'λοομεί, ώς τιμήσων τε 
καί οργιάοων. οι μεν δη ουν /Ιιός Jlov τίνα είναι ζητουσι 
την ιρυχήν τόν υφ αυτών ερώμενον' ΟΥ-Οτίοίσιν ουν ^ ει 
φιλόσοφος τε και ηγεμονικός την φύσιν , και όταν αυτόν 
ευρόντες έραο&ώσι, ττάν ποιοϋοιν οττως τοιούτος εσται. 
εάν ουν μη τνρότερον εμβεβώσι τω επιτηδεύματι, τότε 
ετιιχειρήσαντες μαν^άνουσί τε ό&εν αν τι δύνωνται και 
αυτοί μετέρχονται, ίχνεύοντες δε τιαρ εαυτών ανευρί- 
σκειν την του αφετέρου ^^εου φύσιν ευτΐορουσι δια τό 
νυντόνως ηναγκάσ^αι τερός τόν ^εόν βλέττειν , καϊ εφα- 
ητόμενοί αυτοϋ τη μνήμη εν&ουσιώντες εξ εκείνου λαμ- 
βάνουσι τα ε^η και τα επιτηδεύματα, κα& όσον δυνατόν 
^εοϋ αν^ρώ7€ω μετααχείν και τούτων δη τόν ερώμενον 
αιτιώμενοι ετι τε μάλλον αγαπώσι, καν εκ ^ιός άρύτω- 
σιν, ώσττερ αί βάκχαι, επί την του ερωμένου χρυχην ετταν- 
τλουντες τΐοιούσιν ώς δυνατόν όμοιότατον τω σφετέρω 
^εώ. όσοι δ αύ με^^ Ήρας είηοντο, βασιλικόν ζητουσι, καϊ 



geriert. Der Hauptton ist auf die 
W. dici το ανντόνως ηναγκάοΒ-αι 
προς τον ^εον βλίηειν zu legen. 
Die wahre Liebe zwingt den Lie- 
benden beständig und ohne Unter- 
lafs seinen Gott, dem er vor der 
Menschwerdung folgte, im Auge 
zu haben. Ihrem Ansturm erliegt 
schliefslich jeder, aber nicht jeder 
gleich schnell. Der Philosoph, der 
aus dem Gefolge des Zeus stammt, 
„vermag der Wucht des πτερώ- 
ννμο^ in gesetzterer Weise zu wi- 
derstehen {^μβ^ιΘ^ίϋϊερον); aber 
auch er giebt sich ihm schliefslich 
hin und zeigt sich dann thätig im 
Sinne seines Gottes, zuerst in Be- 



zug auf den Liebenden, dann auch 
in Bezug auf andere Menschen" 
(xcd τοντω τώ τρότιω — xcd ηρος 
τονς αλ?.ονς ομι/.εϊ). Es >vird also 
die wahre Liebe den Charakter des 
einzelnen oflenbaren und enlwik- 
keln ; er wird handeln je nach 
dem Gotte , der einst sein Führer 
war. Im Gegensatze zu dem Lie- 
benden, wie ihn die frühereu Re- 
den schilderten, sucht der wahr- 
haft Liebende dem Geliebten sowie 
sich selbst zu nützen. Er nützt 
sich selbst dadurch, dafs er die 
Bestrebungen seines Gottes zu den 
seiuigen macht und in Bezug hier- 
auf von andern zu lernen sucht 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 51 

ίίρόντες 7ΰερϊ τούτον 7cavra Oqwol τα αυτά' οί ök Λιχόλ- 
λωνός τ€ ΛαΙ ίχάστον των d-etov ούτω κατά τον d-ebv ίοντες 
ζητονΟί τον σίρέτερον τΐαΐδα ιεεψυ'κέναι, γ.αϊ όταν τιτήσων- 
ται, μιμούμενοι αυτοί τε χαΐ τα 7ΐ:αιδιχά 7€εί3^οντες γ,αϊ 
ρυθμίζοντες εις το έχείνου έττιτήδευμα χαΐ ιδέαν αγουοιν, 
όση ί'λάστω δνναμις, ου (pS-ovio ονδ ανελευ3^έρ(<} δυσμέ- 
νεια χρώμενοι 7νρός τα 7ΰαιδικά, αλλ εις ομοιότητα αν- 
τοίς τω χ^εφ, ον αν τιμώσι, τεάσαν ττάντως ο τι μάλιστα 
7εειρώμενοί, αγειν οντω τΐοιουσι. προΒ^υμία μεν ουν των 
ώς αληθώς έρώντων λαι τελετή , εάν γε διαΊίράζωνται ο 
ττροθυμουνται, ην λέγω^ ούτω 'λαλή τε τίαϊ ευδαιμονική 
υττο του δι έρωτα μανέντος φίλου τω φιληθέντι γίγνεται, 
εάν αίρεθη' άλίσγ.εται δε δη 6 αίρεθεις τοιώδε τρόπφ, 
34. Κα&άττερ εν άρχη τούδε του μύθου τριχη διει- 
λόμην ψυχήν ε'λάστην , ίτντΐομόρφω μεν δύο τινε εϊδη, 
ήνιοχί'Λον δε είδος τρίτον, καί νυν ετι ημίν ταύτα μενέτω. 
των δε δη ^ίτττνων ο μεν, (ραμέν, αγαθός, 6 δ ου' αρετή 
δε τίς τον αγαθόν η τίακού /.αλία, ον διείτνομεν , νυν δε 
λελτέον. ο μεν τοίννν αντοΐν εν τη λαλλίονι στάσει ων τό 
τε είδος ορθός υμι διηρθρωμένος , ύψαύχην , επίγρυττος, 
λενλός ιδεΐν, μελανόμματος, τιμής εραστής μετά σωφρο- 
σύνης τε λαι αΐδονς, /.αϊ αληθινής δόξης εταίρος, ά7€λη- 
'λτος^ γ.ελεύματι μόνον γ,αϊ λόγω ήνιοχείταυ' 6 δ^ αν σκό- 
λιος, 7ίθλύς, ειχή σνμπεφορημένος, γρατεραύχην , βρα- 
χντράχηλος , σιμθ7€ρόσω7ΐος, μελάγχρως, γλανλόμματος, 
νφαιμος, ύβρεως και αλαζονείας εταίρος, 7ίερΙ ώτα λάσιος, 
'λίοφός, μάστιγι μετά κέντρων μόγις ν/τείχων. όταν δ^ 
ουν ο ηνίοχος Ιδών τό ερωτί'/,όν Ομμα, 7ϋάσαν αίσθήσεν 

(denn odtv αν τι όννωνται ist leitet S. aus der Natur seiner Seele 
im Hinblick auf das folgende av- ab, ausderAit, wie der y^j'/o/Os seine 
τοί == παρά τών άλλων) als auch beiden Rosse zu zügeln imstande ist. 
selber forscht; er nützt dem Ge- S. beschreibt zu dem Zwecke die Ge- 
liebten dadurch, dafs er dessen Na- stalt und den Charakter der beiden 
turanlage ebenfalls im Geiste ihres Rosse und die Menge der Epitheta 
gemeinsamen Gottes zu entwickeln wirkt insofern komisch, als sie das 
sucht. eine derselben karikiert, als sie 
cap. 34. Die Art, wie der ein- den Gegensatz beider bis zur äu- 
zelne von der Liebe ergriffen wird, fsersten Schärfe hervorhebt. Spafs- 

4* 



52 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

όιαθ^ερμηνας την ^υχήν, γαργαλισμον τε κα/ noS^ov γ,έν- 
τρωρ ντίοπλησ^ΐ}, ο μεν βνηει^^ηξ τφ ηνιόχίο των ucTtiov, 
αεί τε κ«/ τότε αϊδοΐ βιαζόμενος, εαυτόν ν.ατέχει μη ετΐΐ- 
πηόαν τω ερωμένφ' ο δε οντε κέντρων ηνιοχιζών οντε 
μάστιγος ετι εντρέπεται, οι^ιρτών δε βί^ (ρέρεται, y.a\ 
τΐάντα τζράγματα 7ΐαρέχων τφ σίζνγί τε ^ίαϊ ηνιόχω αναγ- 
κάζει ϊέναι τε τΐρός τα 7ταιδιγ.ά /μι μνείαν 7τοιεΙο3^αι της 
των αφροδισίων χάριτος, τώ δε κατ αρχάς μεν αντιτεί- 
νετον αγαναν.τονντε y ως δεινά καί παράνομα ανάγκαζα- 
μένω\ τελεντώντες δε, όταν μηδέν η πέρας κ.ακου , πο- 
ρενεσ^-ον αγομένω, εϊξαντε και όμολογήσαντε ποιήσειν 
το κ,ελενόμενον. κα\ 7€ρός αντώ τ^ εγένοντο γ.α\ είδον 
την Οψιν την των παιδικών αστράπτονσαν. 

35. ^Ιδόντος δε τον ηνιόχου η μνήμη προς την τον 
τίάλλους (ρνσιν ηνέχβ^η, κα\ πάλιν εϊδεν αντήν μετά σω- 
φροσύνης εν άγνω βά&ρφ βεβώσαν' Ιδονσα δε εδεισέ 
τε και σεφ&είσα ανέπεσεν νπτία, καϊ άμα ηναγκάσΒ^η εις 
τονπίσω ελκνσαι τάς ήνίας οίτω σφόδρα, ώστε επι τα 
Ισχία άμφω καΒ^ίσαι τώ ϊππω, τον μεν εκόντα διά το μη 
άντιτείνειν , τον δε νβριστήν μάλα άκοντα. άπελΟ^όντε 
όε άπωτέρω, 6 μεν νπ αισχύνης τε καϊ ^^άμβονς ίδρώτι 
πάσαν έβρεξε την ψνχήν, 6 δε λήξας της οδύνης, ην υπό 
τον χαλινού τε εσχε καϊ τον πτώματος, μόγις έζαναπνεν- 
^ας ελοιδόρησεν οργή, πολλά κακίζων τόν τε ηνίοχον κα\ 
τον ομόζυγα ώς δειλία τε και ανανδρίςί λυϋόντας την τά- 
%LV και όμολογίαν' ν.αϊ πάλιν ονκ ε&έλοντας τνροσιέναι 
αναγκάζων μόγις σννεχώρησε δεομένων εισαν^ις ίπερ- 
βαλλέσ&αι. ελ&όντος δε τον σνντεΟ-ένιος χρόνον , [ον] 

haft ist sodann auch die derbe Sinn- cap. 85• Ίόοΐοίχ Öe sÖFtaf κ. τ. f. 

lichkeit der Sprache, Ausdrücke wie Subjekt ist i) μνήμη rov ηνιόχον 

γαργαλισμον καί πόθ^ον κέντρων i. e. ο ηνίοχος. Αιηοιτας την 

νποτΐλησθ^ί] — μη ^ηιηηδάν τω τάξιν καϊ όμολογίαν ist gleich 

^ρωμενω — σκιρτών 08 /^ία φε- την ώμολογηαενην τάξιν oder την 

ρεται u. a. όταν μηόΐν 7j πέρας τεταγμένην όμολογίαν , das fest- 

κακον „da der Not kein Ende ist" gesetzte Übereinkommen, nach wel- 

(M.) „wenn des Ungemaches kein ehern sie sich dem (leliobten nähern 

Ende ist" (Schi.). sollten. Ύηερ^^άλ/,εοί^αι im folg. 



ΦΑ1ΛΡ0Σ. 



53 



αμνημονείν προστεοίονμένω αναμιμνηΟλων , βίαζόμενος, 
χρεμετίζων , ελκών ηνάγκασεν αν 7ϋροοελ3^εΙν τοις 7Cat- 
δΐ'λοΐς ΙτιΙ τους αντονς λόγους, καΐ εΊνειδη εγγύς ήσαν, 
έγτίύψας και έκτείνας την κέρκον , ενόακών τον χαλινόν, 
μετ^ αναίδειας έλκει' 6 δ^ ηνίοχος ετι μάλλον ταντόν 7ta- 
Ο-ος Tcad^iov, ωστνερ ατΐο νθ7ίληγος αναττεοών, ετι μάλλον 
τον ίβριστον ^'τίττον εκ των οδόντων βία ΟΊϋίαω οΐΰάοας 
τον χαλινόν , την τε κακηγόρον γλώτταν και τάς γνά^-ονς 
κα&γιμαζε καϊ τα σκέλη τ ε και τα ισχία τζρός την γην ερεί- 
σας οδνναις εδωκεν. οταν δε ταντόν τοολλάκις Ίΐάσχων 6 
τΐονηρός της ύβρεως λήξη, ταπεινω3^ε\ς ε7ΐεται ηδη τη 
τον ήνιόχον πρόνοια, καϊ όταν ϊδη τον καλόν, (ρόβω διόλ- 
λνΤαι' ώστε ξνμβαίνει τότ ηδη την τον εραστον ιρνχήν 
τοις 7εαιδικοΐς αιδονμένην τε και δεδοικνίαν επεσΌ^αι. 

36. ύ^τε ονν τΐάσαν ^^ερατνείαν ως ισό^-εος ^^ερα- 
πενό μένος ονχ νπό σχηματιζομένον τον έρώντος, αλλ 
αληβ-ώς τοντο πεπονΒ-ότος^ καϊ αϊτός ων ψνσει (ρίλος τα 
^^ερατίενοντι, εάν αρα καϊ εν τω τνρόσ^^εν ντνό ξνμφοιτη- 
των η τίνων άλλων διαβεβλημένος η, λεγόντων ώς αΐ- 
σχρόν ερώντι ττλησιάζειν, καϊ διά τοντο αΊΐωϋ-η τον ερών- 
τα, 7εροϊόντος δε ηδη τον χρόνον η τε ηλικία καϊ τό χρεών 



hat die seltenere Bedeutung „auf- 
schieben". Sonst bietet das Ver- 
ständnis keine Schwierigkeit. Die 
sinnlichen Ausdrücke wiederholen 
sich auch in diesem Kap. in Hülle und 
Fülle: χρ^μ^τίζων , (:'?^ojv ηνάγ- 
xccaev κ. τ. h. — ^γκνιρας καΐ 
ίκτείνας τον κίρκον, ενόακών τον 
χαλινόν — τας γνάθους κα^τ^- 
μαξε u. s. w. 

cap. 36. Die W. εις ταντόν 
άγει την φιλίαν [καϊ αντος ων 
φναει φίλος εις ταντόν άγει την 
φύ,ίαν) sind mit Stallb. nach den 
oesten Handschriften zu streichen. 
Denn der Ausdruck φνβει (ρίλος 
verlangt, richtig aufgetafst, ein Ob- 
jekt, wie es in τώ ιΗραπενοντι 
gegeben ist. Die W. haben näm- 
lich sicherlich nicht die Bedeutung, 



welche ihnen auch Schleiermacher 
unterschiebt, wenn er übersetzt: 
„und er auch selbst von Natur zur 
Freundschaft geneigt ist"; denn so 
würden die ganzen W. καΐ αντος 
— φίλος ein sehr müfsiger Zusatz 
sein; sondern sie sind mit St. da- 
hin zu erklären, dafs der Geliebte 
deshalb dem Liebenden φναει φί- 
λος ist, weil sie beide vor dem 
Eintritt in das Menschenleben dem- 
selben Gotte gefolgt waren — nam 
uterque eidem deo est quasi de- 
dicatus. Das de in προϊόντος 6h 
ist das δε des Nachsatzes, der mit 
προϊόντος beginnt. Die Konstruk- 
tion des Satzes ist also: "4τε i^f- 
ραπενόμενος καΐ φναει φίλος εαν 
καϊ δίαβεβλημενος ^ καΐ άποΒ^τ^, 
η ηλικία καΐ το χρεών ηγαγεν 



u 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



ηγαγεν elg το 7νροσέσ0^αι αντον εις ομιλίαν. ου γαρ δη 
ftOT€ είμαρταί vmaov κ«κώ cpikov ovo ayctd^ov μη φίλον 
ayad -ω είναι, ττροσεμένον δε και λόγον καί ομιλίαν δεξα- 
μένον , εγγν^-εν η έννοια γιγνομένη τον ερώντος εκπλήτ- 
τει τον ερώμενον διαισ^^ανόμενον, ότι ονδ οι ξνμπαντες 
άλλοι φίλοι τε και οικείοι μοίραν ίριλίας ονδεμίαν 7ΐαρ- 
έχονται προς τον εν&εον cpTkov. όταν δε χρονίζγ^ τοντο 
δρών και 7τ?.ηθιάζη μετά του ατντεσ^^αι εν τε γνμνασίοις 
και εν ταΐς άλλαις δμιλίαις, τότ ηδη η του ρεύματος 
εκείνον πηγή, ον 7μερον Ζευς Γαννμήδονς ερών ωνό- 
μααε, πολλή ίρερομένη προς τον ερ αυτήν , η μεν εις αυ- 
τόν εδν , ή δ απομεοτονμένον εζω απορρεί' καϊ οίον 
πνεύμα η τις ηχώ από λείων τε και στερεών άλλομένη 
πάλιν ό3•εν ώρμή&η (ρέρεται, οΰτω το τον κάλλους ρενμα 
πάλιν εις τόν καλόν δια τών ομμάτων ιόν, fj πέφυκεν επι 
τήν χρνχήν ιέναι α(ρικόμενον, και αναπτέρωσαν τάς διό- 
δους τών πτερών, αρδει τε και ώρμησε πτεροφνείν τε 
καϊ την του ερωμένου αυ χρυχήν έρωτος ενέπλησεν. ερα 
μεν ονν, ότον δε, απορεί' καϊ ονδ ό τι πέπον&εν οιδεν 
ονδ έχει φράσαι, αλλ οίον απ άλλον οψΒ-αλμίας απολε- 
λανκώς πρόφασιν ειπείν ονκ έχει, ώσπερ δε εν κατόπτρω 
εν τω έρώντι εαυτόν δρών λέλη^^ε. καϊ όταν μεν εκείνος 
παργ, λήγει κατά ταυτά εκείνφ της οδύνης' όταν δε άπη, 
κατά ταντά αύ πο&ει καϊ πο&εΐται, εϊδωλον έρωτος αντέ- 
ρωτά έχων' καλεί δε αυτόν καϊ οίεται ουκ έρωτα άλ?Μ φι- 
λίαν είναι. ε7η^νμεΐ δε εκείνφ παραπλησίως μεν, άσΟ^ενε- 
οτέρως δε, οραν , απτεσΟ^αι, (ριλεΐν, σνγκατακεισ^αΓ καϊ 
δη, οίον εικός, ποιεί τό μετά τούτο ταχν ταύτα, εν ονν 
ττ σνγκοιμήσει τον μεν έραστού 6 ακόλαστος ^ίππος έχει 



αντον κ. τ. /.. Per langen Periode 
folgt, wie der gute Stil es ver- 
langt, ein kurzer Salz, der Redner 
und Zuhörer aufatmen läfst (so oft 
Demosthenes) , die W. ov γαρ δη 
— είναι, welche das το χρεών 
des vorhergehenden Satzes erklären. 
Weiterhin flicht S. wieder kleine 



Scherze ein: η μεν εις αντον εόν, 
η ό' άηομεατονμένον εξω ατΐο^ψεΐ 

— οίον πνενμα και τι^ ηχω κ. τ. ε. 

— und endlich mit dem lachenden 
oiov an* άλλον οφ&αλμίας dno- 
λελανκως. Diese scherzenden Ver- 
gleiche bewirken, dafs die sinnliche 
Darstellung nicht sinnlich erregt. 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 55 

ο TL λέγει JtqoQ τον ηνίοχον, /«t αζιοί αντί 7ΐθλλών 7C0vwv 
ομίλρά άτΰολανσαι ' 6 δε των 7ΐαίδίΥ.ών έχει μεν ονόεν εί~ 
τΐείν , ΟΊΐαργών δε χαΐ άινορών ^νεριβάλλει τον έραοτήν 
καΐ φιλεΐ, ως οφόδρ εννονν αστϋαζόμενος' όταν τέ ονγ- 
ΥΜταγ,έωνται, οίος εοτι μη ατΐαρνη^^ήναι το αυτόν μέρος 
χαρίοαοϋ-αο τω ερώντι, εΐ δεηΟ-είη τνχείν' ο δε ομόζνξ 
αν μετά τον ηνώχον ττρος ταντα μετ αΐδονς γ,αΐ λόγον 
αντιτείνει. 

87. ^Εαν μεν δη ονν εις τεταγμένην τε δίαιταν και 
cpiXoöocpiav νικήση τα βελτίω της διανοίας αγαγόντα, 
μακάριον μεν ν,αϊ ομονοητικόν τον έν^-άδε βίον διάγον- 
Giv, έγχρατεΐς αυτών /.αϊ κόομιοι οντες, δονλωαάμενοι 
μεν ο) ΥΜΥΛα ψνχης ένεγίγνετο^ ε^,ενϋ-ερώσαντες δε φ αρε- 
τή' τελεντήσαντες δε δη ντζότζτεροι και ελαφροί γεγονό- 
τες των τριών τΰα/.αιαμάτων τών ίος αληΌ-ώς Ολνμττιαγών 
εν νενιγ,ήχαοιν, ου μείζον αγαθόν οντε σωορροσύνη αν~ 
^ρωτΐίνη οντε &εία μανία δυνατή ττορίύαι αν^ρώτζφ. εάν 
δε δή διαίτη (ρορτιγωτέρα τε και αφιλοσόφω, φιλοτίμψ δε 
χρήσωνται, τάχ αν τιον εν μέ^αις ή τινι άλλη αμελεία τω 
ακολάοτω αντοΐν ντνοζνγίω λαβόντε τάς ιρνχάς αφρον- 
ρονς, ξνναγαγόντε εις ταντόν , τήν VTtb τών 7ΐολλών μα- 
καριστήν αϊρεαιν εΐλέτην τε και διετΰράξαντο' και δια- 
7ΐραξαμένω το Koi7tov ήδη χρώνται μεν αυτή, Ofcavia δέ, 
ατε ον τΐάση δεδογμένα τή διανοία 7ΐράττοντες. φίλω μεν 
ονν και τοντω, ήττον δε εκείνων, αλλήλοιν διά τε τον 
έρωτος και εξω γενομένω διόγονσι, 7νίοτεις τάς μεγίατας 
ήγουμένω αλλήλοιν δεδωκέναι τε και δεδέχ^αι, ας ον 
^εμιτον είναι λνοαντας εις εχβ-ραν 7νοτε ελ^-ειν. εν δε τή 

cap. 37. Mit den W. τών τριών den Gegner dreimal geworfen haben 

πα)Μΐαμάτο)ν — tv νενικήκασιν S. stellt in diesem Kap. die edle, 

weist S. zurück auf das oben cap. 29 wahre Freundschaft denkender Män- 

Gesagte: ανται oh τρίτ^ τΐεριόδω ner der flacheren gegenüber. Die 

r^ χιλιετΰ κ. τ. t., nachdem der Phi- erste ist das gröfste Gut, das mensch- 

losoph erst durch ein dreimaliges Le- liehe Weisheit und göttliche Begei- 

ben, einen dreimal glücklich bestan- sterung gewähren kann. Έλnt δίαιτα 

denen Kampf zum Olympos sich zu «Γρ<λοσο^)θς hat aber nur dann Wert, 

erheben vermag. Auch in den Olym- wenn die φιλοτιμία den άψιλόαο- 

pischen Spielen mufste der Ringer φος leitet. 



56 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



τελεντγ) α/ντεροι μέν , ώρμη/,ότες δε πτερονσ&αι Ικβαί- 
Ύονσι τον σώματος, ώστε ον σμιχρόν άΟ-λον της ερωτίχής 
μανίας (ρέρονται' εις γαρ στίότον και την v7to γης πορείαν 
ον νόμος εστ\ν ετι έλ^είν τοΙς -/.ατηργμένοις ηδη της Lcov- 
ρανίον 7ΐορείας, αλλά φανον βίον διάγοντας ενδαιμονείν 
μετ αλλήλων ιεορενομένονς, υμΪ ομοπτέρονς έρωτος χά- 
ριν, όταν γένωνται, γενέσ^-αί. 

38« Ταντα τοσαντα, ώ 7Cal, λαΐ ^εΐα οντω σοι δω- 
ρήσεται η παρ^ εραστον (ριλία' η δε αηο τον μη ερών- 
τος οιχεώτης, σω(ρροσννη ^νητη 'λε^ραμένη, ^^νητά τε 
^αϊ (ρειδωλά οίχονομονσα, ανελενΟ-ερίαν νττό 7νλή&ονς 
έπαινονμένην ώς άρετήν τη (ρίλη ιρνχη έντεχονσα , εννέα 
χιλιάδας ετών .Ύερϊ γήν γ,νλινδονμένην αντήν ν.αΐ νπο γης 
ανονν η αρέζει, αντη σοι^ ώ φίλε Έρως, εις ημετέραν 
δνναμιν ό τι λαλλίστη /,αΐ αρίστη δέδοταί τε ζαΐ έχτέτισται 
τταλινφδία, τά τε άλλα -/.αϊ τοις ονόμασιν ηναγλασμένη 
ποιητί'λοίς τισι δια Φαΐδρον ειρησ^αι. αλλά τών προτέ- 
ρων τε σνγγνώμην υμΙ τώνδε χάριν έχων, ευμενής χαϊ 
ϊλεως τήν έρωτιχήν μοι τέχνην , ην εδωχας, μήτε α(ρέλη 
μήτε ττηρώσης δι^ οργήν, δίδον δ ετι μάλλον η νΐν παρά 
τοις "καλοίς τίμιον είναι, τω πρόοϋ-εν δ εϊ τι λόγίο σοι 
χχπηνες εϊ^ΰομεν Φαιδρός τε xai εγώ, Λνσίαν τον τον λό- 
γου πατέρα αίτιώμενος πάνε τών τοιούτων λόγων, έπι cpi- 
λοσο(ρίαν δέ, ώσπερ 6 αδελφός αντον Πολέμαρχος τέτρα- 
τνται, τρέψον, ϊνα "/.αϊ ό εραστής όδε αυτού μηχέτι επαμ- 



cap. 38. Am Schlufs spicht S. 
zunächst sein Endurteil aus über 
die Liebe des der Begeisterung Un- 
fähigen und über diesen selbst. Das 
ist keine (fi?Ja und kein ^ρως, die 
ihn bewegen, sondern nur eine ol- 
κειότΐΐς , eine Vertraulichkeit, wie 
Schleiermacherzart übersetzt. Diese 
ist im Gegensatz zu der ϋ^βία μανία 
eine οωψροαννη ϋ-νητή ; sie schafft 
nur Vergängliches und Unvollkom- 
menes; sie bietet nur das, was der 
grofse Haufen dotrij nennt , was 
aber in Wahrheit Unwürdigkeit ist. 



und bewirkt so, dafs, der sich ihr 
hingiebt, eine unendlich lange Zeit, 
ein (h'ovc, dem Schattenleben an- 
heimfällt. 

In dem schönen Gebet an Eros end- 
lich weist S. auf die einleitenden W. 
der Rede zurück. Dafs er eigentlich 
ein Gedicht gegeben, bittet er den 
Gott zu verzeihen; die Rücksicht 
auf Ph. habe das geboten, dessen 
Gemüt gerade einer solchen Dar- 
stellung zugänglich sei. Es ist das 
ein pafsendes Kompliment für Ph., 
mit welchem S. seiner Widerlegung 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 



57 



(ροτερίζη 'Aa^c(7C€Q νυν, αλλ α7ΰλώς 7ΰρός ^ Ερωτα μετά 
(ρίλοοό(ρων λόγων τον βίον 7€0ΐηται. 

39. Φ^Ι. Σννενχομαί σοι, ώ ^ώκρατες, εΪ7ΐερ 
αμεινον ταν^- ήμΐν είναι, ταντα γίγνεσθαι, τον λόγον 
όέ σον ττάλαι ^ανμόσας εχω, οσω γ,αλλίω τον τοροτέρον 
ατνειργάσω' ώστε ογ,νώ μη μοί ο ^νσίας τα7ΐεινος (pavfj, 
εάν αρα τίαϊ ε^εληστ] τνρος αντόν άλλον αντίτιαρατεΐναι. 
γ,αϊ γάρ τις αντόν, ώ ϋ^ανμάσιε^ εναγχος των τΐολιτιχών 
τοντ αντό λοιδορών ωνείδιζε, και διά ττάσης της λοιόορίας 
έ'λάλει λογογράφον' τάχ ονν αν νηο φιλοτιμίας έτνίσχοι 
ήμΙν αν τον γρά(ρειν. 

^Ω. Γελοΐόν γ , ώ νεανία, το δόγμα λέγεις, χαϊ τον 
έταίρον σνχνόν διαμαρτάνεις, ει αντόν όντως ηγεί τινά 
χροφοδεά. ϊσως δε καϊ τον λοιδορονμενον αντω οϊει νομί- 
ζοντα λέγειν α ελεγεν, 

ΦΛΙ. ^Εφαίνετο γάρ, ώ 2ώχρατες' και σύνοισ^ά 
TCOV και αντός οτι οί μέγιστον δννάμενοί τε και σεμνότα- 
τοι εν ταΐς τνόλεσιν αίσχννονται λόγονς τε γράφειν και 



der knabenhaften Ansichten des- 
selben die Bitterkeit nimmt. Eben- 
so wirkt S. versöhnend, wenn er 
in den letzten \V. den Gott bittet, 
auch den Lysias, wie schon dessen 
Bruder Polemarchos, προς ϊρυηα 
μίχα φύ.οοόφων /.oyojv zu führen. 
cap. 39. Aus der edlen Sprache 
des S. fällt Ph. vollständig in die 
Prosa zurück, wenn er dem σννεν- 
χομαί σοι ταντα yevead-ai das 
philiströse elnsQ αμβινον ταντ 
ημΐν eivai hinzufügt, und wenn 
er im folgenden statt des einf-cv 
λόγον das handwerksmäfsige άπερ- 
γάζεσϋ^αι einschiebt. Das καΐ vor 
εΟ^εληογί verrät, wie es dem S. voll- 
ständig gelungen ist, Ph. an seinem 
Lehrer irre zu machen: „wenn er 
sich auch (wie ich nicht zweifle) 
entschliefsen wird, gegen sie eine 
andere auszuarbeiten". Ιηαντιτιαρα- 
τεΐναι liegt aber nicht blofs ein op- 
ponere certaminis gratia (Slallb.); 



denn ?,όγον τείνειν heifst auch bei 
Plato,, sich mit einer Rede abmühen, 
eine lange Rede halten" (Gorgias 
519, E). Diesen Begriff verlangt aber 
auch der Gedanke des folgenden 
mit καΐ γαρ eingeleiteten Satzes: 
„denn einen Rede Schreiber 
schimpft man ihn d. i. einen Mann, 
der seine Rede mühselig ausarbei- 
tet". 

In μη σοφισταΐ καλώνται würde 
ich σοφιαταΐ mit „Schulmeister" 
übersetzen; denn der Gedanke ist; 
„sie fürchten, für Leute gehalten 
zu werden, welche, gleich dem So- 
phisten Lysias, Rhetorenschulen 
hielten und in diesen für ihre Schü- 
ler Reden ausarbeiteten. 

Die Erwähnung der δννάμενοί 
τε καΐ σεμνότατοι εν ταΐς πόλεαιν 
giebt S.Gelegenheit zu einem scher- 
zenden Excurs über die Staatsmän- 
ner, welche in ihren Gesetzesan- 
trägen sich auch als Redeschreiber 



58 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

καταλείπείν συγγράμματα εαυτών j δόξαν φοβούμενοι τον 
ε7νειτα χρόνου, μη σο(ρισταΙ χαλώνται. 

^Ω. Γλυκύς αγχών, ώ Φαιδρέ, λέλη3•έ σε οτί άττό 
τον μακρόν αγχώνος του κατά Νείλον εκλή&η' γ.αϊ ινρός 
τφ αγχών t λαν^^άνει 6ε, οτι οί μέγιστον φρονονντες τών 
τνολιτιχών μάλιστα έρώσι λογογραίρίας τε χαΐ χαταλείφεως 
σνγγραμμάτων , οϊ γε χαϊ ετνειδάν τίνα γρά(ρωσι λόγον, 
όντως αγατΐώσι τους ε7ναινέτας, ώστε ττροστΐαραγράφονσι 
τνρώτονς, οϊ αν έχασταχον έτταινώσιν αυτούς. 

ΦΑΙ. Πώς λέγεις τοϋτο; ου γαρ μαν^-άνω. 

2Ω. Ον μαν^-άνεις ότι εν άρχί] ανδρός τΰολιτιχού 
συγγράμματι 7νρώτος 6 έτΐαινέτης γέγραπται; 

ΦΑΙ. Πώς; 

2Ω. Έδοξέ που (ρησι τη βονλΐ] η τφ δήμω η άμ(ρο- 
τέροις, χαϊ ος εϊττε, τον αυτόν δη λέγων μάλα σεμνώς χαϊ 
έγχωμιάζων 6 συγγραφεύς , έπειτα λέγει δη μετά τοντο, 
έττιδειχνύμενος τοις έτταινέταις την εαντοϋ σοφίαν, ενίοτε 
τνάνν μαχρόν τΐοιησάμενος σύγγραμμα' η σοι άλλο τι φαί- 
νεται τό τοιούτον η λόγος σνγγεγραμμένος ; 

ΦΑΙ. Ονχ εμοιγε. 

2Ω. Ούχούν εάν μεν ούτος έμμένη, γεγηΟ-ώς άτιέρ- 
χεται έχ τον θεάτρου 6 7ΰοιητής' εάν δε εξαλιφη χαϊ αμοι- 

und zwar als sehr eitle zeigen. Die Ich glaube, man nuifs bei derlei 

^.γλνκνςάγκών — f-^rAr/ö^// machen Stellen einfach bekennen: sie sind 

für das Verständnis einige Schwie- für uns nicht zu erklären ; wir 

rigkeit. Der Gedanke, den sie ent- müssen uns mit Klarstellung des 

halten, ist zwar klar: „du übersiehst Gedankens zufrieden geben. Und 

bei deiner Bemerkung einen Haupt- der ist ja klar. Am gefälligsten, 

punkt", die Worte aber sind nicht aber doch auch gewagt, erklärt 

leicht zu erklären; denn sie sind Hier. Müller : „Zu den für die Sehif- 

oifenbar (was den Erklärern ent- fahrt beschwerlichsten und gefähr- 

gangen zu sein scheint) ein Citat lichstenStellengehörtdesNils west- 

aus dem Werke eines Dichters, wel- liebster Bug oder Arm (αγκών), 

ches wir nicht kennen. Γλνκνς der deshalb nur bei sehr niedrigem 

αγκων ist der Schlufs eines Hexa- Wasserstande befahren, sonst aber 

meters und zum folgenden Hexa- durch BeschiiTung des Kanals ver- 
meter fehlt nur die erste Länge: 

^ ^ ^ Γλνχν^ κγχών 

{άλλ ) άηο τον μακρού άγκώνο^ τον κατά Nelkor 
^κληθ^ί; κ. τ. λ. 



ΦΑΙΛΡΟΣ. 59 

ρος γένηται λογογρα(ρίας τε aal τον άξιος είναι σνγγρά- 
φειν, τνεν^εΐ αυτός τε καϊ οι εταίροι. 

ΦΑΙ. Και μάλα. 

2Ω. /ΪΊ^λόν γε ότι ονχ ως νττερφρονοϋντες του έτνι- 
τηδεύματος, αλλ^ ώς τε&αυμακότες. 

ΦΑΙ. Πάνυ μεν ούν. 

2Ω. τι δέ; όταν ικανός γένηται ρήτωρ η βασιλεύς 
ώστε λαβών την Λυκούργου η δόλωνος η Ααρείου όύνα- 
μιν α&άνατος γενέσ^-αι λογογράφος εν τζόλει, άρ ουκ 
Ισό&εον ηγείται αυτός τε αυτόν ετι ζών, και οι έπειτα γι- 
γνόμενοι ταυτά ταϋτα τνερ} αυτοϋ νομίζουσι, -θ^εώμενοι 
αυτοϋ τα συγγράμματα ; 

ΦΑΙ. ΚαΙ μάλα. 

2Ω. Οϊει τινά ούν των τοιούτων^ όστις και οπωσ- 
τιοϋν όύσνους Αυσία, ονειδίζειν αυτό τοϋτο ότι συγγράφεις 

ΦΑΙ. Ουκουν εικός γε εξ ών σύ λέγεις' και γαρ αν 
τη εαυτού ετνι^υμία, ώς εοικεν, ονειδίζοι. 

40. 2Ω. Τοϋτο μεν αρα παντί δηλον, ότι ουκ αι- 
σχρό ν αυτό γε τό γράίρειν λόγους. 

ΦΑΙ. τι γάρ; 

ΈΩ. Αλλ' εκείνο οΐμαι αίσχρόν ηδη, τό μη καλώς 
λέγειν τε και γρά(ρειν, αλλ' αίσχρώς τε κα\ κακώς. 

ΦΑΙ. Jήλov δη. 

ΣΩ. Τις ούν 6 τρότίος του καλώς τε και μη γράφειν; 
δεόμε^ά τι, ώ Φαΐδρε^ Αυσίαν τε ττερϊ τούτων έξετάσαι 
και άλλον, όστις Ίίώιτοτέ τι γέγραφεν η γράψει, εϊτε τίολι- 

mieden wurde. Ein auch sonst mit Schneider die Lesart ändern 

häufig vorkommender Volks- oder und πικρον satt μακ()ον lesen. 

Matrosenwitz nannte nun diesen von Mit οϊ εταίροι in πενθ^εΐ αντος 

den Schiffern gefürchteien, ihnen τε κσ.Ι οϊ ετ. hat S. die Hetärie, 

also herhen Bug den süfsen, die politische Genossenschaft, wel- 

geradeso wie man den klippen- che damals jeder Staatsmann um 

vollen stürmischen und sonach un- sich versammelte, im Auge, 

wirtlichen (a|i<voi)Pontos den wirt- cap. 40. Das Thema der folgen- 

lichen (ενξεινος) nannte u. s. w." den Betrachtung bietet die Frage: 

Wie gesagt: mir will es gewagt τις 6 τρόπος τον καλώς τε κκΐ 

scheinen, zur Erklärung den Ma- μη γράφειν; Mit den folg. W. rffo- 

trosenwitz heranzuziehen. Müller ^α^ί^« bis ί^^ωττ^ς persifliert S. noch 

mufs dann zu seiner Erklärung auch einmal den Lysias und seine Sprech- 



60 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

τΐγ.ον σύγγραμμα εϊ'τε ιδιωτιτιόν, εν μετρ(ι) ώς 7εοιητής, η 
ανεν μέτρου ώς Ιδιώτης; 

Φ^Ι. Ερωτας ει δεόμεθ^α; τίνος μεν ονν ενεγ,α καν 
τις ως εΐ-ηείν ζ([>η , αλλ η των τοιούτων ηδονών ενεχα; 
ου γάρ 7ΐου έχείνων γε ών τΐρολν/ΰη^ήναι δεΙ η μηδέ 
ησ^^ηναι, ο δη ολίγον ΐΐάοαι αί ττερί το σώμα ηδοναϊ έχον- 
σι' διό λαι δίλαίως ανδρατΐοδώδεις 'λέλληνται. 

ΣΩ. ^χολή μεν δη, ώς εοιχε' υμΙ αμα μοι δοκονσιν 
ως εν τώ πνίγει ν7ΐερ τιεφαλης ημών οι τέττιγες αδοντες 
λαΐ αλλήλοις διαλεγόμενοι κα^-οραν. ει ονν Ιίδοιεν nai νφ 
κα0^ά7νερ τους πολλοίς εν μεσημβρία μη διαλεγομένονς, 
αλλά ννστάζοντας χαϊ ληλονμένονς νφ αϊτών δι^ άργίαν 
της διανοίας, δίλαίως αν ζαταγελώεν , ηγούμενοι άνδρά- 
ποδα αττα σ(ρίσιν ελΟ-όντα εις το χαταγώγιον ώσπερ προ- 
βάτια μεσημβριάζοντα περί την χρήνην ενδειν' εάν δε 
ορώσι δ ιαλεγο μένους χαϊ παραπλέοντας σφας ώσπερ Σει- 
ρήνας αχηλήτονς, ο γέρας παρά ^-εών εχονσιν άνΟ-ρώποις 
διδόναι, τάχ αν δοΐεν αγασ&έντες. 

41. ΦΛΙ. ^Έχονσι δε δη τί τοντο ; άνήχοος γάρ, ώς 
εοιχε, τνγχάνω ών. 

weise, wozu ihm die Erwähnung »Wir haben also Zeit — sagte er 
des Rhetors Gelegenheit bietet. Denn — und weiter wollte ich nichts 
die W. όστις — Ιδιώτης sind mit wissen. Wenn du aber von leib- 
ihren flachen Gegensätzen γ^γρα- liehen Freuden redest, so kannst 
wev tj γράψει, είτε πολιτικον εϊτε du unter unseren jetzigen Verhält- 
ιόιωτικόν, εν μέτ ρω und ανεν με- nisson an nichts denken, als an 
τρον, ποιητής und ιδιώτης ganz eine Mittagsruhe. Die Hitze drückt 
im Tone der Rede des Lysias ge- dich wohl etwas. Du hast aber 
halten. Den Ph. haben sie natür- ganz recht, wenn du die leibliche 
lieh angeheimelt; er greift das (ifo- Lust des Mittagsschlafes verach- 
μεΘ^(( des S. auf und ergeht sich test ; denn die Cicaden über uns 
nun ebenfalls im Stile des Lysias würden uns, wollten wir schlafen, 
in einer Deklamation über den fla- für keine ελενθ^εροι halten, sondern 
chen Gedanken, dafs geistige Lust für Sklaven, die unedler Weise ge- 
über weltliche Lust, über leibliche wohnt sind, wo sie können, dem 
Lust gehe. Durch solche kleine Leibe zu frönen. Nur, wenn wir 
Episoden flegt Plato das Interesse uns von ihnen nicht einschläfern 
an seinem Thema aufzufrischen. S. lassen, werden sie uns ihr Götter^ 
antwortet auf die Deklamation des geschenk mitteilen." 
Fb., wie ein gescheiter Alter ant- cap. 41. Die Erwähnung des 
Worten mufs, mit einem Scherze. γέρας πάρα nöy ί^εών ei weckt 



ΦΑΙΛΡΟΣ. 61 

2Ω. Ου μεν όή πρέ^ιει γε (ριλόμονοον ανόρα των 
τοιούτων ανήκοον είναι' λέγεται d ως 7ΐοτ ήσαν οντο,ι 
αν&ρωτΐοι των πριν Μούσας γεγονέναι^ γενομένων δε 
Μουσών και φανείσης ωδής ούτως αρα τίνες των τότε 
ε^ετΐλάγησαν ίφ^ ηδονής, ώστε αδοντες ημέλησαν σίτων 
τε τ,αΐ ττοτών y y.a\ ελα&ον τελευτήσαντες αυτούς' εξ ων 
το τεττίγων γένος μετ εκείνο φύεται, γέρας τοντο τναρά 
Μουσών λαβόν , μηδέν τροφής δείσ^^αι γενόμενον , αλλ 
ασιτόν τε ν.αϊ αττοτον εύ^ύς αδειν, εως αν τελευτήσΐ], και 
μετά ταύτα έλ^όν παρά Μούσας άπαγγέλλειν, τις τίνα αυ- 
τών τιμά τών εν-θ-άδε. Τερψιχόρα μεν ούν τους εν τοις 
χοροΐς τετιμηκότας αυτήν άπαγγέλλοντες ποιούσι προσφι- 
λέστερους, τή δε ΕρατοΙ τους εν τοις ερωτικοΐς^ και ταΐς 
αλλαις ούτω, κατά το είδος εκάστης τιμής' τή δε πρεσβν- 
τάττ] Καλλώπγι και τή μετ αυτήν Ουρανία τους εν φιλο- 
σοφία διάγοντας τε και τιμώντας τήν εκείνων μουσικήν 
άγγέλλουσιν , αί δή μάλιστα τών Μουσών περί τε ονρα- 
νόν και λόγους ούσαι θείους τε και αν^^ρωπίνους ιάσι καλ- 
λίστην φωνήν. πολλών δή ούν ένεκεν λεκτέον τι και ου 
Kad -ευδητέον εν τή μεσημβρία. 

ΦΑΙ. Λεκτέον γάρ ούν. 

43. ^Ω.. Ουκοϋν, όπερ νυν πρου^-έμε^^α σκέψασ^^αι, 
τον λόγον οπτ^ καλώς έχει λέγειν τε και γράφειν και όπη 
μη, σκεπτέον. 

ΦΑΙ. Αήλον. 

die folg. Frage des neugierigen Ph. und Durst nicht mehr empfinden und 

S. erwidert mit einer ebenso sinni- vor lauter geistiger Freude unser 

gen, wie launigen Erzählung von den Ende finden. Dafür werden sie uns 

Cicaden, in wdcher er mit den W. aber der Kalliope und der Urania 

τίμα, τίζιμηκότες τιμής, τι- empfehlen und deshalb — οι; κα- 

μών'τας ganz nach seiner Art auf die θ^ενδητίον εντ?^ μεσημβρίικ.'' Sieht 

Etymologie des Namens τέττιγξ es nicht nach den \V. aus', als ob 

anspielt. Seine Erzählung gipfelt Ph. , gewöhnt an einen Mittags- 

in den lustigen W. οίοιτόν τε και schlaf, ein Gähnen zu unterdrücken 

άηοτον — τελεντησγ/. „Du sag- versucht habe? 

test — heifst das — leibliche Lust cap. 42, Die nächsten drei Kap. 

tauge nichts. Die Cicaden aber wer- bilden zusammen einen Abschnitt, 

den uns auf die höchste Stufe geisti- in welchem S. den Ph. zwingt ein- 

ger Lust führen, so dafs wir Hunger zugestehen, dafs, wer ein guter 



62 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

^Ω. Ι^ρ οίν ουχ ν^νάρχειν δεΙ τοις ευ γε χαϊ Άαλώς 
ρη^ησομένοις την τον λέγοντος δίάνοιαν είδνίαν το αλή- 
τες ών αν ερείν 7ΐέρι μέλλτ^; 

ΦΛΙ. Οντωσϊ ττερί τούτον α^ίήτιοα, ώ (ρίλε Σίοχρα- 
τες, ονχ είναι ανάγκην τω μέλλοντι ρήτορί εσεσΟ-αι τα τω 
ovTt δίκαια μανΌ^άνειν, αλλά τά δόξαντα αν τΐλήβ-ει, οίιτερ 
διν,άοουοιν , ονδε τά όντως άγαΟ-ά η χαλά, άλλ^ οσα δό- 
ξει ' εχ γάρ τούτων είναι το τίείΌ-ειν, αλλ' ουχ εχ της αλη- 
θείας. 

2Ω. Οντοι α7εόβλητον έπος είνει δεΙ, ώ Φαΐδρε, ο 
αν εϊττωσι αο(ροί, αλλά οχθ7ΐεΙν μή τι λέγωσι' χαϊ δι χαϊ 
το νυν λεχ&εν ου/. α(ρετέον, 

ΦΑΙ. Όρ^-ώς λέγεις. 

2Ω. Ώδε δη σττοπώμεν αυτό. 

ΦΑΙ. Πώς; 

2Ω. Ει σε τχείΒ^οιμι εγώ ινολεμίονς άμύνειν χτησά- 
μενον Υτΐττον , αμ(ρω δε ^ίτττίον αγνοοίμεν , τοσόνδε μέντοι 
τνγχάνοιμι είδώς 7ϋερϊ σον, ότι Φαιδρός ίτντΐον ηγείται το 
τών ήμερων ζώων μέγιστα έχον ώτα — 

ΦΑΙ. Γελοΐόν γ αν, ώ ^ώχρατες, εϊη. 

^Ω. Ονπω γε' άλλ^ ότε σπονδή σε 7€εί&οιμι, συν- 
τιθ^είς λόγον επαινον χατά τον ονον, ^ίπ7€ον επονομάζων 
χαϊ λέγων ώς παντός άξιον το θρέμμα οϊν.οι τ ε "χεχτήσθαι 
χαϊ hcl στρατείας, άπο7ΐολεμεΙν τε χρήσιμον χαι Ίτροσε- 
νεγχεΐν δννατον σχεύη χαϊ άλλα πολλά ω(ρέλιμον. 

Redner werden will, vor allem die ov τοι απόβλητοι• Ι'ττος κ. τ. λ. 
Wahrheit der Dinge kennen mufs. und mit dem W. σοφοί, mit wel- 
Sobald S. diesen Satz als Frage chem er die Sophisten oft bezeich- 
aufwirft — άρ' ovv ονχ νπάυχειν net. Auch die Wendung oxontlv 
öel X. τ. /. — kramt der Schüler μι] τι λέγωοι charakterisiert viel- 
der Sophisten seine Gelehrsamkeit leicht die W. des S. Der abge- 
aus und antwortet mit dem sophi- droschene, flache Satz der Sophistik 
stischen Hauptdogma, der Schein erhält sodann eine derbe Wider- 
sei die Hauptsache und nicht das legung in dem Beispiel vom Esel, 
Sein, die Wahrheit. Dies Dogma welchen der Rhelor zum Schlacht- 
wollte S. haben, und er legt des- rosse stempelt. Dabei neckt S. den 
halb in seine Antwort einen kleinen Ph. trefflich mit den W. : </»«aV^>t>^• 
Hohn mit der formula Homerica {II. 'ίτίΛον tjytliai — u>r«, ein Satz, 
II, 361), den Worten des Nestor: den wir uns nur recht langsam ge- 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 



68 



Φ^Ι. ΤΙαγγέλοίόν γ αν ηοη είη. 

2Ω. !Aq^ ονν ον χρεϊττον γελοΐον η δεινόν τε yictl 
εχ&ρόν είναι (ρίλον ; 

ΦΛΙ. Φαίνεται. 

2Ω. "Οταν ονν 6 ρητορικός αγνοών αγαθόν και λα- 
τίόν, λαβών πόλιν ωσαύτως εχονσαν 7ΐ:εί&7], μη ττερί ονον 
σκιάς ώς Υτΐτνον τον ετναινον ττοιονμενος, αλλά τνερι κακόν 
ώς ayad-ovy δόξας δε τζλη^ονς μεμελετηκώς τνείση κακά 
τζράττειν αντ αγα^^ών , τΐοΐόν τίνα οϊει μετά ταντα την 
ρητορικην καρτνον ών εστνειρε ^^ερίζειν -^ 

ΦΛΙ. Ον τΐάνν γε επιεική. 

43. 2Ω. Ιέρ^ ονν, ώ "γα^έ, άγροικότερον τον δέον- 
τος λελοιδορηκαμεν ττν των λόγων τέχνην ; ή δ ϊσως αν 
εϊτνοι' τι τΐοτ , ώ ^^ανμάσιοι, ληρεΐτε; εγώ γάρ ονδέν 
αγνοονντα τάλη^ες αναγκάζω μαν^άνειν λέγειν, αλλ , εϊ 
τις έμ/ί ξνμβονλη κτησάμενος εκείνο όντως εμε λαμβάνει, 
τόδε δ ονν μέγα λέγω, ώς ανεν εμον τω τά οντά ειδότι 
ονδέν τι μάλλον εσται τνεί^^ειν τέχνη. 



sprechen denken müssen, um das 
Schlagende des letzten Wortes recht 
zu empfinden. Ph. antwortet dann 
auch auf das Schlagwort mit einem 
Ausrufe des Unwillens, der den 
S. aber nicht hindert fortzufahren 
in seiner Auseinandersetzung. Nach- 
dem dann, die Nutzanwendung des 
Beispiels nicht ahnend, Ph. seinem 
γελοΐον ein παγγ^λοων hat folgen 
lassen, trifft ihn die folg. Wendung 
um so derber: sobald S. statt des 
ίΤΤΤΓος und des όνος die abstrakten 
Begriffe το άγαβ^ον und το κακόν 
einsetzt, mufs Ph. klein beigeben. 
Der Ausdruck 7ri(>t ovov σκιάς 
wird vom Scholiasten und nach ihm 
von den Erklärern für eine sprüch- 
wörtliche Redensart erklärt , wie 
denn das Grautier vielfach beim 
Griechen wie bei uns auch zu scher- 
zenden Sprüchwörtern verwendet 
wird. Hier haben wir aber diese 
Erklärung wohl kaum nötig. Der 
Rhetor erhebt ja den Esel über 



dessen Wert hinaus ; er spricht also 
eigentlich nicht von ihm selber, 
sondern von seinem Schattenbilde; 
das, was er greift, ist nichts Wirk- 
liches, sondern nur Schattenbild. 

cap. 43. Der Ausdruck Iolöo- 
üHV im Anf. d. Kap. heifst „ver- 
ächtlich von etwas reden". Warum 
Stallb. und C. F. Hermann an dem 
Dativ £^j/ ξνμβονλη Anstofs neh- 
men, sehe ich nicht recht ein. Ich 
behalte den Dativ bei, lese mit Stallb. 
und C. F. Hermann λαμβάνει statt 
der Vulgata λαμβάνειν., interpun- 
giere aber so, dafs ich nach λαμ- 
βάνει nur ein Komma und nicht 
ein Semikolon setze und übertrage 
dann : „sondern wenn jemand nach 
meinem Rate sich das erworben 
hat und so an mich herantritt, so 
behaupte ich zu meinem Ruhme, 
dafs ohne mich der, welcher das 
Wesen kennt, um nichts mehr im- 
stande sein wird zu überzeugen in 
kunstgerechter Form". Dagegen 



64 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

ΦΑί. Οιγ,ονν οίκαια ερεί, λέγουσα ταντα; * 

^Ω, Φημί, εάν οι γε ειιώντες αυτί] λόγοι μαρτιρώ- 
σιν είναι τέχνίβ. ωσπερ γαρ άλονειν όοχώ τινών προσιόν- 
των χαϊ διαμαρτυρομένων λόγων, οτι ΐρεύόεται κα/ οι κ 
εστί τέχνη αλλ' ατεχνος τριβή ' του δε λέγειν, φησϊν 6 Λά- 
γ,ων^ ετυμος τέχνη {άνευ του αληϋ^είας ψρ&αι) ουτ^ εστίν 
ούτε μη τΐοθ- ύστερον γένηται. 

ΦΛΙ. Τούτων δεΙ των λόγων, ώ Σώκρατες' άλλα 
δευρο αυτούς παράγων εξέταζε, τί /.αι ττώς λέγουσιν. 

ΣΩ. Πάριτε δη ^ θρέμματα γενναία, λαλλίηαιδά τε 
Φαΐδρον πείΟ^ετε , ως εάν μη ίχανώς φιλοσοφήση , ουδέ 
ικανός τΐοτε λέγειν εσται τνερί ουδενός. άπο'/.ρινέσ^ω δη 
ό Φαιδρός. 

ΦΛΙ. ^Ερωτάτε. 

ΣΩ, !Αρ ουν ου το μεν όλον η ρητορί'λή αν εϊη τέχνη 
ψυχαγωγία τις διά λόγων, ου μόνον εν δικαστηρίοις κ«) 
όσοι άλλοι δημόσιοι σύλλογοι, άλλα ycal εν ιδίοις, ή αυτή 
σμικρών τε /μι μεγάλων τνέρι, γ.αΙ ουδέν Ιντιμότερον το 
γε ορ^-όν ττερι σττουδαΐα η τνερι φαύλα γιγνόμενον ; η ττώς 
συ ταϋτ αχήλοας; 

verteile ich die folg. W. ονκονν akij&elaq ηφθ-αι die Randglosse 
δίκαια — φημί niit St. an S. und eines Abschreibers zu enthalten. 
Ph.; denn die W. ονκονν — ταντα Ohne diese W. ist die Stelle klar 
kennzeichnen besser die gespannte und weist hin auf die Sitte der Lake- 
Aufmerksamkeit des Ph., während dämonier, sich möglichst kurz aus- 
das blofse ^t^m/, wie es ihm Schleier- zudrücken: „Eine wirkliche Rede- 
macher zuweist, nach den kurzen kunst, heifst es in Lakedämon, giebt 
vorhergehenden Antworten φαίνε- es nicht und soll es nimmermehr 
ται und ov πάνν γε επιεική zu matt geben I" 

klingt. Die W. εαν — μαρτνρώ- Mit aem τιαράγων '\n δενρο av- 

<Jiv fZvcii Tfc';^»'^ weisen dann brachy- τονς ηαράγων deutet Ph. ein Bild 

logisch auf die letzten W. des S. an; denn das Verbum ist der tech- 

zurück und sind zu vervollständi- nische Ausdruck für „vorbei mar- 

sen. μαρτνρώαιν ουδέν τε μάλλον schieren lassen'*. S. erwidert in 

άνεν αντης είναι πείθ^ειν τέχν?^. dem Bilde: ηάριτε d. h. „so mar- 

„Ich gebe es zu, wenn eben die schiert denn auf", 
folgenden Sätze zeugen, dafs ohne Spafshaft klingt im folg. die starke 

sie eine kunstgerechte Überzeugung Verneinung des Ph., mit welcher 

nicht möglich ist." Die folg. W. er des Sokrates Definition der ^W;- 

Tov δε λέγειν — γένηται scheinen τορικη ιεχνη zurückweist: οι' im 

mir in dem Ausdrucke άνεν τον τον J/' ov τιαντάηααιν ονιω^. 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 



65 



ΦΛΙ. Ον μα τον /iC ον 7ταντά7ΰαθίν όντως ^ αλλά 
μάλιστα μέν τνως ττερί τάς δίχας λέγεται τε κοτί γράίρεται 
τέχντ], λέγεται δε y,ai περί δημηγορίας' εττϊ ΐΐλέον δε οντ. 
άκήκοα. 

^Ω. ^Αλί! Ύΐ τάς Νέστορος χαϊ Οδυσσέως τέχνας 
μόνον 7ίερϊ λόγων άν.ηγ.οας, ας εν ^Ιλίω σχολάζοντες σνν^ 
εγραιράτην^ των δε Παλαμήδονς άνί^κοος γέγονας; 

ΦΛΙ. Και ναι μά /Ι ι εγωγε των Νέστορος, ει μη 
Γοργίαν Νέστορα τίνα κατασκευάζεις , η τίνα θρασνμα- 
χόν τε και Θεό^ωρον ^Οδυσσέα. 

44• 2Ω. ^Ίσως. «λλά γάρ τούτους εώμεν' συ δ 
ειτΐέ, εν δικαστηρίοις οι αντίδικοι τί δρώσιν; ουκ αντί- 
λέγουσι μέντοι, η τί φήσομεν; 

ΦΑΙ. Τοϋτ^ αυτό. 

2Ω. Περϊ του δικαίου τε και αδίκου; 

ΦΑΙ. Ναί. 

2Ω. Ουκοϋν 6 τέχντ] τοϋτο δρών τνοιήσει φανήναι 
το αυτό τοις αυτοίς τότε μεν δίκαιον^ όταν δε βούληται, 
άδικον ; 

ΦΑΙ. Τί μην; 

2Ω. Καϊ εν δημηγορία δη τη τνόλει δοκείν τά αυτά 
τότε μεν αγα3^ά, τότε δ αν ταναντία ; 



cap. 44. Das Kapitel ist ein 
Muster Sokratischer Beweisführung ; 
der Beweis schreitet so sicher und 
klar vorwärts, dafs er jeden Wider- 
spruch unmöglich macht. Aufmerk- 
sam zu machen ist auf die äufserst 
prägnante Wortstellung, die unsere 
Übersetzer fast niemals beachten, 
obwohl ja auch der Deutsche zumal 
im Dialog die grammatische Wort- 
stellung gar nicht liebt. So über- 
setzt Müller gleich den Anfang des 
Kap. nicht gut, wenn er sagt: „Du 
aber sage mir, was thun vor den 
Gerichtshöfen die Gegenanwalte?" 
Eine solche grammatische Überset- 
zung nimmt der Platonischen Rede- 
weise ihren ganzen Zauber, ja ihre 
ganze Eigentümlichkeit. Die ein- 

Pl a to, I'liädrus. 



fache Stelle heifst: „Du aber sage 
mir, vor Gericht die Gegenanwalte, 
was thun sie?" Auf eine solche 
Wiedergabe der natürlichen 
Wortstellung sollte man aufser bei 
Plato hauptsächlich bei den beiden 
gröfsten griechischen Rednern, dem 
Thukydides und dem Demosthenes 
halten. Es ist das um so weniger 
schwierig, als diese drei gröfsten 
Stilisten der Attiker eine geradezu 
naive Wortstellung lieben, gleich 
unserem Göthe; eine Thukydidei- 
sche Rede läfst sich, ohne dafs man 
unserer Sprache Gewalt anthut, mit 
fast vollständiger Beibehaltung der 
Wortstellung deutsch wiedergeben. 
Unter dem eleatischen Palame- 
des soll Plato nach dem Scholiasten 



66 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

ΦΑΙ. Οντως. 

2^Ω. Τον ονν ^Ελεατιτίον Παλαμήδην λέγοντα ονχ 
ϊαμεν τέχνϊ], ώστε (pctiveoS^at τοις ατίούονσι τα αυτά όμοια 
'λαΐ ανόμοια, χαΐ εν χαι πολλά, μένοντα τε αν /.α) φε- 
ρόμενα; 

ΦΑΙ. Μάλα γε. 

2Ω. Ονχ αρα μόνον ττερί δικαστήρια τέ εστίν ή αν- 
τιλογική κ«ί ττερι δημηγορίαν, αλλ , ώς εοιχε, ττερί ττάντα 
τα λεγόμενα μία τις τέχνη, εϊτΐερ εστίν, αντη αν εϊη , r) 
τις οίος τ εσται τνάν τναντϊ όμοιονν των δννατών ν,αι οίς 
δυνατόν, χαϊ άλλον ομοιονντος καϊ άπο'λρντΐτομένον εις 
ίρώς αγειν. 

ΦΑΙ. Πώς δη το τοιοντον λέγεις; 

2Ω. Τΐίδε δο'λώ ζητοΐσι φανεΐσ^αι. απάτη πότερον 
εν πολν διαφέρονσι γίγνεται μάλλον η ολίγον; 

ΦΑΙ. Έν τοΙς ολίγον. 

ΣΩ. Αλλά γε δη χατά σμικρόν μεταβαίνων μάλλον 
λήσεις ελ-Θ^ών έπι το εναντίον η κατά μέγα. 

ΦΑΙ. Πώς δ" ον ; 

^Ω. ΑεΙ άρα τον μέλλοντα άπατήσειν μεν άλλον, 
αυτόν δε μη απατήσεσ^αι, την ομοιότητα των όντων /.αι 
ανομοιότητα ακριβώς διειδέναι. 

ΦΑΙ. Ανάγκη μεν ονν. 

ΣΩ. Η ονν οίος τε εσται, άλή^^ειαν αγνοών εκά- 
στου, την του αγνοουμένου ομοιότητα σμικράν τε κοτ/ 
μεγάλην εν τοις άλλοις διαγιγνώσκειν ; 

ΦΑΙ, Αδύνατον. 

ΣΩ. Ουκοϋν τοις τναρά τά οντά δοξάζονσι κα) απα- 
τωμένοις δήλον ώς το πά-θ^ος τοντο δι ομοιοτήτων τινών 
είσερρύη. 

ΦΑΙ. Γίγνεται γουν όντως. 

der Eleaten Zeno verstehen. Mit cap. 45. Auf die Frage des S., ob 

den W. zyoe όοκω ζητονοι φανεί- er an des Lysias Rede darlegen solle. 

oS^at ciliert S. wieder, was lien Er- was Kunst und was nicht Kunst sei. 

klärern entgangen zu sein scheint, antwortet Ph. zustimmend, hegrün- 

einen Vers. det aber seine Zustimmung nicht 



ΦΑΙΑΡΟΣ. 67 

2Ω. ^Εατιν ονν όπως τεχνικός εσται μεταβιβάζειν 
κατά σμικρόν διά των ομοιοτήτων από τον οντος εκάστοτε 
ετΐϊ τουναντίον α/ΰάγων, η αυτός τοντο διαφεύγειν, 6 μι 
έγνωρικώς ο εστίν εκαστον των όντων; 

ΦΛΙ. Ου μή ττοτε. 

2Ω. Λόγων αρα τέχνην, ώ εταίρε ^ 6 την αλή&ειαν 
μή ειδώς, όόζας δε τε^ρευκώς , γελοίαν τινά, ως εοικε, 
κα\ άτεχνον τναρέζεται. 

ΦΛΙ. Κινδυνεύει. 

45. ^Ω. Βουλει ουν εν τω Λυσίου λόγω, ον φέρεις, 
καΐ εν οίς ημείς εϊτΐομεν ΙδεΙν τι ων φαμεν άτέχνων τε 
καΐ έντεχνων είναι; 

ΦΛΙ. Πάντων γέ ττου μάλιστα, ώς νυν γ ε \\)ΐλώς 
ηως λέγομεν, ουκ έχοντες ικανά 7ναραδείγματα. 

ΣΩ. Και μην κατά τύχην γέ τίνα, ώς εοικεν, ερρη- 
^την τώ λόγω εχοντέ τι παράδειγμα, ώς αν 6 εϊδώς τό 
αλήτες προσπαίζων εν λόγοις παράγοι τους ακούοντας, 
και εγωγε , ώ Φαιδρέ, αΐτιώμαι τους εντοπίους S -εοίς' 
ϊσως δε και οι των Μουσών προφήται οι υπέρ κείραλης 
ωδοϊ επιπεπνενκότες αν ήμίν εΐεν τοντο τό γέρας' ον γάρ 
που εγωγε τέχνης τινός τον λέγειν μέτοχος. 

ΦΛΙ. ^Έστω ώς λέγεις' μόνον δήλίοσον ο φης. 

ΣΩ. ^'Ι3ι δή μοι ανάγνω^ι την του Λυσίου λόγου 
αρχήν. 

ΦΛΙ. Περί μεν των έμών τΰραγμάτων έπίστασαι, και 
ώς νομίζω συμ(ρέρειν ήμίν τούτων γενομένων j ακηκοας. 

richtig mit dem ώς ννι^ yi — πάρα- in diesen W. beweist, dafs, wenn 
όείγματα, in welchen Worten das man die Reden verstehen will, man 
ψιλώς durch ουκ έχοντες ικανά dem in ihnen liegenden Humor nach- 
παραόείγματα erklärt wird. Ph. forschen mnfs. Da die W. in 6 
hält eben nur die aufgeschriebene είδώς το αλη&ες eine Art Selbst- 
Rede für eine solche, an der sich ein lob enthalten, so schränkt durch 
παράδειγμα statuieren läfst. Da- die Erwähnung der Götter der Um- 
her erinnert ihn S. an seine beiden gebung und der Cicaden S. dies 
Reden (das καΐ in καΐ μην κατά Lob wieder ein, scherzend hinzu- 
τνχην heifst deshalb „auch") und fügend, dafs er der Redekunst gar 
giebt dabei den Zweck seiner bei- nicht teilhaftig sei. Ph. lafst diese 
den Reden mit den W. ώς äv — Bescheidenheit auch gelten ; denn 
άκοχ οντάς an. Das προαπαίζων er wünscht, über den Wert der Rede 

5* 



68 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

αξίώ 0€ μη δια τοντο ατνχήσαι ών δέομαι, οτι ονν. ερα- 
στής ων σον τυγχάνω, ως Ικείνοις μεν τότε μεταμέλει — 

ΣΩ. Πανσαι. τί δη οίν ούτος άμαρτάνει y.ai ατε~ 
χνον τΐοιεΐ, λεγ,τέον. η γάρ; 

ΦΑΙ. Ναι. 

46. JS'ß. Α ρ ονν ο ν π αντί δηλον τ 6 γ ε τοιόνδε, 
ως ττερί μεν ενια των τοιούτων ομονοητιχώς εχομεν, ττερϊ 
δ ενια στασιωτικώς; 

ΦΑΙ. ζ/οκω μεν ο λέγεις μαν^άνειν, ετι δ^ είπε σα- 
φέστερον. 

2Ω. Όταν τις όνομα eiW^ σιδήρου τ] αργυρού, άρ^ 
ον το αϊτό τνάντες διενοή^ημεν ; 

ΦΑΙ. Καϊ μάλα. 

2Ω. Τί δ όταν δικαίου η άγα^^ου; ουκ άλλος αλλτ] 
φέρεται, καί αμφισβητοϋμεν άλλήλοις τε καϊ ημίν αυτοΐς; 

ΦΑΙ. Πάνυ μεν ονν. 

ΣΩ. Εν μεν αρα τοις συμφώνου μεν, εν δε τοις ον. 

ΦΑΙ. Οντως. 

2Ω. Ποτέρω&ι ονν εναττατητότεροί εσμεν , κα) ή 
ρητορική εν ττοτέροις μείζον δύναται ; 

ΦΑΙ. Αήλον οτυ εν οίς τνλανώμε^α. 

ΣΩ. Ουκουν τον μέλλοντα τέχνην ρητορική ν μετιέ- 
ναι πρώτον μεν δεΙ ταντα οδψ δΐϊ^ρήσ&αι, κα/ ειληφέναι 
τινά χαρακτήρα εκατέρον τον εϊδονς , εν φ τε ανάγκη το 
7ζλή&ος πλανάσΒ-αι καϊ εν ω μη. 

seines Meisters genauer belehrt zu των τοιούτων etwas Unklares und 

werden und geht deshalb auf S. zwingt Ph. zu dem Geständnis, dafs 

Aufforderung, die Rede zu verlesen, er ihn nicht verstanden habe oder, 

schnell ein. S. unterbricht aber wie er sich behutsam ausdrückt, 

sehr schnell und etwas derb; denn dafs er ihn nur beinahe begreife, 

er redet nur von αμαρτάνειν und S. teilt nun die Begriffe in zwei 

ατΕχνον noielv, schliefst also das Arten, in sinnlich wahrnehmbare, 

εντεχνον seiner früheren Worte über die ein Zweifel nicht statt- 

von vornherein aus. findet, und in geistig begreifbare, 

Cap. 46. S. beginnt seine Be- in Bezug auf welche die Menschen 

weisführung mit einem allgemeinen nicht übereinstimmen. Die Frage 

Satze: ne()l μίν ενια ομονοητι- des S. , welcher von beiden Arten 

κώςεχομεν, ηερί ό' ενια ατασιω- der Eros nun zuzuzählen sei, be- 

τικώQ. Dieser Satz hat in dem antwortet Ph. wieder mit vollem 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 69 

Φ^ιίΙ. Καλόν γονν αν, ώ ^ώχρατες, είδος εϊη λατα- 
νενοηχώς δ το ντο λαβών. 

^Ω. ^Ετΐειτά γε οΐμαί τΰρός έλάστω γίγνόμενον μη 
λανΟ^άνειν, αλλ^ οξέως αΙαϋ-άνεοΌ-αί, 7νερι οι) αν μέλλγι 
ερείν, ττοτέρον ον τυγχάνει τον γένονς. 

ΦΑΙ. Τι μην; 

2Ω. τι ονν; τον Έρωτα ττότερον €ρώμεν είναι των 
αμίρίοβητηοίμων η των μη; 

ΦΛ1. Των αμφισβητήσιμων δη TtoV η οϊει αν σοι 
σνγχωρησαι ειπείν α νυν δη είπες ιιερί αυτόν, ώς βλάβη 
τέ εστί τω έρωμένω χαι ερώντι, λαϊ αυΟ-ις ώς μέγιστον 
των αγα&ών τυγχάνει; 

2Ω. ^Αριστα λέγεις' άλλ^ εϊπε και τόδε — εγώ γάρ 
τοι δια το έν&ουσιαστικόν ου πάνυ μέμνημαι — ει ωρι- 
σάμην έρωτα αρχόμενος του λόγου. 

ΦΑΙ. Nr Αι άμηχάνως γ ε ώς σφόδρα. 

2Ω. Φευ y οσω λέγεις τεχνιτ,ωτέρας Νύμφας τάς 
Αχελώου /.αι Πάνα τον 'Έρμου Αυσίου του Κεφάλου προς 
λόγους είναι, η ουδέν λέγω, αλλά και 6 Αυσίας αρχόμε- 
νος του ερωτικού ήνάγκασεν ημάς υπολαβεΐν τον Έρωτα 
εν τι των όντων, ο αυτός εβουλήχ}•η, και προς τοϋτο ηδη 
συνταξάμενος πάντα τον ύστερον λόγον διεπεράνατο; βούλει 
πάλιν αναγνώμεν την αρχήν αυτοϋ ; 

ΦΑΙ. Ει σοι γε δοκεΐ' ο μέντοι ζητείς, ουκ εστ^ 
αυτόθι. 

2Ω. Αέγε, ϊν ακούσω αυτοϋ εκείνον, 

Munde: η ol'ei αν got ανγχορτΙασΛ liehen Etymologieen und verrät sein 

tiTCHv α vvv δη eineg πβρί αντον Gefallen an iiir durch die allzu starke 

— eine breite Phrase für ein kurzes Versicherung: νη dC άμηχάνως γβ 

Wort. S. erwidert ihm dann auch ώ ς (;φθ(ί()«. Nun fällt S. klar zurück 

mit dem übertriebenen: άριατα kb- in seinen ironischen Ton, in wel- 

γίΐς und mit dem schelmischen δια chem er den Lysias, den Sohn des 

το ^νϋ^ονσιασηκον ov πάνυ μ/ψνη- Kephalos, den Nymphen, den Töch- 

μαί, dem dann die Hauptfrage folgt, tern des Gottes Achelous, und gar 

ob in den beiden Reden des S. {τώ dem Gott Pan, dem Sohn des Hermes, 

/oyw ϊχοντί τι παράδειγμα) mit gegenüberstellt oder, was die Ironie 

einer Definition des Eros begonnen noch schärfer macht, dem Ph. eine 

sei. Ph. erinnert sich der Definition solche Gegenüberstellung mit dem 

der ersten Rede mit ihren wunder- οσω λίγεις unterschiebt. Die Ant- 



70 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

47. ΦΑΙ. ηερ\ μεν των εμών πραγμάτων hei- 
στασαι, υμι ως νομίζω συμφέρειν ημίν τούτων γενομέ- 
νων, ατίήτ/ίοας. αξιώ δε μη δια τοντο άτιχησαι ών δέομαι, 
οτί ουκ εραστής ων σου τυγχάνω, ώς έχείνοις μεν τότε 
μεταμέλει ων αν εν τΐοιήσωσιν , εττειδάν της ετνιΰ-νμίας 
7ΐ'ανσωνται. 

2Ω. ^Η 7ΐολλον δείν εοικε ηοιείν οδε γε ο ζητονμεν, 
ος ονδε απ αρχής αλλ' από τελεντής εξ νπτίας άνάπαλιν 
διανείν επιχειρεί τον λόγον, και άρχεται αφ ών πεπανμέ- 
νος αν ηδη δ εραστής λέγοι προς τα παιδίλά. η οίδεν 
είπον, Φαιδρέ, φίλη κεφαλή ; 

ΦΑΙ. "Εστί γέ τοι δή, ώ 2ώκρατες, τελεντή, περί 
ου τον λόγον ποιείται. 

2Ω. τι δε τάλλα ; ου χύδην δοκεΐ βεβλήσΟ^αι τα τον 
λόγου; η φαίνεται το δεύτερον είρημένον εκ τίνος ανάγ- 
κης δεύτερον δεΙν τε^^ήναι, η τι άλλο των ρη3•έντων; έμοι 
μεν γαρ εδοξεν, ώς μηδέν είδότι, ουκ άγεννώς το επών 
ειρήσ&αι τφ γράφοντι' συ δ έχεις τινά ανάγκην λόγο- 
γραφικήν, ή ταύτα εκείνος ούτως εφεξής παρ άλληλα 
ε&ηκεν ; 

ΦΑΙ. Χρηστός ει, ότι με ήγεί ίκανόν είναι τα εκεί- 
νον όντως ακριβώς διιδεΐν. 

ΣΩ. Αλλά τόδε γε οΐμαί σε φάναι άν, δεΙν πάντα 
λόγον ώσπερ ζώον σννεστάναι σώμα τι έχοντα αυτόν αυ- 
τού , ώστε μήτε άκέφαλον είναι μήτε απουν, αλλά μέσα 
τε εχειν κα\ άκρα, πρέποντ^ άλλήλοις κα\ τφ όλω γεγραμ- 
μένα. 

ΦΑΙ. Πώς γάρ ου; 

wort des Ph. ist dann auch klein- λογογραφική, mit welchem W. er 

laut und erst auf die zweite Auf- auf die erwähnten Worte ^ιρημβ- 

forderung hin liest er noch einmal rov l'x ηνος (χνάγχης zurückweist, 

den Eingang der Rede des Lysias. dem logischen Zwange eine Art 

cap. 47. S. giebt sein Lhteil Zwang der Logographen, der Rede- 

über des Lysias Rede mit Schärfe schreiuer, entgegenstellend. Die 

ab, wie sie in dem Ausdrucke Ote<- Schleiermachersche und die Müller- 

veiv. in der Häufung ^no TtXtvTtjq sehe Übersetzung geben den Aus- 

έξ νητίας πάλιν, in dem χνόην druck nicht klar wieder. S. l rteil 

öoxei ßtßXiju9-c(i. in dem άνάγχη steigt dann zum bittersten Hohne 



ΦΑΙΛΡΟΣ. 



71 



^Ω. ^κέψαι τοίννν τον του εταίρου σου λόγον, ehe 
ούτως εϊτε άλλως έχει' χαΐ ευρήσεις του έ/αγρόμματθς 
ουδέν όιαορέροντα, ο Μίδα τω Φρυγί φασί τίνες έττι- 
γεγράφ^^αί. 

ΦΛΙ, Ποίον τοΰτο, χαΐ τι πετΐον^-ός; 

2Ω. "Εστί μεν τοϋτο τόδε ' 

χαλζη 7ναρ&ένος ειμί, Μίδα δ hu ση ματ ι χείμαι. 
0(ρρ αν ύδωρ τε varj χαΐ δένδρεα μακρά τε^ήλη, 
αυτοΰ τΊ]δε μένουσα πολυχλαΰτου έπϊ τύμβου, 
αγγελέω τταριουσι Μίδας οτι τ^δε τέ^αττται. 
ότι δε ουδέν διαφέρει αυτού τνρώτον η υστατόν τι λέγε- 
σ&αι, εννοείς που, ώς έγφμαι. 

Φ^4Ι. ^χώπτεις τον λόγον ημών, ώ 2ώχρατες. 

48. 2Ω. Τούτον μεν τοίνυν, ϊνα μη συ αχ^η, εάσω- 
μεν' χαί τοι συχνά γε εχειν μοι δοχεί παραδείγματα, προς 
α τις βλέπων όνίναιτ αν, μιμεΐσ^αι αυτά έπιχειρών μη 
7€άνυ τι ' εις δε τους ετέρους λόγους ϊωμεν. ην γάρ τι εν 
αυτοίς, ώς δοχώ , προσίχον ΙδεΙν τοΙς βουλομένοις περί 
λόγων σχοπείν. 

ΦΛΙ, Το 7Colov δη λέγεις j 

ΣΩ. Εναντίω που εστην' 6 μεν γάρ, ώς τφ ερώντι, 
6 ό' ως τω μη δεΙ χαρίζεσ^^αι, ελεγέτην. 

ΦΛΙ. Και μάλ^ άνδριχώς. 

2Ω. "Ωιμην σε τα?.η&ες ερείν, ότι μανιχώς' ό μέντοι 
εζήτουν, εστίν αυτό τοϋτο. μανίαν γάρ τίνα εφησαμεν 
είναι τον έρωτα, ή γάρ; 

ΦΑΙ. Ναί. 

2Ω. Μανίας δέ γε εϊδη δύο, την μεν i)7cd νοσημά- 



in den Versen auf Midas, die er 
anführt, vier Verse, denen man, 
ohne dem Sinn zu schaden, jede 
beliebige Reihenfolge geben kann. 
Ph. wird dann auch verdriefslich 
in seiner Antwort (axomxuq τον 
λόγον ημών d. i. „Du ziehst unsere 
Unterhaltung ins Lächerliche"), wie 
dies die W. 'ίνα μη ah clyßy im 



Anfange des folg. Kap. darthun. 
cap. 48. S. fafst sein Urteil über 
des Lysias Rede in aller Schärfe 
noch einmal zusammen in den W. 
προς α τις βλέπων — μη πάνυ 
τι und giebt dann die Disposition 
seiner zweiten Rede. Im letzten 
Abschnitte des Kap. würde ich nicht 
mit Stallbaum, der Imm. Becker 



72 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



των avd-QtOTtiviov, την δε ντνο ^είας εξαλλαγής των ειω- 
d -ότων νομίμων γιγνομένην. 

ΦΑΙ. Πάνυ γ ε. 

^Ω. Της δε &εΙας τεττάρων S -εών τέτταρα μέρη 
διελόμενοι, μαντικήν μεν επίπνοιαν Απόλλωνος θ-έντες, 
ζ/ίοννσον δε τελεϋτίλήν, Μουσών δ αν ηοιητι/,ήν, τετάρ- 
την δε Αφροδίτης λαΐ "Ερωτος έρωτίλήν μανίαν εφήοα- 
μέν τε αρίοτην είναι, χαϊ οντ, οίδ οτνη το ερωτιχόν πά&ος 
απεί'λάζοντες, ϊοως μεν αληθούς τινός εφαπτόμενοι, τάχα 
δ αν και αλλοσε παραφερόμενοι , κεράοαντες ου παντά- 
παΟιν απί^ανον λόγον, μν^τλόν τίνα νμνον προσεπαίσα- 
μεν μετρίως τε χαι ενφημως τον εμόν τε λαΐ σον δεσπό- 
την 'Ερωτα, ώ Φαιδρέ, χαλών 7ναίδων εφορον. 

ΦΑΙ. Και μάλα εμοιγε ουκ αηδώς α/.ονσαι. 

49• 2Ω. Τόδε τοίννν αντό^εν λάβωμεν , ώς από 
τον χρέγειν προς τό επαινείν εσχεν 6 λόγος μεταβήναι. 

ΦΑΙ. Πώς δη ονν αντό λέγεις; 

2Ω. Εμοϊ μεν φαίνεται τα μεν άλλα τψ οντι παίδια 
7tε7taισ^^aι ' τούτων δέ τίνων εχ τνχης ρη&έντων δνοΐν 
είδοΐν , ει αντοΐν την δνναμιν τέχνη λαβείν δίναιτό τις, 



ονχ άχαρι. 
ΦΑΙ. 



Τίνων δη; 



und Buttmann folgt, μνθ-ικόν τίνα 
νμνον προσετΐαίααμεν Θ-εον ver- 
binden, so dafs θ^εον Objekt zu 
νμνον τίροοεπαίααμεν wäre, auch 
nicht mit Schleiermacher den Accu- 
sativ dnid^avov λόγον in den Dativ 
verwandeln. Mir scheint vielmehr 
nach Heindorf und Ast μνθ•ικόν 
τίνα νμνον explicativ zu ov παν- 
τάηασιν dnlS^avov λόγον zu stehen 
und zwar, wie mir τΐαντάπααιν an- 
zudeuten scheint, für ώς μνθ-ικόν 
τίνα νμνον. Denn wenn S. nicht 
von vorn herein durch das beschrän- 
kende παντάηααιν hätte hindeuten 
wollen auf μνθ^ικόν νμνον, würde 
er wohl einfach ονκ απίβ-ανον λό- 
γον gesagt haben. 



cap. 4:9. In den Worten τού- 
των dt τίνων — ονκ άχαρι ist 
όνοΐν είδοΐν nicht zu τούτων ge- 
höriger Genetiv, sondern Dativ, wie 
das folgende αντοΐν zu beweisen 
scheint; denn so sehr auch Plato 
seinen Sokrates die freiere Um- 
gangssprache gebrauchen läfst, er 
würde ihn doch wohl kaum das nur 
durch das tonlose εί von tuSolv ge- 
trennte αντοΐν haben gebrauchen 
lassen, wenn er mit dem αντοΐν 
nicht einen anderen Casus, den 
hier notwendigen (lenetiv, hätte an- 
deuten wollen. Die W. sind zu er- 
klären: „Da dies zufällig in zwei 
Formen gesprochen worden ist" 
u. s. w. Die beiden Formen , (ie- 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 



73 



2Ω. Εις μίαν τ ε ιδέαν σννορώντα ayetv τα 7CoXlax7J 
όιεατίαρμένα — ϊν εκαοτον οριζόμενος όίλον 7C0i.fj, 7ΐερΙ 
ον αν αεΙ διόάσκειν εΌ-έλγι. ωστΐερ τα νυν δή τνερϊ Έρω- 
τος, ο εοτιν ορίοΌ-έν, είτ εν εϊτε κακώς ελέχθη, το γονν 
οαφες και το αντό αντφ όμολογονμενον δια ταντ^ εσχεν 
εΐ7ϋεΙν 6 λόγος. 

ΦΛΙ, Το δ^ έτερον δή είδος τι λέγεις, ώ ^ώκρατες; 

^Ω. Το πάλιν κατ εϊδη δννασϋ^αν τέμνειν , κατ^ 
αρ^-ρα fj ιτέφνκε, και μη εττιχειρεΐν καταγννναι μέρος 
μηδέν, κακόν μαγείρον τρόπω χρώμενον' αλλ ωσπερ 
άρτι τω λόγω το μεν αφρον της διανοίας εν τι κοινή είδος 
ελαβέτην, ωσπερ δε σώματος εξ ενός διπλά και όμώννμα 
πέφνκε, σκαιά, τα δε δεξιά κληϋ-έντα, οντω και το της πα- 
ράνοιας ως εν εν ημΐν πεφνκός είδος ήγησαμένω τώ λόγω, 
6 μεν το επ αριστερά τεμνόμενος μέρος, 7ΐάλιν τοντο 
τέμνων ονκ επανηκε, πριν εν αντοίς έορενρών ονομαζό- 
μενον σκαιόν τίνα έρωτα έλοιδόρησε μάλ εν δίκη, 6 δ^ εις 
τά εν δεξιά της μανίας άγαγών ημάς, όμώννμον μεν εκεί- 
νος , d -εΐον δ αν τιν έρωτα έφενρών και προτεινάμενος 
έπηνεσεν ως μεγίστων αίτιον ημΙν αγαθών. 



staltungen führt dann S. an in den W. 
εις μίαν τ ε ίόεαν σννορώντα αγειν 
τα πο?.λαχ?~/ όιεοπαρμένα und το 
πάλιν κατ εϊδη όννασθ^αι τέμνειν 
κατ' αρί}ρα, in welchen W. das τε 
auf das folgende πάλιν hinweist 
oder vielmehr das πά?.ίν auf das 
τε zurückzeigt. S. hat offenbar 
auf die Frage τίvoJV δη; antworten 
wollen: εις μίαν τ ε ίδεαν σννο- 
ρώντα αγειν τά πολλ. διεσπαρμένα 
καΐ κατ είδη δννασχ}αι τέμνειν, 
hat aber durch seinen Zusatz zum 
ersten Gliede und durch die Frage 
des Ph. verleitet das dem τε logisch 
entsprechende καΐ fallen lassen. 

Die W. ο εστίν ορισΟ^εν sind 
absolut gesagt „nachdem, was sie 
ist, bestimmt war". 

In den W. l'v τι κοιν^ είδος ist 
κοινγ/ Verstärkung des Begrifl'es l'v. 



Die Periode το πάλιν κατ' εϊδη 
δννασ&αι τέμνειν — (ύς μέγε- 
στων αϊτιον ημΐν αγαϋ^ών bietet 
ein vorzügliches Beispiel echt So- 
kratischer, populärer Redeweise. 
In streng grammatischer Oidnung 
würden die W, lauten: το πάλιν 
κατ εϊδη_ δίνασ&αι τέμνειν, κατ' 
άρβ-ρα y πέφνκε , και μη επι- 
χειρεΐν καταγννναι μέρος μηδέν, 
κακόν μαγείρον τρόπω χρώμε- 
νον , αλλ' οντω ποιείν ωσπερ 
άρτι τω λόγω, ο^Ι το μεν αφρον 
της διανοίας εν τι κοιν[/ είδος 
ελαβέτην καΐ, ωσπερ σώματος εξ 
ενός διπλά καΐ ομώννμα πέ- 
φνκε, τά μεν σκαιά, τ α δε δεξιά 
κ?.ψ)^έντα, οντω και το της παρά- 
νοιας ο)ς εν έν ημΐν πεφνκος 
είδος ηγησαντο (oder ηγήσάσ^)-ην), 
6 μεν κ. τ. λ. 



74 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

(1)ΛΙ. ^λη&έστατα λέγεις. 

50. 2Ω. Τούτων οή εγωγε αυτός τε εραστής, ώ Φαι- 
δρέ, των διαιρέσεων χαϊ συναγωγών, Υν οΙός τε ü λέ- 
γειν τε και ορρονείν' εάν τέ τιν άλλον ήγήσωμαι δυνατόν 
εις εν και επ) ιιολλά τζεφυκός όραν, τούτον διώκω κατόηι- 
σ&ε μετ ϊχνιον ώστε ^εοΐο. καϊ μέντοι καΐ τους δυναμένους 
αυτό δραν ει μεν όρ^-ώς η μη προσαγορεύω, -θ-εός οίδε, κα- 
λώ δε ουν μέχρι τοϋδε διαλεκτικούς, τα δε νυν 7ναρά σου 
τε κα\ Λυσίου μα^όντας εϊττε τι χρη καλείν ' η τούτο εκεΙνό 
εστίν η λόγων τέχνη, f] Θρασύμαχός τε και οί άλλοι χρώ- 
μενοι σοφοϊ μεν αυτοί λέγειν γεγόνασιν, άλλους τε ποιου- 
σιν, οϊ αν δωροφορειν αντοίς ώς βασιλεύσιν έ&έλωσιν; 

ΦΛΙ, Βασιλικοί μεν άνδρες, ου μεν δη επιστήμονες 
γε ών έρωτας, αλλά τούτο μεν τό είδος όρΟ-ώς εμοιγε δο- 
κείς καλεΙν , διαλεκτικόν καλών' τό δε ρητορικόν δοκεΐ 
μοι διαφεύγειν ε^-^ ημάς. 

^Ω. Πώς φής; καλόν ηοϋ τι αν ενη, ό τούτων ά/ιο- 
λεΐ(ρ&εν όμως τέχνη λαμβάνεται; τνάντως δ ουκ άτιμα- 
στέον αυτό σοι τε κα\ εμοί, λεκτέον δε τι μέντοι καϊ εστί 
τό λειτνόμενον της ρητορικής. 

cap. 50. S. geht mit Scherz und ρεΐν statt όορνφορεΐν gesagt wor- 

Ironie über zur Betrachtung der den ist. Die Antwort des Ph. klingt 

Lehrbücher und der Lehrer der Rhe- etwas albern in dem Zugeständnis 

torik. Spafshaft ist es, zumal nach βαοίλικοί μέν, ov μεν δη έπιοτψ 

den vorhergegangenen Erörterungen μονές, in der Art, wie er ganz nach 

über das Verhältnis des εραστής dem Wunsche des S. das οητο- 

zu dem Geliebten, sich einen ερα- ρικον dem διαλεχτιχον entgegen- 

ατης των διαιρέσεων και σνναγω- stellt und endlich in der kleinen Γη- 

γών zu nennen und die neckende bescheidenheit, mit welcher er sagt 

Ironie der W. εάν τέ τιν' άλλον διαψενγειν εθ• ημάς. statt εμε. 

— διώκω verrät zur Genüge das Dies ημάς löst S. dann auch in 

folgende Bruchstück eines Homeri- seiner Antwort lächelnd in seine 

sehen Verses: κατόηισθ^εμετι'χνι- Faktoren σοί τε και εμοι auf, wäh- 

ov ώστε Θ^εοϊο. Auch die Wendung rend das Sarkastische in dieser Ant- 

εί μεν ο ρθ^ώς η μη προσαγορεύω, wort, die von Schleiermaclier und 

Ό•εος οίδε ist scherzhaft. Im fol- von Hier. Müller nicht gut übersetzt 

genden wird dann die Ironie zum ist, vornehmlich in dem tovtojv 

bitteren Sarkasmus in der Wendung άπολειφί^εν und dem το λειηό- 

σοφοι μεν αντοι λέγειν γεγόνασιν, μενον της ρητορικής liegt. „Wie 

άλλους τε ηοιονσιν und in dem meinst du? Es giebt irgendwo ein 

Ausdruck δωροψορεϊν αντοΐς ώς Schönes, das, hiervon verlasstMj. 

βασιλενοιν , in welchem δωροφο- dennoch auf dem Wege der Kunst 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 



75 



ΦΛΙ. Και μάλα που συχνά, ώ 2^ώκρατ€ς, τά γ Ιν 
τοις βίβλίοις τοΙς τεερί λόγων τέχνης γεγραμμένοις. 

51. 2Ω. Kai καλώς γε ντΐέμνησας. προοίμων μεν 
οΐμαι πρώτον ώς δεΙ του λόγου λέγεο^^αι εν αρχί]' ταντα 
λέγεις — ή γαρ; — τά κομψά της τέχνης; 

ΦΑΙ. Ναι. 

2Ω. /ίεντερον δε δη δίήγησίν τίνα μαρτυρίας τ ετΐ 
αυτή, τρίτον τεκμήρια, τέταρτον εικότα ' και 7ΰίστωσίν οι~ 
μαι κα] έττιττίστωσιν λέγειν τόν γε βέλτιστον λογοδαίδα- 
λον Βυζάντιον άνδρα. 

ΦΑΙ. Τον χρηστόν λέγεις Θεόδωρον ; 

2Ω. Τι μην; και ελεγχόν γε και έτνεξέλεγχον ως 
ποιητέον εν κατηγορία τε και απολογία, τον δε κάλλιστον 
Πάριον Ευηνόν εις μέσον ουκ αγομεν , ος νποδήλωσίν τε 
πρώτος εύρε και παρεπαίνους' οΐ δ αυτόν κα\ παραψό- 
γονς cpaolv εν μέτρψ λέγειν μνήμης χάριν' σοφός γάρ 



sich gewinnen lafst? Gewifs, wir 
dürfen nicht stolz darüber hinweg- 
sehen, du und ich, müssen erklären, 
was es trotzdem noch ist, das da 
bleibt von der Rhetorik." Ph. hat 
die Bitterkeit dieser W. nicht ver- 
standen. „Eine ganze Menge bleibt!*' 
sagt er und giebt dann in den W. 
τά iv τοις βιβλίο ις — γί:γραμ- 
lihoiq dem S. gewissermafsen die 
Überschrift für die folgende Be- 
trachtung. 

cap. 51. i)as Kapitel verdient es, 
als "Vorwort auch unseren Rhetori- 
ken beigegeben zu werden, die auch 
heute noch mit grofsem Ernste vor- 
tragen, was verständigen Männern 
schon zu PlatosZeiten lächerlich vor- 
kam. Augenscheinlich hätte Ph. gern 
selbst ein Referat aus den Werken 
des Theodoros u. a. gegeben; S. 
aber kommt ihm zuvor und läfst ihn 
eine ganze Weile nicht zu Worte 
kommen. Er beginnt mit dem spafs- 
haften Anklänge der Worte προοί- 
μιον μίν οίμσ.ι und mit dem lustigen 
Gedanken, dafs das Proömium im 



Anfange der Rede stehen müsse. 
Er giebt dann für seine weiteren 
Aufzählungen den Gesamtbegriff in 
τα κομψά τής τέχνης, ein Begriff, 
der dem Ernste der Kunst entgegen- 
steht, wie dem Wesentlichen das 
Unwesentliche, das Nebensächliche. 
Ph. ist offenbar überrascht; denn 
er antwortet nur mit dem kurzen 
ναι. Und nun überstürzt ihn S. 
mit Aufzählung all dieser κομψά, 
der όιηγηοις, der τεκμήρια, der 
ύκότα , der ηίοτοίαις und έπιπί- 
οτο)σις u. s. w. u. s. w.• Die Auf- 
zählung wird aber nicht langweilig, 
weil sie des Spottes sehr viel ent- 
hält, spottende Beiwörter, wie βέλ- 
τιατος λογοδαίδαλος , κάλλιοτος 
U. S. W. und höhnende Gedanken, 
wie das kostbare ol δ' αντον καΐ 
παραψόγονς φαοΐν ιν μ{:τγθ) λέ- 
γειν μνήμης χάριν, wobei man 
glaubt, S. werde dem vorhergehen- 
den ίνρΐ entsprechend nach φααΐν 
fortfahren mit tvQtiv., aber über- 
rascht wird durch das iv μέτρω 
λίγειν und das μνήμης χάριν, das 



76 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

ανήρ. Τιοίαν δε ΓοργΙαν τε Ιάοομεν ενδειν, όϊ jcqo των 
αληΟ^ών τα εΐλότα εΐόον ώς τιμητέα μάλλον, τά τε αν ομι- 
λρά μεγάλα λαϊ τά μεγάλα σμιζρά φαίνεσΟ^αι 7COlovol διά 
ρώμην λόγου, χαινά τε άρχαίως τά τ εναντία λαινώς, 
Ονντομίαν τε λόγων λαϊ ά7ίείρα μήχη περϊ πάντων ανεν- 
ρον. ταύτα δε άχούων ποτέ μου Πρόδΐ'λος εγέλαοε, λαϊ 
μόνος αυτός ευρηλέναι εφη ων δεΙ λόγων τέχνην' δείν δε 
οντε μακρών ούτε βραχέων, αλλά μετρίων. 

Φ ^11, Σο(ρώτατά γε, ώ Πρόδιζε. 

^Ω. Ιππίαν δε ον λέγομεν -, οίμαι γάρ αν οίμχρψρον 
αντψ λαϊ τον ΗλεΙον ξένον γενέοΟ^αι. 

ΦΑΙ. Τι δ" ου; 

2Ω. τά δε Πώλου πώς φράοομεν αν μονοεΐα λό- 
γων, ος δίπλαοίολογίαν χαϊ γνωμολογίαν λαϊ ειχονολογίαν, 
ονομάτων τε Αίλυμνείων α έχείνφ εδωρήοατο προς 7ΐθίη- 
ο IV ευεπείας; 

ΦΑΙ. Πρωταγόρεια δέ, ώ ^ίόχρατες, οι κ ην μέντοι 
τοιαϋτ άττα; 

^Ω. ΟρΟ^οέπειά γέ τις, ώ παΐ, λαϊ άλλα πολλά λαϊ 
λαλά. τών γε μην οΐ'λτρογόων επϊ γήρας χαϊ πενίαν ελχο- 
μένων λόγων λεχρατηλέναι τέχν^ μοι ίραίνεται το του 
Χαλ'ληδονίον ο&ένος , οργίσαι τε αν πολλοίς άμα δεινός 

die Windigkeit des Euenos so recht αγ((ν. Weiterhin ist auch in dem 

ins Licht stellt. Ebenso überrascht Ausdrucke μονσεΐο: λόγων gewifs 

das nicht erwartete evöeip nach nicht die Überschrift, der Titel eines 

εάοομεν. Unter den andern Flach- Werkes des Polos zu suchen, son- 

heiten der Sophisten ist dann von dern hinter diesem „Musentenipel 

S. die des Prcdikos besonders her- von Ausdrücken'' steckt auch nichts 

vorgehoben. Den läfst er auf den als bitterer Hohn. Aber Ph. will 

klugen Gedanken kommen, der σνν- doch wenigstens andeuten, dafs auch 

τομία λόγων und der άπειρα μηχ^ι er all diese Dinge kenne. Wie er 

das οντε μακρόν οντε βραχ'ν ent- oben schnell verriet, dafs er den Ao- 

gegenzustellen, das μέτοιον. Den γοόαιόαλος Βυζάντιος \so\u kenne, 

Hohn, welcher in dem überaus ila- so glaubt er hier an Protagoras er- 

chen Gedanken liegt, erkennt Ph. Innern zu müssen, und sofort lallt 

nicht; denn sein Einwurf σο^ωτίίΓ« S. 'vieder mit einer langen Litanei 

γε ist wohl ernstlich gemeint und ein. Darin bekommt das höchste 

er versteht unter dem μετριον wohl Lob d. i. den bittersten Hohn der 

nicht das Sokratische οντε μακρόν ChalkedonierThrasymachos, r<') ror 

οντε βραχύ, sondern etwa ein ονκ λ'αλκηόονίον od-tio,;. \>\e S. mit 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 77 

ανήρ γέγονε^ γ.α\ 7caXiv ωργισμένοις ετζάοων κηλεΐν , ώς 
ϊφη' διαβάλλειν τε γ,αΐ ατίοΧνοαο^αι διαβολας οχ^ενόΐ] 
γ.ρότιστος. το όε δή τέλος των λόγων y.OLvfj jcaöiv εοικε 
οννδεδογμένον είναι, ω τίνες μεν hcavoöov, άλλοι δε άλλο 
τίΟ^ενται όνομα. 

ΦΛΙ. Το εν γ,εφαλαίφ εν.αστα λέγεις νττομνησαι εττϊ 
τελεντης τους αγ.ονοντας ττερ} των είρημένων; 

2Ω. Ταντα λέγω^ υμϊ εϊ τι ον άλλο έχεις εϊτνείν λό- 
γων τέχνης πέρι. 

ΦΛΙ. 'Σμιν.ρά γ ε και οντ, άξια λέγειν, 

2Ω. ^Εώμεν δη τά γε αμικρά' ταντα δε νπ ανγάς 
μάλλον ίδωμεν, τίνα ν,αί τΐοτ έχει την της τέχνης δνναμιν. 

ΦΑΙ. Και μάλα έρρωμένην, ώ 2ώ'/.ρατες^ εν γε δή 
τΐλήΒ^ονς σννόδοις. 

2Ω. Έχει γάρ' αλλ , ώ δαιμόνιε, Ιδε γ,αϊ Gv, ει αρα 
y.ai σοι φαίνεται διεστη/.ός αυτών το ητρίον ώστνερ έμοί. 

ΦΛΙ. Αείν,ννε μόνον. 

52. ^Ω. Είπε δή μοι' εϊ τις ττροοελ^^ών τω εταί- 
ρο) σον ^Ερνξιμόχω η τω ττατρι αντοϋ ^Αχονμενφ εϊποι ότι 
εγώ ετΰίσταμαι τοιαντ αττα σώμασι ττροσφέρειν , ωστε 
-θ^ερμαίνειν τ' εάν βονλωμαι ν.αι φόχειν, και εάν μεν δόξτ] 
μοί, εμείν τνοιεΐν, εάν δ αν, γ.άτω διαχωρεΐν, ν.αι άλλα 
τΰάμτίολλα τοιαντα' /.αϊ επισταμένος αντά αζιώ ιατρικός 
είναι και άλλον ττοιεΐν, ν) αν τήν τούτων εττιστήμην ττα- 
ραδώ' τί αν οΊει α/.ονσαντας εΙτνεΙν; 

spöttischem Anklang an Homer ihn Αικνμναίοη' bemerkt Stallb. nach 

nennt. Aus dem (ηάδοη' leuchtet Aristoteles: Licymnius, qui fuit Poli 

die ετΐωάη hervor, derZauberspruch, magister, imprimis de fingendis apte 

und das κηλπν ist gleich Ιίέ?.γειν. suaviterque vocabulis elaborasse 

Ph. hat dann schliefslich auch, nach- narratur. 

dem S. vom Proömium bis zur tTt«- cap. 52. S. zeigt an drei klaren 

νοόος gelangt ist, nichts mehr vor- Beispielen den Unterschied zwischen 

zubringen, was er etwas ungeschickt dem Handwerk und der Kunst, zwi- 

mit einer Einschränkung zugesteht : sehen der Kunst und den technischen 

σμικρά γε καΙ ονκ σ!ξια λέγειν, Kunstgriffen (τεχνήματα). Zuerst 

ein Zugeständnis, das S. mit den giebt er ein etwas derbes Beispiel 

^.έόίμεν τά γε σμικρά auf seinen aus einem Kreise, in welchem Ph. 

richtigen Wert zurückführt. zu Hause ist; denn Akumenos und 

Zu dem Ausdrucke όνομάτο^ν Eryximachos sind seine Freunde, 



78 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

Φ^ΙΙ. Τι γε άλλο η έρέσ^αι, ei ^εροαετήσταται χαΐ 
ονοτινας δει κ«/ οπότε έκαστα τούτων ΐΐοιείν , καί l^tfXQt 
θ7ΐ:όαον ; 

^Ω. Ει ουν είποι οτι ουδαμώς' αλλ^ αξιώ τον 
ταντα τεαρ εμον μαΟ^όντα αντον οίον τ είναι τΐοιείν α 
έρωτας ; 

Φ^4Ι. Εϊτΐοιεν αν, οΐμαι, οτι μαίνεται αν^ρω7ΐος, και 
ε'λ βιβλίου jcod-lv ακονοας η ττεριτυχών φαρμακίοις ιατρός 
οΐίεται γεγονέναι, ουδέν επαΐων της τέχνης. 

ΣΩ, Τί δ ει ^ΟίροκλεΙ αν ττροοελθ^ών /μϊ Ενριπίδΐ] 
τις λέγοι, ώς εττίοταται περϊ σμικρού πράγματος ρήσεις 
παμμήκεις ποιεΐν και περϊ μεγάλου πάνυ σμικράς, όταν 
τε βονληται οικτράς, και τουναντίον αύ (ροβεράς και 
απειλητικάς , οσα τ άλλα τοιαύτα ^ και διδάσκων αυτά 
τραγ(()δίας ποίησιν οΐίεται παραδιδόναι; 

Φ^4Ι. Και ούτοι αν, ώ ^ώκρατες, οίμαι, καταγε- 
λωεν. εϊ τις ο^ίεται τραγωδίαν άλλο τι είναι η την τούτων 
σύστασιν πρέπουσαν , αλλήλοις τε καΐ τω όλψ συνιοτα- 
μένην. 

^Ω. ί^ίλλ^ ουκ αν αγροίκως γε, οΙμαι, λοιδορήσειαν, 
αλλ' ωσπερ αν μουσικός εντυχών άνδρι οιομέιω άρμο- 
νικω είναι, ότι δη τυγχάνει επισταμένος ώς οίον τε οξυ- 
τάτην και βαρυτάτην χορδήν ποιεΙν, ουκ αγρίως ε}'ποι 

und aus dem 1. Kapitel scheint πράγματος ηάνν ομιχραί, deuten 
hervorzugehen, dafs ihm medici- ziemlich klar auf einige im vori- 
nische Fragen nicht ganz fern lie- gen Kapitel erwähnte Kunststück- 
gen. Daher denn auch zuerst die chen der Rhetoren. Ph. wagt dem 
verständige Antwort: τί γβ άλλο Sophokles nicht so grobe Worte 
ri tQfü&ai κ. τ. έ. und sodann nach unterzuschieben, wie dem Akume- 
der nächsten Frage des S. die grobe nos; er antwortet nur mit einem 
Abfertigung der in Frage stehen- χαταγ^λώ^ν clv und giebl dann 
den Leute mit dem μαίνεται b eine etwas nach der Schule schmek- 
άν&ρωπος κ. τ. t. Mit dem Bei- kende Erklärung des Begriftes Tra- 
spiele des Sophokles und des Eu- gödie. Die Antwort des S. ist sehr 
ripides rückt ihm dann S. näher, schön: sie straft vom ersten bis 
die ρηαίΐς παμμήκεις τΐ^ρΐ σμι- zum letzten Worte den Ph. wegen 
κρον πράγματος , die gar langen seines bäurischen μαινίται ο ar- 
Deklamationen über einen unwich- θ-ρωπος mit dem οικ c(v ηγροί- 
tigen Gegenstand, und ihr Gegen- κως λοιόορηοίτίαν . dem das μαί- 
satz, die ρήοεις περί μεγάλου νεται 6 ανΟ^ρωπος persiflierenden 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 



79 



aV* ώ μοχϋ-ηρέ, μελαγχολάς, αλλ^ ατε μουσιχός ων τνραό- 
τερον ότί, ώ άριστε, ανάγκη μεν τιαΐ ταντ^ ετΐίστασ^αι 
τον μέλλοντα άρμονικον εύεο&αι, ονόεν μην λωλνεί μηόε 
σμί'λρόν αρμονίας επαίειν τον την οην εξιν έχοντα' τα 
γαρ τνρο αρμονίας αναγκαία μα^-ήματα εττίοταοαι, αλλ* 
ον τα αρμονικά. 

ΦΛΙ. ^Ορ&ότατά γε. 

2Ω. Ονκονν και 6 2ο(ροκλής τόν ocpioiv ετζιδεικνν- 
μενον το τΐρο τραγωδίας αν φαίη αλλ ου τα τραγικά, και 
6 ^4κονμενός τα προ ιατρικής αλλ ον τα ιατρικά. 

ΦΛΙ. Παντάτνασιν μεν ονν. 

53. ΣΩ. Τί δε; τον μελίγηρνν Ζ4δραστον οιόμε- 
^α ϊ] και Περικλέα, ει ακούσειαν ών νυν δη ημείς διημεν 
των πάγκαλων τεχνημάτων , βραχυλογιών τε και είκονο- 
λογιών και όσα άλλα διελϋ-όντες vre αυγάς ε(ραμεν είναι 
σκεπτέα, πότερον χαλεπώς αν αυτούς, ωσττερ εγώ τε και 
συ, νπ αγροικίας ρημά τι ειπείν απαίδευτον εις τους 
ταϋτα γεγραφότας τε και διδάσκοντας ώς ρητορικήν τέ- 
χνην , η ατε ημών οντάς σοφωτέρονς καν νών επιπληξαι 
ειπόντας' ώ Φαΐδρέ τε κα\ Σώκρατες, ου χρή χαλεπαίνειν 

ώ μοχ^ηρί:, μΟΜγχολας und end- 
lich mit der urbanen Wendung ώ 



uQLOze, ανάγκη μεν κ. τ. e. , die 
ihm zugleich die Gelegenheit bietet, 
in drastischer Weise dem μουσι- 
κός den Gedanken in den Mund 
zu legen, auf welchen S. selbst 
hinaus will, den Gedanken, dafs 
die Kenntnis der VorbegrifTe nicht 
den Künstler mache. 

cap.53. Wie der Arzt, der Dichter, 
der Musiker es mit dem machen, der 
nur die Vorschule der Medicin , der 
Dichtkunst, der Musik besucht hat, 
so würden es auch künftige Redner, 
wie Antiphon, auf welchen Plato 
mit dem μύ.ίγηρνς 'Αόραστος hin- 
deuten soll, und Perikles mit den 
sophistischen Rhetorikern machen; 
aber, und da wird der Hieb aus 
dem vorigen Kapitel mit vollerer 
Wucht wiederholt, weil Ph. ihn 



nicht empfunden zu haben scheint, 
nicht so grob ojan-eg έγώ τ ε και 
αν, wo S. das αν betont, das εγώ 
aber hinzugefügt und sich selbst 
vor dem Vorwurfe der άργοικία 
sichert. Sehr deutlich spricht er 
dann im folgenden zu Ph.; er ge- 
braucht das Verbum des starken 
Tadels επιπληασειν d. i. auf den 
Mund klopfen , schliefst aber wie- 
der seine Person in den Tadel des 
Perikles ein, freilich so, dafs er 
den Ton auf das oj Φαιδρέ legt; 
denn in der Anrede liegt der Ton 
wohl stets auf dem Namen des zu- 
erst Genannten, weshalb derGrieche 
oft den zunächst Genannten in den 
vokativischen Ausdruck gar nicht 
mit einschliefst, sondern sagt ώ 
Λακεδαιμόνιοι και οϊ ανμμαχοι. 
Der Tadel der Sophisten hat trotz 
der mafsvollen Ausdrücke des Pe- 



80 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

άλλα σνγγιγνώο'λειγ, εϊ τίνες μη έ/νιστάμενοι διαλέγεσ^αι 
αδύνατοι έγένοντο OQiaaöS^ai, τι ττοτ^ εοτι ρητοριγ,ή , εν. 
δε τούτον τον jtaS^ovg τα ττρό της τέχνης αναγχαΐα μαθή- 
ματα έχοντες ρητοριχήν ώήθ-ηοαν ενρηχέναι, χαΐ ταντα 
δη διδάσκοντες αλλονς ήγοννταί ocpiöi τελέως ρητορικήν 
δεδιδάχ&αι, το δ έκαστα τούτων ττιθ-ανώς λέγειν τε λαΐ 
το όλον σννίστασ&αι, ονδεν έργον, αντονς δείν παρ" εαν- 
τών τονς μαθ-ητάς σφων ττορίζεσθ-αι εν τοις λόγοις. 

Φ^Ι. Λλλά μην, ώ 2ώκρατες, κινδννεύει τοιούτον 
τι είναι το της τέχνης, ην οντοι οι άνδρες ώς ρητορικήν 
διδάσκονσί τε και γρά(ρονσι' και εμοιγε δοκεΐς άληθ-ή 
είρηκέναι ' αλλά δη την τον τω οντι ρητορικού τε και τνι- 
θανον τέχνην τνώς και αόθ-εν αν τις δνναιτο πορίσασ&αι ; 

2Ω. Το μεν δύνασθ^αι, ώ Φαιδρέ, ώστε άγωνιστήν 
τέλεον γενέσ3•αι, εικός, ίσως δε κα\ αναγκαΐον, εχειν ώστνερ 
τάλλα, ει μέν σοι ντΰάρχει φύσει ρητορικφ είναι, εσει ρή- 
τωρ έλλόγιμος, ττροσλαβών εττιστήμην τε καϊ μελέτην' 
οτον δ^ αν ελλίτζης τούτων, ταύτη ατελής εσει. όσον δε 
αυτού τέχνη, ονχ η Τισίας τε και Θρασνμαχος πορεύεται, 
δοκεΐ μοι (ραίνεσΌ^αι ή μέθοδος. 

ΦΑΙ. Αλλά Tcfi δη; 

2Ω. Κινδννενει, ώ άριστε, εϊκότως 6 Περικλής πάν- 
των τελειότατος εις τήν ρητορικήν γενέσθαι. 

ΦΑΙ. Τι δη; 

likles doch etwas sehr Stechendes, sprechen. Ph. widerspricht nicht 

wie es in den W, ei' τίνες — ρψ mehr, sondern fragt nun nach dem 

τορικη, „von Leuten, die keine Lo- Wesen der wahren Redekunst. Und 

gik haben, darf man keine richtige da giebt S. dreierlei an, was, wie 

Definition verlangen", in τα προ jeden Künstler, so auch den Redner 

της τέχνης αναγκαία μαθήματα ausmacht, die φνοις vor allem, 

έχοντες „mit den notdürftigen und sodann die εηιοτημη und die 

Kenntnissen eines Vorschülers", in μελέτη. 

den W. 7ΐάϋ•ος, in der Wieder- Die W. όσον oh αντον τέχνη — 

aufnähme des Schulausdruckes το /) //i-'^0(ioc übersetzt Stallb.: quan- 

ολον ση'/στ«(7ί>«ί ausgedrückt ist. tum autem in ea re ars sit, ejus 

Mit diesem , dem allgemein unter rei ratio non videtur emergere ea 

seinen Zeitgenossen für den besten via , qua Tisias et Thrasymachus 

Redner geltenden Manne in den ingressi sunt. 

Mund gelegten Urteile ist dann auch cap. 54. Heu Anfang des Ka- 

eigentlich das endgiltige Wort ge- pitels übersetzt Schleiermacher : 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 



81 



54• 2Ω. Πασαί οσαι μεγάλαι των τεχνών, tcqoö- 
δέονται αδολεσχίας καί μετεωρολογίας ίρνοεως τΐέρί' το 
γαρ υψηλόνονν τοντο υμϊ τιάντίβ τελεουονργον εοιγ,εν εν- 
τενϋ-έν τνο^εν είσιέναι. ο καϊ Περικλής τζρος τφ ευφυής 
είναι εκτηοατο' τΐροσττεσών γαρ, οΐμαι, τοιούτα) οντι 
Αναξαγόρα , μετεωρολογίας εμτίλησ&εις και ετνϊ (ρύοιν 
νου τε και άνοίας ά(ρικόμενος, ων δη τνέρι τον ττολύν λό- 
γον εποιείτο Αναξαγόρας, εντεϋ&εν εϊλκυσεν έττϊ την των 
λόγων τέχνην το πρόθ(ρορον αντη. 

ΦΑΙ. Πώς τοϋτο λέγεις; 

2Ω, ^0 αυτός ττου τρότΐος τέχνης ιατρικνς , οστνερ 
και ρητορικής. 

ΦΑΙ. Πώς δη; 



„Alle gröfseren Künste bedürfen 
doch etwas von spitzfindigem und 
hochfliegendem Geschwätz über 
die Natur. Denn nur hieraus kann 
jene Würde und Zuversichtlichkeit 
im Erfolg entstehen, welche Peri- 
kles u. s. w." Hier. Müller sagt: 
„Alle Künste, welche zu den gro- 
fsen gehören , bedürfen nebenbei 
des Geredes und der Grübeleien 
über die Natur; denn von daher 
wohl scheint ihnen das Hochsin- 
nige und in jeder Beziehung Voll- 
endete zu kommen". Beide Über- 
setzer weichen also wenig dem 
Sinne nach von einander ab. Auch 
Stallb. fafst die beiden Ausdrücke 
αόολεαχία und μ^τίωρολογία in 
ihrer tadelnden Bedeutung auf. Nun 
frage ich mich zuerst: Ist ein Ge- 
danke, wie ihn die Übersetzungen 
bieten, des Sokrates und des Plato 
würdig? Ist das ein Sokratischer 
Gedanke, der eines Mannes, dem 
alles auf das Wesen der Dinge 
ankommt? Ich mufs mir dann ant- 
worten : S. könnte höchstens im 
Scherze so gesprochen haben. Nun 
verkenne ich nicht, dafs auch im 
folgenden die Ausdrücke προστΐε- 
ύών Αναξαγόρα, μετΐθ}ρολογίας 
έμπληο^είς und ιπΐ φνσιν νον τ ε 
χαΐ άνοίας άφικόμενος, εΊλκναεν 
Plato, Phädrus. 



eine scherzhafte Deutung zu ver- 
langen scheinen. Dennoch schei- 
nen die angeführten Erklärer den 
Sinn zu derb wiederzugeben, wie 
der doch wohl ernst gemeinte Aus- 
druck το νψηλόνονν και navry 
τελεοιονργον beweisen dürfte, so- 
wie die Erwähnung des Perikles, 
von welchem Plato doch gewifs 
in vollem Ernste redet. Ich würde 
die Stelle übersetzen: „Alle gröfse- 
ren Künste (wie neben der Bered- 
samkeit die lyrische, die dramati- 
sche Dichtkunst) haben als Beiwerk 
{προ αδέονται) Fülle des Ausdrucks 
und schwungvolle Auffassung in 
Bezug auf die Natur, das Wesen, 
nötig; denn jenes Hochsinnige und 
allseitig Vollendete scheint hierher 
zu kommen. Und das hatte auch 
Perikles zu seiner trefflichen Anlage 
erworben. Er stiefs ja , meine 
ich, auf einen solchen Mann in Ana- 
xagoras, füllte sich , sättigte sich 
mit Schwung und trat der Natur 
des Verstandes und Unverstandes 
näher, worüber ja Anaxagoras den 
langen Vortrag hielt, und zog von 
da zur Redekunst herbei, was ihr 
nützte". Der Ausdruck bleibt da- 
bei etwas geschraubt ; aber das soll 
er, glaube ich, auch sein; denn Ph. 
verstehtihnjanicht; und das Scherz- 



82 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

ΣΩ. Εν αμίροτέραις όεΐ öif.keod^ai φνσιν, σώματος 
μίν kv TT ετέρα, ψνχης δε εν ττ] ετέρα, ει μέλλεις μη τριβτ] 
μόνον καί εμτνειρίί^, αλλά τέχντ] , τφ μεν (ράρμαλα χαΐ 
τρο(ρην τνροοφέρων νγίείαν κ«ί ρώμην εμποιήσειν, τϊ] δε 
λόγους τε τιαϊ έ/ΐΐτηδενοεις νομίμους ττει^^ώ ην αν βούλη 
καί αρετην τταραδώσειν. 

ΦΛΙ. Το γοϋν εικός, ώ Σώκρατες, ούτως. 

2Ω. Ψυχής ουν φύσιν αξίως λόγου κατανόησα l out 
dii^aroi^ είναι άνευ της του όλου ίρύσεως; 

0u4L Ει μεν '^Ιτζτΐοχράτει γε τω των ^σχληττ^αδών δεΙ 
τι ττιΌ^έσ&αι, ουδέ τΐερί σώματος άνευ της μεθόδου ταύτης. 

2Ω. Καλώς γαρ, ώ εταίρε, λέγει' χρή μέντοι ττρός τω 
Ίτΐτίοχράτει τον λόγον εξετάζοντα σλοττείν, ει συμφωνεί. 

ΦΑΙ. Φημί. 

55. ΣΩ. Το τοίνυν τνερι (ρύσεως στίόττει τί ποτέ 
λέγει '^Ιτΐτνοζράτης τε 'λαι ο αλη^Ύΐς λόγος, άρ^ ουχ ώδε δεΙ 
διανοεΐσ^^αι περί ότουούν φύσεως' πρώτον μέν , απλούν 
η πολυειδές εστίν, ου πέρι βουλησόμεϋ^α είναι αίτοί τε- 
χνιγ.οϊ 'λαι άλλον δυνατοί ποιειν, έπειτα δέ, αν μεν απλούν 
η, σ'λοπείν την δύναμιν αυτού, τίνα προς τί πέφυγ,εν εις 
το δραν έχον η τίνα εις το πα^^εΐν υπό του, εάν δε πλείω 
εϊδη εχη, ταύτα αρι^μησαμένους , όπερ εφ ενός, τούτ 
ιδειν εφ εκάστου, τω τί ποιειν αυτό πέφυχεν η τφ τι 
πα^εΐν υπό τού; 

hafte liegt wohl eben nur in (lieser Ge- cap. 55. Neckend identificiert 

schraublheit. S. giebt sodann den S. den Hippokrates, den Mann des 

Gedanken, auf welchen es ihm an- Vertrauens des Ph., mit dem άλη- 

kommt, in aller Klarheit, insofern er Ο^ης λόγος i. e. αληθ^^ια und be- 

den Redner Psychologie studieren lehrt sodann seinen Freund, dafs 

heifst. Der Ausdruck της τον όλον die φναις, welche der Redner ken- 

φνσ^ως istvielleicht dem Werke des neu lernen müsse, wenn er seine 

Hippokratesentnommen; wenigstens gute Naluranlage verwerten, wenn 

scheintdiesPh.,derFreundderArzte, er aufser einem 8νφνης ein tm- 

Tniiseinem fi μίν'^Ιτιποκράτ f ι κ. τ. k. οτημων werden wolle, die φνοις 

anzudeuten und auch des S. scherz- r//s H'^'X^l'i sei, dafs also das Slu- 

haftes ηρος τω "^Ιπποχράτει τον dium, welches den begabten .Mann 

λόγον ^ξετάζοί'τα σκοπεΐν deutet zum Redner ausbilde, das der Psy- 

vielleicht darauf hin, dafs er den chologie sei. Dabei läfsl es S. an 

Ph. nur zu einer Aufserung seiner Seitenhieben auf die Rhetorik nicht 

Belesenheit verleiten wollte. fehlen: wer unter dem τνφλος xixi 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 83 

ΦΑί. Κινδυνεύει, ώ ^ώκρατες, 

2Ω. Η γονν αν εν τούτων μέ^^οόος εοίλΟί αν ωσ/ίερ 
τυφλού ττορεία' αλλ ου μην αΐΐεικαστέον τον γε τέχνη 
μετιόντα οτιονν τυ(ρλώ ουδέ κωορω , αλλά δηλον ώς, αν 
τω τις τέχνη λόγους διδφ, την οίσίαν δείξει ακριβώς της 
φύσεως τούτου, προς ο τους λόγους τνροοοίοει' εσται δέ 
που ψυχή τούτο. 

ΦΑΙ. Τι μην; 

2Ω. Οϋ'λονν η άμιλλα αυτώ τέταται προς τοντο 
πάσα' πει^ώ γάρ εν τούτω ποιείν επιχειρεί' η γαρ; 

ΦΑΙ. Ναι. 

2Ω. ζίηλον αρα οτι 6 Θρασύμαχός τε και ος αν άλ- 
λος σπουδή τέχνην ρητορικην διδφ , πρώτον πάση ακρί- 
βεια γράψει τε και ποιήσει ψυχήν ιδεΐν , πότερον εν και 
ομοιον πέφνκεν η κατά σώματος μορφήν πολυειδές' τούτο 
γάρ φαμεν φύσιν είναι δεικνύναι. 

ΦΑΙ. Παντάπασι μεν ούν. 

2Ω. /ίεύτερον δέ γε, οτω τι ποιείν η πα^είν υπό 
του πέφνκεν. 

ΦΑΙ. τι μην; 

^Ω. Τρίτον δε δη διαταξάμενος τά λόγων τε και 
Ψ^χήξ γένη και τά τούτων πα&ήματα δίεισι τάς αιτίας, 
προσαρμόττων εκαστον εκάστφ και διδάσκων, οία ούσα 
νφ οίων λόγων δι ην αΙτίαν εξ ανάγκης ή μεν πείΟ^εται, 
η δε άπει&εΐ. 

ΦΑΙ. Κάλλιστα γονν αν, ώς εοικ\ εχοι ούτως. 

ΈΩ. Ούτοι μεν ούν, ώ φίλε, αλλίος ενδεικνύμενον 
η λεγόμενον τέχνη ποτέ λεχΟ'ήσεται η γραφήσεται ούτε 
τι άλλο ούτε τούτο' άλλ^ οι νύν γράφοντες, ων σύ ακτ- 
κοας, τέχνας λόγων πανούργοί είσι κα\ αποκρύπτονται, 

κωφός zu verstehen sei, liegt auf scher: von einem κινόννενει und 

der Hand , wird aber auch in den val steigerte er sich zu dem jtav- 

W. όηλον ά^α, οτι ο θραονμα- τάτίαύι un(\ aem κάλλιύτα αν εχοι 

χός τε καΐ ος αν άλλος σπονδή όντως, auf die sarkastischen W. 

τέχνην ρητορικην δίδω dem Ph. aber οϊ vvv γράφοντες — παγ- 

auf das Deutlichste gesagt. Dessen κάλος, auf den „Tausendsassa" 

Zustimmung wird immer energi- (πανονργοή und auf „die kleinen 

C* 



84 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

εϊδότες ψνχης ττέρι 7ΐαγγ.ά.λΐύζ' 7tqiv αν ουν τον τρόττον 
τούτον λέγωσί τε κα/ γράφωσι, μη 7ΐ€ΐ^^ώμε&^ αντοίς 
τέγνί] γράφειν. 

ΦΛΙ. Τίνα τούτον; 

ΣΩ.. Λντα μεν τα ρήματα είτζείν ονν. ενττετές' ως 
δε δεΙ γράφειν, ει μέλλει τεχνίΜος εχειν y.ad^^ όσον ενδέ- 
χεται, λέγειν Ιβ-έλω. 

(1)ΑΙ. Λέγε δή. 

56. ΣΩ. Ε7νειδη λόγον δνναμις τυγχάνει χ^νχαγω- 
για ονσα, τον μέλλοντα ρητορικόν εοεοΒ-αι ανάγκη ειδέναι 
ΐρυχη όσα εΐίδη έχει. εστίν οίν τόσα και τόσα, κ«/ τοία γ,αϊ 
τοια' od -εν οι μεν τοΐοι, οί δε τοίοι γίγνονται' τούτων δε 
δη διηρημένων , λόγων αν τόσα καί τόσα εστίν ε)'δη, 
τοιόνδε εκαστον. οί μεν ουν τοιοιδε vtco των τοιώνδε λό- 
γων δια τηνδε την αιτίαν εις τα τοιάδε ευ7ίει&εις, οί δε 
τοιοιδε δια τάδε δυσττει^^είς' δεΙ δη ταϋτα ί/Μνώς νοή- 
σαντα, μετά ταϋτα -θ^εώμενον αυτά εν ταΐς πράξεσιν οντά 
τ ε καΐ τνραττόμενα, οξέως τη αΙσΟ^ήσει δύνασ^αι ετταν.ο- 
λου^-είν, η μηδέν ειναί ττω τΐλέον αντφ ών τότε ηχουε λό- 
γων ξυνών. όταν δε ειτΐεΐν τε ιγ.ανώς εχη, οίος vcp ouov 
ττεί^εται , 7ΐαραγιγνόμενόν τε δυνατός η διαισΟ^ανόμενος 
εαυτω ένδείχνυσ^αι , ότι ούτος εστί -/.αϊ αύτη η ορύσις, 
ττερϊ ης τότε ήσαν οί λόγοι, νυν έργω 7ταρουσά οί, γ ττροσ- 
οιστέον τούσδε ίοδε τους λόγους επί την τωνδε 7τει&ω, 
ταϋτα δε ήδη τνάντα εχοντι, τΐροσλαβόντι /.αιροϋς του 
7€0τε λεν.τέον ν,αΐ επισχετέον^ βραχυλογίας τε αϋ κ«/ ελεει- 
νολογίας και δεινώσεως εκάστων τε όσ^ αν είδη μάΟ^η λό- 
γων, τούτων τήν ευκαιρίαν τε κα) αν,αιρίαν διαγνόντι, 
καλώς τε και τελέως εστίν ή τέχνη ά7ε€ΐργασμένη, ττρότε- 

Heuchler" {άνακρνητονται ^ίόότ^ς Worte auf die Schule hindeuten. 
χρνχης πέρι παγκάλως, W., deren quae audiverat, quam niagistii in- 
Stellung auch malitiös ist) hat er stitulioni interesset (St.) und durch 
nichts mehr zu erwidern. die W. προαλαβόνιι καιι^οις ιοί• 
cap. 56. Der (iedanke des vo- noie λεκτέον — τοίτων r/;»• fr- 
rigen Kapitels wird in diesem er- καιρίαν Jt κηι (Ικαι^Ιαν oir.ynnxi 
gänzt oder vielmehr erweitert durch κ. τ. t. Des Ph. Einwurf auf die zu- 
die W. οξέως ry «ίαβ-ησα — λό- sammengefafsten Forderungen des 
γων ξννών , in denen die letzten S. klingt etwas einfältig: κοιίτοι οι 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 85 

ρον δ ου ' αλλ 6 tc αν αυτών τις ελλείιεγι λέγων η δίδά- 
σχων η γράίρων y cpij δε τέχντ] λέγειν, 6 μη τνειθ-ό μένος 
-κρατεί, τι δη οϋν; (ρήαει ϊσως 6 αυγγραορεύς, ώ Φαιδρέ τ ε 
γ,αϊ 2ίϋΛρατες, δοκεΐ ούτως; η άλλως ιζως α7ΐοδε'κτέον λε- 
γομένης λόγων τέχνης; 

Φ^Ι. ^δυνατόν 7ίου , ώ ^ώκρατες, άλλως' καίτοι 
ου σμικρόν γ ε (ραίνεται έργον. 

2Ω. ^λη&η λέγεις, τούτου τοι ένεκα χρή τΐάντας 
τους λόγους ανω και κάτω μεταστρέίροντα επιοκοτνείν, εϊ 
τις τνη ράων και βραχντέρα φαίνεται ετΐ αυτήν οδός, ϊνα 
μη μάτην ττολλήν αίρη και τραχείαν , εξόν ολίγην τε και 
λείαν. αλλ εϊ τινά τΰη βοι'Θ^ειαν έχεις ετζακηκοώς Λυσίου 
η τίνος άλλου, τνειρώ λέγειν αναμιμνηοκό μένος. 

ΦΛΙ. Ένεκα μεν πείρας εχοιμ* αν, αλλ" ούτι νυν 
γ" ούτως εχω. 

2Ω. Βούλει ούν εγώ τιν^ είιχω λόγον , ον τών 7ζερ\ 
ταϋτά τίνων ακήκοα; 

ΦΑΙ. Τί μήν; 

2Ω. Λέγεται γούν, ώ Φαιδρέ, δίκαιον είναι και το 
του λύκου είτοεΐν. 

ΦΑΙ. Και σύ γε ούτω τνοίει. 

57. 2Ω. ΦασΙ τοίνυν ουδέν ούτω ταύτα δείν αεμνύ- 
νειν ουδ άνάγειν ανω μακράν 7ΐεριβ άλλο μένους ' τιαντά- 
fcaoi γάρ, ό και κατ αρχάς εϊτΐομεν τούδε του λόγου, οτι 
ουδέν αληθείας μετέχειν δέοι δικαίων r αγα&ών 7ζέρι 7ΐρα- 

αμικρόν γε φαίνεται Ι'ργον, „das cap. 57. Das Kapitel enthält 
sieht aber gar nicht wie eine leichte zwei Beispiele jener Art des Plato 
Aufgabe aus". Das αλ?^ί^^ λί'/ίίς des zu reden, wie die lebendige Um- 
S. ist darauf in komischem Ernst gangssprache es thut, der Rede- 
gespro« hen, und die folgende Frage weise, welche den Platonischen 
neckt den Ph. : η τίνα βοηί^ίαν Dialogen jene Frische giebt, die 
ί-χεις κ. τ. t. d, h. „sieh zu, ob dir den Leser so anmutet, weil sie 
(iein Freund Lysias unter die Arme lebenswahr ist. Der Grammatiker 
greifen und dich einen ebeneren drückt das aus: Plato fällt zwei- 
Weg führen kann". Mit der Wen- mal aus der Konstruktion, einmal, 
düng t/o//// «V, «//' oi;;i fc/io giebt wenn er im Beginn des Kapitels 
sich dann Ph. vollends gefangen, sa^i: παντάπαοιν γάρ, ο εΐ'πομεν, 
und S. geht mit einem Scherze ότι ιχίτεχειν Ötoi für ονδίν δΰν 
{δίκαιον καΐ το τον λνκον ειπείν) μετέχειν κ. τ. ε., zweitens, wenn 
zu seiner weiteren Darlegung über. er in der zweiten Hälfte des Kap. 



86 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

γμάτων, η γ,αΐ ανΒ^ρώιιων γε τοιούτων cpvoet όντων η τρο~ 
φί], τον μέλλοντα lytavcog ρητορικόν εσεο^^αι. το Ίταράΐΐαν 
γαρ ουόεν εν τοϊς διγ,αοτηρίοις τούτων αληθ^είας μέλειν 
ονδενί, αλλά τον ττι&ανον ' τοντο δ' είναι το εΐκίός, ω δειν 
ττροσέχειν τον μέλλοντα τέχνίβ ερείν. ονδε γαρ αν τα ττρα- 
χ^έντα δεΙν λέγειν ενίοτε, εάν μή ειχότως τ] 7ΐεηραγμένα, 
αλλά τά εικότα, εν τε κατηγορία χαι αΊΤολογία' καί ττάν- 
τως λέγοντα το δή εικός διωκτέον είναι, τΐολλά είτνόντα 
χαίρειν τω άληβ-εΐ' τοντο γάρ διά τΐαντός τον λόγον γιγνό- 
μενον την άττασαν τέχνην τνορίζειν, 

ΦΛΙ. Λυτά γε, ώ 2ώχρατες, διελή?.ν&ας α λέγονοιν 
οι τνερϊ τονς λόγονς τεχνικοί ττροοτζοιονμενοι είναι, άνε- 
μνήσ^ην γάρ ότι εν τφ τνρόσ^εν βραχέως τον τοιούτον έφη- 
χράμε^^α, δοκεΐ δε τοντο τνάμμεγα είναι τοίξ περί ταίτα. 

2Ω. ΐΑλλά μην τόν γε Τισίαν αυτόν πεττάτηκας 
ακριβώς' είτΐέτω τοίννν και τόδε ημίν 6 Τιοίας, μη τι 
άλλο λέγει τό εικός η τό τφ πλή&ει δοκούν. 

ΦΑΙ. Τί γάρ άλλο; 

2Ω. Τοντο δή, ώς εοικε, σοφόν ενρών άμα και τε- 
χνικόν εγραψεν, ώς εάν τις αοΒ^ενής κα\ άνδρικ,ός ισχνρόν 
και δειλόν ανγκόψας, ίμάτιον η τι άλλο άφελό μένος, εις 
δικαστήριον άγηται , δεΙ δή τάλη^-ες μηδέτερον λέγειν, 

aus der indirekten in die direkte τω αληθ-βΐ, wo der Deutsche wohl 

Rede übergeht mit der Wendung derber sagen würde: „sie könne sich 

6 ö^ ονκ βρει δη την tavrov κά- trollen, die ganze Wahrheit". Ph.^ist 

κην κ. τ. ε. Wir können die letztere bereits ein ganz anderer geworden: 

Wendung sehr wohl nachahmen, er schämt sich seiner Lehrer, nennt 

dem Griechen war sie aber aus dem keines Namen, sondern spricht von 

Homer schon geläufig. oi τεχνικοί ηοιονμενοι είναι oder 

Im ersten Abschnitte des Kap. von o\ ττεοί ταντα. S. hat mit 

ahmtS. die Redeweise der Sophisten dem ersten >V. des Kap., dem φαοί, 

nach, die vom hohen Thron herab natürlich den Tisias schon im Auge 

sprechen über die Philosopiien, die gehabt; er führt ihn ein mit einer 

soviel Aufhebens von der Wahrheit den Ph. neckenden Redensart: Tt- 

machen {ονόεν όεΐν οεμνννειν ονδ^ aiav ηεηάιηκας ηκρι,-ίώς. welche 

ανάγειν κνω μακοαν ηεριβαλλο- die Übersetzung Hier. Müllers nicht 

μένους). Er spricht, wie die So- scharf genug wiedergiebt: „Du bist 

phisten, verächtlich von der Wahr- fürwahr in dem Tisias wohlbe- 

heit: ονδεν αληθ-είας μετέχει ν wandert". 

δέοι — τούτων αληϋ-είας μέλειν Auch die Gewohnheit des S., sich 

ονδενί — πολλά είπόντα χαίρειν selbst, ehe man es erwartet, zu 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 87 

άλλα τον μεν όειλόν μτ, ντζο μόνον cpavat τον άνόρικον 
σνγκεκόφ^αι^ τον δε τοντο μεν έλέγχειν ως μόνω ηστην, 
εγ,είνο) δε χαταχρησασ^αι τφ 7t ώς δ αν εγώ τοώοδε 
τοίψδε επεχείρησα ; 6 δ οντί ερεί δη την έαντον κάχην, 
αλλά τι άλλο ψεύδεσ^αι ετνιχειρών τ αχ αν ελεγχόν tctj 
τΐαραδοίη τω αντίδίχω. καΐ ττερϊ τάλλα δη τοίαντ αττ 
εστί τα τέχνη λεγόμενα, ον γάρ<, ώ Φαιδρές 

ΦΑΙ. Τι μην; 

2Ω. Φεν , δεινώς γ εοικεν α7νοκεκρνμμένην τέχνην 
ανενρείν 6 Τισίας η άλλος όστις δη ττοτ^ ων τνγχάνει και 
οπό^-εν χαίρει ονομαζόμενος, ατάρ, ώ εταίρε, τοντφ ημείς 
τΐότερον λέγωμεν η μη — 

ΦΑΙ. Το ττοΐον; 

58. 2Ω. Ότι, ώ Τισία, ττάλαι ημείς, ττρϊν καϊ σε 
τιαρελ^^είν , τνγχάνομεν λέγοντες, ώς αρα τοντο το εικός 
τοίς πολλοίς δι ομοιότητα τον αλη&ονς τνγχάνει έγγι- 
γνόμενον τάς δε ομοιότητας άρτι διηλ^ομεν οτι παντα- 
χον 6 την αλή^ειαν είδώς κάλλιστα έπίσταται ενρίσκειν, 
ωστ ει μεν άλλο τι περϊ τέχνης λόγων λέγεις, ακονοιμεν 
άν ει δε μη, οις ννν διή?^^ομεν πεισόμε&α, ώς εάν μη 
τις των τε ακονσομένων τάς (ρύσεις διαρι^μησηται , χαϊ 
κατ είδη τε διαιρείσ&αι τά οντά και μια ιδέα δυνατός f 

unterbrechen und innerhalb seiner Betrachtungen, welchen dies Kap. 

eigenen Beweisführung ein kleines enthält, giebt S. etwas Drastisches 

Intermezzo zu bieten, macht seine dadurch, dafs er den Tisias selbst 

Redeweise so lebhaft. So giebt er anredet. Er widerlegt dessen eben 

nach dem aus Tisias angeführten angeführten Satz mit wenigen W. 

Beispiele nicht sofort die Wider- schlagend und ironisiert dabei in 

legung, sondern unterbricht sich feiner Weise schon mit dem ersten 

mit dem ov γάρ, oj <Pcdd(Jt ; und W. πάλαι , dem später ein οίρτι 

flicht dann erst einen Scherz ein, und sodann ein vvv folgen, mit 

eine sarkastische Wendung, wie sie dem Ausdrucke τΐαρελ&εΐν, der vom 

das δπνώς , die άηοκίκρνμμένη Auftreten eines Redners gebräuch- 

τί'χνη, die W. όπό'Ι^εν χαίρει όνο- lieh ist, mit dem wiederholten χνγ- 

μαζομενος (wes Vaters Sohn er χάνειν in τνγχάνομεν λέγοντες 

auch sein mag) kennzeichnen, ehe und τνγχάνει έγγιγνόμενον , eine 

er die Widerlegung giebt. So ver- Nüancierung der Rede, welche der 

steht es Plato, einer logisch trok- Deutsche kaum wiedergeben kann, 

kenen Auseinandersetzung lebens- ferner mit der Wendung et ^έν«λλο 

frische Farbe zu geben. τι λέγεις, ακονοιμεν αν' ει δε 

cap. 58. Dem Abschlufs seiner μη, πειαόμε^α. Mit attischem Salz 



88 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

yLad- εν εγ,αοτον ^νεριλαμβάνείν, ον ττοτ εσταί τεχνιγ,ος λό- 
γων περί κα^ όσον δννατον αν^^ριάπφ. ταντα δε ου μη 
τΐοτε Ί^τηοεται ανεν πολλής πραγματείας' ην ονχ ενετ,α τον 
λέγειν καί πράττειν προς αν^^ρωΊΐονς δεΙ διαπονεΐσ^^αι 
τον οώφρονα, αλλά τον ^εοίς τίεχαρισμένα μεν λέγειν δν- 
vaod-ai, λεχαριομένως δε πράττειν το πάν εις δνναμιν. 
ον γαρ δη άρα, ώ Τισία, cpaölv οι σοίρώτεροι ημών, ομο- 
δονλοις δει χαρίζεσ&αι μελετάν τον νουν έχοντα, ο τι μή 
παρεργον , αλλά δεοπόταις αγα^οίς τε γ,αι εζ αγα^^ών' 
ωοτ ει μαλρά η περίοδος, μη ^ανμάσης' μεγάλων γάρ ενετία 
περιιτέον, ονχ ώς ον δογ,εΐς. εοται μην, ώς 6 λόγος φηοίν, 
εάν τις έ^'έλη, τιαι ταντα λάλλιστα εζ εκείνων γιγνόμενα. 

Φ^Ι. Πα/κάλως εμοιγε δοκει λέγεσ^-αι, (ο Σώκρα- 
τες, εϊπερ οίος τέ τις εϊη. 

2Ω. Λλλά 'λαι επιχειρονντί το ι τοις χαλοις καλόν 
και πάσχειν ό τι άν τω ζνμβη παΒ^εΙν. 

ΦΑΙ. Και μάλα. 

^Ω. Οί'ΛΟνν το μεν τέχνης τε χαϊ ατεχνίας λόγων 
πέρι ΐκανώς εχέτω. 

ΦΑΙ. Τί μην; 

2Ω. Το δ^ ευπρεπείας δη γραφής πέρι χαϊ απρε- 
πείας, πή γιγνόμενον καλώς αν εχοι και οπη απρεπώς, 
λοιπόν, ή γάρ; 

ΦΑΙ. Ναί. 

59. 2Ω. Oiod^ ουν οπη μάλιστα Ο^εώ χαριεί λό- 
γων 7ΐερι πραττων η λέγων; 

zugleich und attischer Urbanität wohl noch auf »len Ausdruck nf- 

bricht er sodann den Stab über das ρίοόος, welcher einmal von den 

Unsittliche in der Behauptung der nationalen Kampfspielen in Olym- 

Rhetoren, dafs das ^Ιχός dem αλψ pia u. s. w. gebraucht wurde, so- 

θ^ές vorzuziehen sei, in den W. ην dann aber auch in den Rhethoriken 

ονχ h'vexa — το πάν εις ονναμιν. und Grammatiken eine Rolle spielte 

Denn diese W. verurteilen die nie- (die Perioden), 

drige Gesinnung der Sophisten, in cap. ö9. Der Schlufs des Dialogs 

welcher es ihnen nur darauf an- handelt .iffjt γρ((ψίις λόγων. Ph. 

kommt, τονς πολλούς, die grofse spielt zuletzt die entgegengesetzte 

Menge zu gewinnen, nicht aber Rolle von dem Ph., welchen uns 

das Gute durchzusetzen. Aufmerk- der Anfang des JMalogs zeigte; er 

sam zu machen ist dann endlich ist gebessert und für S. gewonnen. 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 89 

ΦΑΙ, Ουδαμώς' συ όέ; 

2Ω. Ακοήν γ' εχω λέγειν των 7ΐροτέρων, το δ akt]- 
^ες αντοϊ ϊσασιν. ει δε τοντο ενροιμεν αυτοί, αρά γ αν 
ε^^ ημΐν μέλοι τι, των αν^ρωτΐΐνίον δοζαομάτων ; 

ΦΑΙ. ΓελοΙον ηρον' αλλ α (ργ^ς αγ,ψ,οέναι, λέγε. 

2Ω. "Ηκουσα τοίννν τνερι Ναύκρατιν της ΑΙγντττον 
γενέσ&αι των εκεί παλαιών τινά ^εών, ον και το ορνεον 
το ιερόν, ο δή χαλονσιν ίβιν ' αντώ δε όνομα τω δαίμονι 
είναι Θεν&. τούτον δε πρώτον αρι&μόν τε και λογιομόν 
ενρεΐν και γεωμετρίαν και αοτρονομίαν, ετι δε 7€εττείας τε 
και κυβείας, και δη και γράμματα' βασιλέως δ αν τότε 
οντος Αίγνπτου όλης Θαμον περϊ την μεγάλην τΐόλιν τον 
ανω τόπον, ην οι Ελληνες ΑΙγνπτίας Θήβας καλονοι, και 
τον ^εόν !^μμωνα, παρά τοντον έλ&ών 6 Θεν^ τάς τέ- 
χνας επέδειξε, και εφη δείν διαδο^^ηναι τοις άλλοις Αιγν- 
πτίοις. 6 δε ηρετο, ηντινα εκάστη εχοι ωφέλειαν, διεξιόντος 
δέ, 6 τι καλώς η μη καλώς δοκοί λέγειν, το μεν εψεγε, το 
δ έπηνει. πολλά μεν δη περί εκάστης της τέχνης έπ αμ- 
φότερα Θαμονν τφ Qevd- λέγεται αποφήνασ^αι, ά λόγος 
πολνς αν εϊη διελ^εΐν' επειδή δε έπϊ τοις γράμμασιν ην, 
τοντο δέ, ώ βασιλεν, το μάθημα, εφη 6 Θεν-3•, σοφωτέρονς 
Αίγνπτίονς και μνημονικωτέρονς παρέξει ' μνήμης τε γαρ 
και σοφίας φάρμακον ενρέΟ-η. 6 δ είπεν' ώ τεχνικώτατε 
θεν^-, άλλος μεν τεκείν δυνατός τά της τέχνης, άλλος δε 
κρίναι, τίν^ έχει μοίραν βλάβης τε κα\ ωφελείας τοις μέλ- 
λονσι χρησ^αι' και ννν σν, πατήρ ων γραμμάτων, δι^ 
ευνοιαν τουναντίον είπες η δύναται, τοντο γάρ τών μα- 

Im Anfange des Dialogs würde ihm heifst: „Du fragst nicht ernsthaft, 

die erste Frage des S. in diesem du fragst, um deinen Spafs an mir 

Kapitel, wie auch die zweite, nicht zu haben". 

unwillkommen gewesen sein; beide Die Erzählung von der Erfindung 
Fragen würden ihm Gelegenheit zu des Ägypters Theuth ist in dem ein- 
weit gehender Deklamation gegeben fachsten Stile gehallen. Sie wird ge- 
haben. Jetzt läfst er sich auf nichts geben wie ein Märchen. Eine Art ko- 
ein, antwortet einmal ablehnend mischer Wirkung hat sie schon da- 
mit ονοαμώς und sodann verstau- durch, dafs sie eine Sage aus uralter 
dig mit γίλοΐον ηρον, das nicht Zeit, von einem fabelhaften Könige, 
mit Hier. Müller zu übersetzen ist: aus dem Wunderlande Ägypten an- 
„eine lächerliche Frage!" sondern führt. Sie enthält in den W. τοΰτο 



90 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

ιόντων λή^^ην μίν εν ιρνχαΐς παρέξει μνήμης αμελετηαία, 
άτε δίά ττίστιν γρα(ρής εξω^-εν ντν^ αλλότριων TV7tiov, οντ. 
ενδο&εν αυτούς νφ αυτών αναμίμνηϋχομένους' ουχουν 
μνήμης αλλ νπομνήοεως (ράρμαζον εύρες. οοφίας δε τοΙς 
μα&ηταϊς δόξαν, ουζ αλή&ειαν διορίζεις' τνολυήκοοί γαρ 
σοι γενόμενοι ανεν διδαχής πολυγνώ μονές είναι δόξουοιν, 
αγνώμονες ώς hcl το Ίΐλή&ος οντες y.a\ γ^αλετιοί ξννεΐναι, 
δοζόοο(ροι γεγονότες αντί σοφών. 

ΦΛΙ. Ώ Σώλρατες, ραδίως συ Αιγυπτίους καΐ οτίο- 
δατνους αν ε^•έλΐβς λόγους τζοιείς. 

^Ω. Οι δε γ^ , ώ (ρίλε^ εν τφ του Α ιός του δωδω- 
ναίου ίερώ δρυός λόγους ε(ρησαν μαντικούς πρώτους γε~ 
νέσϋ^αι. τοΙς μεν ουν τότε, άτε ουκ ούσι σοφοΐς ωσπερ 
υμείς οι νέοι, αΊτέχρη δρυός και πέτρας ακοΰειν νπ ενη- 
&είας, ει μόνον αλη^ λέγοιεν' σοι δ ϊσως διαφέρει τις 6 
λέγων καΐ ποδαπός. ου γαρ εκείνο μόνον σκοπείς, εϊτε ού- 
τως εϊτε άλλως έχει; 

ΦΑΙ. ^Ορ^ώς επέπληξας, και μοι δοκει περί γραμ- 
μάτων εχειν τ^περ, ο Θηβαίος λέγει. 

60. ^Ω. Ουκοϋν 6 τέχνην οιόμενος εν γράμμασι 
καταλιπείν, και αν 6 παραδεχόμενος ώς τι σαφές κα} βέ- 
βαιον εκ γραμμάτων έσόμενον, πολλής αν ευη^είας γέμοι 
και τφ όντι την ^Αμμωνος μαντείαν αγνοοΐ, πλέον τι οιό- 
μενος είναι λόγους γεγραμμένους του τόν ειδότα υπο- 
μνήσαι περϊ ών αν fj τα γεγραμμένα. 

ΦΑΙ. ^Ορ&ότατα. 

2Ω. Αεινόν γάρ που, ώ Φαιδρέ, τοϋτ^ έχει γραφή, 

γαρ των μαθ^όντων λήθ^ην κ. τ. ε. cap. 60.^ Die W. την "Αμμωνος 

eine tiefe Wahrheit, die aus Göthes μαντείαν αγνοοΐ weisen auf den 

bekannten Worten wiedeiklingt: Ausspruch des Thanuis d. i. Ammon 

„Denn was man schwarz auf weifsbe- im vorigen Kapitel zurück: τοντο 

sitzt, kann man getrost nach Hause των μαθ^όντων ληΟ-ην μβν ev ψν- 

tragen". Spafsliaft sind einige ab; χαϊς παρεξΐι. 

sichtlich gewählte Anklänge: ω Die Lebendigkeil der nächsten 

τεχνικώτατα θενΘ^, άλλος μίν Auseinandersetzung liegt in der 

τεκεΐν όννατος τα της τέχνης wiederholten Personifikation: τα 

— und weilerhin σοφίας όόξαν, εκείνης Ι'κγονα οεμνώς oiyä, όό- 

όόξονσι, δοξόαθ(ροι. ξαις αν ως τι φρονονντας ανιονς 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 91 

κ«/ ώς αληχ^ώς ομοιον ζωγραφιά, και γαρ τα Ιλβίνης 
εγγόνα εοτηγ,ε μεν ώς ζώντα, εάν δ άνέρτ] τι, σεμνώς 
τΐάνν Οίγα. ταυτον δε καί οί λόγοι' δόζαις μεν αν ως τι 
φρονοϋντας αντονς λέγειν, εάν δε τι ερτβ των λεγομένων 
βονλόμενος μα&εΐν, εν τι σημαίνει μόνον ταντόν αεϊ. 
όταν δε άτταζ γραφή, ζνλινδειται μεν ττανταχοϋ τΐάς λόγος 
ομοίως παρά τοις ετταΐονσιν, ώς δ αντως τταρ οίς ονδεν 
προοήγ.ει, ν.αϊ ουκ εττίσταται λέγειν οίς δει γε και μη' 
ΐΐλημμελού μένος δε ν.αΐ ον/. εν δίκη λοιδορη^^εϊς τον τοα- 
τρος άε\ δείται βοη3•ον' αντος γάρ οντ άμνναο^^αι οντε 
βοη&ησαι δυνατός αντώ. 

ΦΛΙ. Και ταντά σοι ορΒ^ότατα εϊρηται. 

2Ω. Τι δ\' άλλον ορώμεν λόγον τούτου άδελφόν 
γνησιον, τω τρότνφ τε γίγνεται, ν.αι οσφ αμείνων και δυ- 
νατώτερος τούτου φύεται; 

Φ^ίΙ. Τίνα τούτον και ττώς λέγεις γιγνόμενον; 

2Ω. "Ος μετ επιστήμης γράφεται εν τη του μαν^ά- 
νοντος ιρυχη , δυνατός μεν αμνναι εαυτψ , επιστήμων δε 
λέγειν τε και σιγαν προς ους δεΙ. 

ΦΛΙ. Τόν του είδότος λόγον λέγεις ζώντα και εμψν- 
γον, ου ό γεγραμμένος εϊδωλον αν τι λέγοιτο δικαίως. 

61• 2Ω. Παντάπασι μεν ούν. τόδε δή μοι ειτνέ' 
ο νουν έχων γεωργός, ών σπερμάτων κήδοιτο κα\ εγκαρπα 
βούλοιτο γενέσΟ^αι, πότερα σπουδή αν βέρους εις Λδώνιδος 
κήπους αρών χαίροι θεωρών καλούς εν ήμέραισιν οκτώ 
γιγνομένους, η ταύτα μεν δή παιδιάς τε και εορτής χάριν 
δρωη αν, ότε και ποιοι' εφ οίς δε εσπούδακε , τή γεωρ- 
γική χρίόμενος τέχνη αν, σπείρας εις το προσήκον, άγαπψη 
αν Ιν όγδόω μηνϊ όσα έσπειρε τέλος λαβόντα; 

ΦΛΙ. Ούτω 7ΰου, ώ Σώκρατες, τά μεν σπουδή, τά 
δε ώς ετέρως αν, η λέγεις, ποιοΙ. 

2Ω. τόν δε δικαίων τε και καλών και αγαθών έπι- 

λίγειν, ονκ έπίοτα,ται λέγειν, λοι- cap. 61. Das Adonisfest feierte 

i^O(Jη'Hlς τον naxQoq όπται, οντ' man zum Andenken an den Tod 

άμνναα^σ.ι ovxt βοηθησαι Övva- und das Wiederaufleben des Ado- 

τος αντώ. nis, eines Sinnbildes der verschwin- 



92 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

οτήμας έχοντα τον γεωργού Γρώμεν ήττον νουν εχειν εις 
τά εαυτού ΟΊΰέρματα; 

ΦΛΙ. Ή'λίστά γε. 

^Ω. Ουκ αρα οτΐονδΐ] αυτά εν νδατι γράψει μελάνι 
Οττείρων δια καλάμου μετά λόγων αδυνάτων μεν αυτοΐζ 
λόγψ βοηΟ-εΙν, αδυνάτων δε ικανώς ταληΟ^ή διδάξαι. 

ΦΛΙ. Ουχονν δή τό γ" εΙ>ίός. 

2Ω. Ου γάρ' αλλά τους μεν εν γράμμασι λήπους, 
ως εοικε, τζαιδιάς χάριν στνερει τε και γράψει^ όταν γράφη^ 
εαυτφ τε υπομνήματα &ησαυριζόμενος, εις τό λή^ης γή- 
ρας εάν Γκηται, και τναντϊ τφ ταυτόν ϊχνος μετιόντι, ι^σθ^- 
οεταί τε αυτούς S -εωρών φυομένους άτΐαλους* όταν δε 
άλλοι παιδιαΐς άλλαις χρώνται, συμτεοσίοις τε αρδοντες 
αυτούς ίτέροις τε όοα τούτων αδελ(ρά, τότ^ εκείνος, ώς 
εοικεν^ άντϊ τούτων οίς λέγω παίζων διάξει. 

Φ^ιίΙ. Παγκάλην λέγεις παρά (ραύλην παιδιάν, ώ 
^ώκρατες, του εν λόγοις δυναμένου παίζειν , δικαιοσύνης 
τε και άλλων ών λέγεις πέρι μυΟ^ολογούντα. 

ΣΩ, "Εστί γάρ, ώ ορίλε Φαΐδρε, ούτω' πολύ δ^ , οΐμαι, 
καλλίων σπουδή 7ίερΙ αυτά γίγνεται, όταν τις τή διαλεκτι- 
κή τέχνϊ] χρώμενος, λαβών ψυχήν προσήκουσαν , φυτεύη 
τε και σπείρτ] μετ^ επιστήμης λόγους, οι εαυτοϊς τω τε cpv- 
τεύσαντι βοηΌ-εΙν ικανοί και ουχί άκαρποι αλλά έχοντες 
σπέρμα, όΌ-εν άλλοι εν άλλοις ή3^εσι (ρνόμενοι τούτ αεϊ 
α^άνατον παρέχειν ικανοί, και τον έχοντα ευδαιμονειν 
ποιούντες εις όσον αν^ρώτ^ω δυνατόν μάλιστα. 

Φ^Ι. Πολύ γάρ τούτ ετι κάλλιον λέγεις. 

63. ΣΩ. Νυν δή εκείνα ήδη, ώ Φαιδρέ, δυνά^ιε&α 
κρίνειν, τούτων ώμολογημένων. 

denden und wiederkehrenden Sonne. der Reden eines Lysias und anderer 

Man legte Samen in Topferde und Rheloren, die mit ihren Reden ein 

trieb ihn durch künstliche Wärme eitles Spiel treiben, weil diese nach 

zu schnellem Keimen und nannte der Schablone gearbeiteten Reden 

diese Gefäfse, in denen das frische hilfslos sind d. i. sich um die Lo- 

Grünhervorsprofste, Gärten des Ado- gik, die Dialektik nicht bekümmern, 

nis. S. vergleicht mit diesem Spiel Man darf aus deui Kap. nicht heraus- 

nicht das Niederschreiben einer Rede lesen, dafs S. die geschriebene Rode 

überhaupt, sondern das Aufzeichnen an sich (adele ; es wäre das ein wenig 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 93 

ΦΑΙ. Τα 7C0la; 

2Ω. 'Ων δή Tteqi βονληΒ-έντες ίδεΐν αφιγ,όμε^^α εις 
τόδε, όπως το Λνοίον τε όνειδος εξετάσαιμεν της των λό- 
γων γραφής 7ίέρί, χαΐ αυτούς τους λόγους οϊ τέχνη ν,αϊ 
ανεν τέχνης γράίροίντο. το μεν ούν εντεχνον χαϊ μη δοχεί 
μοι δεδηλώσ^αι μετρίως. 

ΦΑΙ: ^Έδοξέ γε δή * τοάλιν δε ντνόμνησόν με τνώς. 

2Ω. Πριν αν τις τό τε αλη^^ες εκάστων είδη τΐέρι 
ών λέγει η γρά(ρει, κατ αντό τε fcav ορίζεο^-αι δυνατός 
γένηται, δρισάμενός τε ηαλιν κατ ύδη μέχρι του ατμή- 
του τέμνειν ετνιστη&η' περί τε ιρυχής φύσεως διιδών κατά 
ταντό, τό προσαρμόττον εκάστη φύσει είδος ανευρίσκων, 
ούτω τι^ τ,αι διαχοσμη τόν λόγον, ποικίλη μεν ποικίλους 
χρυχη κα\ παναρμονίονς διδούς λόγους, απλούς δε άπλη' 
ου πρότερον δυνατόν τέχνη εσεσ^αι κα& όσον πέφυκε 
μεταχειρισΟ^ήναι τό λόγων γένος, ούτε τι προς τό διδάξαι 
ούτε τι προς τό πείσαι, ώς 6 εμπροσ^^εν πάς μεμήνύκεν 
η μ IV λόγος. 

ΦΑΙ. Παντάπασι μεν ούν τούτο γε ούτω πώς εφάνη. 

68. 2Ω. Τί δ^ αύ περϊ του καλόν η αίσχρόν είναι 
τό λόγους λέγειν τε και γράφειν , και οπη γιγνόμενον εν 
δίκη λέγοιτ αν όνειδος η μή, άρα ου δεδήλωκε τα λε- 
χθέντα ολίγον εμπροσβ^εν — 

ΦΑΙ. Τα ποία; 

2Ω. ^Ως εϊτε Αυσίας η τις άλλος πώποτε εγραψεν 
η γράψει ιδία η δημοσία νόμους τι&είς, σύγγραμμα Ίίολι- 
τικόν γράφων και μεγάλην τινά εν αυτώ βεβαιότητα 
ηγούμενος και σαφήνειαν, ούτω μεν όνειδος τψ γράφοντι, 

verständiger Gedanke, des Sokrates während er die mit wahrer Kunst 

wie des Plalo wenig würdig. Das d. i. mit dialektischer Klarheit auf- 

cap. 62 beweist aber auch, dafs gezeichnete Rede durchaus nicht 

dieser (iedanke dem S. durchaus tadelt, wie das η γράφΐΐ in den 

fern liegt. Er zieht hier die Nutz- W. πρΙν αν τις τό τε άληθ-ες εκά- 

anwendung aus dem, was er dar- GτoJV eiöfi πέρι ών λέγει η γράφει 

gelegt hat, und wendet seine Sätze darthut. 

auf Lysias an, den der cap. 30 ge- cap. 63. Nur wenn man den 

machte Vorwurf des verächtlichen Gedanken fallen läfst, dafs S. die 

Redeschreibers mit Recht treffe, geschriebene Rede überhaupt ver- 



94 ΠΛΑΤΩιΝΟΣ 

είτε τις φησιν εϊτε μη ' το γαρ αγνοείν νπαρ τε τ,αϊ οναρ 
δικαίων τε χαΐ αδίκων 7ίέρί καΐ κακών κ«/ αγαΒ^ών ουκ 
εκ(ρενγει τΐ] αλητεία μη ονχ έπονείδιστον είναι, ουδέ αν 
6 πάς όχλος αυτό επαινέογ}. 

ΦΛΙ. Ου γαρ ονν. 

2Ω. ^0 δε γε εν μεν τω γεγραμμένφ λόγω τΐερϊ εκά- 
στου τταιδιάν τε ηγούμενος ττολλτιν αναγκαΐον 'είναι, καΙ 
ου δεν α ιιώτίοτε λόγον εν μετρ ω ου δ άνευ μέτρου μεγά- 
λης άξιον σπουδής γραίρηναι, ουδέ λεχ^^ίναι ώς οί ράψω- 
δούμενοι άνευ ανακρίσεως και διδαχής πειθ-ους ένεκα 
ελέχΟ-ησαν, αλλά τω οντι αυτών τους βελτίστους ειδότων 
υπόμνησιν γεγονέναι, εν δε τοις διδασκομένοις και μα- 
θήσεως χάριν λεγομένοις και τφ οντι γραφομένοις εν 
ΐρυχ'η περί δικαίων τε και καλών και αγαΟ-ών [εν^ μόνοις 
τό τε εναργές είναι και τέλεον κα\ άξιον σπουδής' δείν 
δε τους τοιούτους λόγους αυτού λέγεσ3^αι οίον υίείς γνη- 
σίους είναι, πρώτον μεν τον εν εαυτφ, εάν είρεθ^εις ενή, 
έπειτα εϊ τίνες τούτου εκγονοί τε και αδελίροι άμα εν 
άλλαισιν άλλων ψυχαΐς κατ αζίαν ένέ€ρυσαν' τους δε άλ- 
λους χαίρειν εών — ούτος δε 6 τοιούτος άνήρ κινδυνεύει, 
ώ Φαΐδρε, είναι οίον εγώ τε κα< σΐ' ευξαίμε& αν σε τε 
και εμε γενέσϋ-αι. 

Φ^Ι. Παντάπασι μεν ούν εγωγε βούλομαί τε και 
εύχομαι α λέγεις. 

ächtlich ansehe, ist der Schlufssatz sie in gebundener oder ungebun- 

des S. 6s γε tv μίν τω γεγραμ- dener Sprache geschrieben oder ge- 

μένω λόγω κ. τ. ε. — für mich sprechen sein, so wenig grofsen 

wenigstens — verständlich. S. stellt Eifers Avert ist, wie die auswendig 

hier nur der rhetorischen Rede den gelernten Vorträge der Rhapsoden, 

hohen Wert der dialektischen Rede die nur die Menge gewinnen wollen, 

entgegen, seine bisherige Auseinan- ohne sich um αιάκριαις oder onk(- 

dersetzung also zusammenfassend. ///' zu kümmern; die in Wahrheit nur 

Es stehen einander entgegen ο γε- eine Erinnerung an gelernte Schul- 

γ ραμμένος λόγος περί εκάοτον, formein (εί(Sότa) ist — und oi Λ- 

die über ein jegliches d. h. über όαοκόμενοι xcu μαθ-ηαεως χ«ριν 

ein beliebiges Thema in den Rhe- λεγοΊειοι και τώ ovn γρ€(^fόμε- 

torenschulen aufgezeichnete Rede lot εν ipv'/ij λόγοι τιερι δικαίων 

(wie die des Lysias), welche not- και καλών και αγαθ^ών ά. i. die 

wendig .7 ίαΛ/α• Λ ο/λ//'»•, viel Spiel- Reden, welche, den ersteren enl- 

werk enthalten mufs und die, mag gegengesetzt, die ^nSaxii und nicht 



ΦΑΙΔΡΟΣ. 9δ 

64. 2Ω. Ουχονν ηδη τιετΐαίσϋ^ω μετρίως ημίν τά 
τνερϊ λόγων ' και αν τε ελθ-ών Γρράζε ^νοία, ότι νώ χατα- 
βάντε εις το Νυμφών νάμα τε χαϊ μονσείον ηχούσαμεν λό- 
γων, οϊ επέστελλον λέγειν Λυσία τε καϊ εϊ τις άλλος συντί- 
-θ-ησι λόγους, χαι '^Ομήρφ yMi εϊ τις άλλος αύ ττοίησιν ιριλην 
η εν φόί] συντέχ^εικε., τρίτον δε 2όλωνι καΐ όοτις εν ττολιτι- 
κοΐς λόγοις νόμους ονομάζων συγγράμματα εγραχρεν' εΐ μεν 
ειδώς ή το άλη^-ες εχεί συνέ^-ηκε ταϋτα, yial έχων βοη^εΐν, 
εις ελεγχον ιών τνερι ων έγραψε, ν.α\ λέγων αυτός δυνατός 
τά γεγραμμένα (ραϋλα ατνοδείξαι, ου τι τώνδε ετνωνυμίαν 
έχοντα δει λέγεσϋ-αι τον τοιούτον^ άλλ^ έφ^ οίς έστΐούδαχεν 
εγ.είνων. 

ΦΛΙ. Τίνας ουν τάς ετΐωνυμίας αυτψ νέμεις; 

ΈΩ. Το μεν σο(ρόν ^ ώ Φαιδρέ, ν.αλείν εμοιγε μέγα 
είναι δο'/,εΐ 'λαι d -εψ μόνο) τνρέπειν' το δε η φιλόσο(ρον η 
τοιούτον τι μάλλον τε αν αυτώ άρμόττοι ν,αΐ εμμελεστέ- 
ρως εχοι. 

ΦΛΙ. Και ουδέν γε άπο τρότνου, 

2Ω. Ουκοϋν αυ τον μι] έχοντα τιμιώτερα ων συνέ- 
^ηγ.εν η εγραχρεν ανω κάτω στρέ(ρων εν χρόνω, τΐρός άλ- 
ληλα γ.ολλών τε ν.αι αίραιρών, δίτ,τ] ττου ποιητήν η λόγων 
συγγραφέα η νομογράφον τνροσερείς; 

ΦΑΙ. Τι μην; 

2Ω. Ταϋτα τοίνυν τω εταίρω φράζε. 

ΦΑΙ. Τι δέ; συ τνώς ττοίήσεις; ουδέ γαρ ουδέ τον 
σον εταιρον δει 7ΐαρε?.\}^εΙν. 

2Ω. Τίνα τούτον; 

die eLOoTojp νπόμνησις, sondern ζοντίς, mit heiterer Miene. Dafs 

die μάχί^ησις irn Auge haben, die aber S. den γεγραμμίνος λόγος 

nicht auf Papier, sondern in die an sich nicht tadelt, spricht er hier 

Seele geschrieben werden, weil sie mit den klarsten \Vorten aus, wenn 

nicht ein Ί'καοτυν^ sondern ein (U- er den, bq είόώς y το άλι^ίτες b/ei 

καιον und καλόν und (/.γσ.Θ^ον d. σννίθ-ηκε ταϋτα, gleichgiltig, was 

i. dialektisciie Wahrheit behandeln. er geschrieben , mit dem gemein- 

cap. 64. Das nincdoO^oj ist samen Ehrennamen φιλόσοφος cha- 

selbstversländlich gemeint, wie das rakterisieren will. — In den W. 

frühere ηαώία nal'QtLV d. h. es be- δυνατός τα γεγραμμίνα φανλα 

deutet nicht: „wir haben gescherzt", ατΐοόεΐξαι ist φανλα appositioneil 

sondern wir haben genugsam das zu γεγραμμίνα = d φανλά πιτιν. 

Reden besprochen und zwar παΐ- In dem kurzen schönen Gebete, 



96 ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΦΑΙΔΡΟΣ. 

ΦΛΙ. Ισοκράτη τον ν.αλόν ' ώ τι άιναγγελεΐς, ώ 2ώ- 
χρατες; τίν αυτόν (ρήσομεν είναι; 

2Ω. Νέος ετί, ώ Φαΐδρε, Ισοκράτης' ο μέντοι μαν- 
τενομαι κατ αντον, λέγειν έ&έλω. 

ΦΛΙ. Το jcolov δη; 

2Ω. ζίοκεΐ μοι άμείνων η κατά τους περί ^νσίαν 
είναι λόγους τά της ίρνσεως, ετι τε η^^ει γεννικωτέρω κε- 
κράσ&αι' ώστε ουδέν αν γένοιτο Ό-ανμαστον τνροϊονσης της 
ηλικίας ει περί αυτούς τε τους λόγους, οίς νυν επιχειρεί, 
πλέον η παίδων διενέγκοι των πώποτε άχραμένων λο- 
γων , ετι τε ει αυτω μη αποχρήσαι ταύτα, επϊ μείζω 
δέ τις αυτόν άγοι ορμή ^ειοτέρα' (ρύσει γάρ , ίι φίλε, 
ενεστί τις φιλοσοίρία τη τον ανδρός διάνοια, ταύτα δι) 
ονν εγώ μεν 7ΐαρά τώνδε των ^εών ώς εμοις παιδικοίς 
Ισοκράτει εξαγγέλλω, συ δ^ εκείνα ώς σοΐς Λυσία. 

ΦΛΙ. Ταΰτα εσταΐ' αλλά ϊωμεν, επειδή και το πνί- 
γος ηπιώτερον γέγονεν. 

2Ω. Ούκοϋν ευξαμένψ πρέπει τοΐσδε πορενεσ^αι ; 

ΦΑΙ. Τι μην; 

ΣΩ. Ώ (ρίλε Πάν τε καϊ άλλοι όσοι τηδε 3•εοί, δοίητέ 
μοι καλώ γενέσ&αι τάνδο&εν εξωΟ-εν δ^ όσα εχω , τοις 
εντός είναι μοι (ρίλια. πλονσιον δε νομίζοιμι τόν σο(ρόν' 
το δε χρυσού πλήϋ^ος εϊη μοι όσον μήτε (ρέρειν μήτε άγειν 
δύναιτ^ άλλος η 6 σώ(ρρων. — "Ετι άλλον τον δεόμεβ^α, ώ 
Φαιδρέ; εμοι μεν γάρ μετρίως ηύκται. 

ΦΑΙ. Και εμοι ταΰτα συνενχον ' κοινά γάρ τά των 
ίρίλων. 

ΣΩ. "ΐωμεν. 

dessen Anfang in gebundener Rede χρνσον πλτί&ος, nach welchem die 

__ ... v^ _ v^ Sophisten jagten. Der ironische S. 

gesprochen ist — ώ φίλε Πάν τε verrät sich noch einmal in der letzten 

^j_^w_ _v^v^_ Wendung des Gebetes: ro dl• χ^ν- 

xcd I άλλοι οσοι τ(]όε Θ^εοΙ, σον πλήθ^ος εΐη μοι όσον μήτε 

b^—^— ν-/_^_ ^ _ φερειν μήτε άγειν — όνΐ'ηίμην 

δοίητέ μοι καλώ γενέ σ^αι τάν- würde der gewöhnliche Mensch be- 

^_ j ' ten. statt dessen fällt S. in die schöne 

δοΘ^εν\ — stellt S. den wahren Wendung: övvaii^ άλλος ij ο σω- 

Reichtum des Weisen gegenüberdem φρων. 



Druck von J. lt. Hir.schfeld in Leipiig. 



PLATOS 



AUSGEWÄHLTE DIALOGE. 



ERKLART 



VON 



C. SCHMELZER, 

GTMNASIALDIREKTOR IN HAMM IN WESTFALEN. 



ZWEITER BAND. 



GORGIAS. 



BERLIN 

WEIDMANNSCHE BUCHHANDLUNG. 

1883. 



Γ0ΡΓΙΑ2 

[η περί Ρητορικής" ανατρεπτικός.] 



ΤΑ ΊΟΥ ΔΙΑΑΟΓΟΓ ΠΡΟΣΩΠΑ 
ΚΑΑΑΙΚΑΗΣ, ΣΩΚΡΑΤΗΣ, ΧΑΙΡΕΦΩΝ, ΓΟΡΓΙΑΣ, ΠΩΑΟΣ. 



1• Πολέμου χαΐ μάχης φασϊ xQrjvaty ώ ^ώτιρατες, 
οντω μεταλαγχάνειν. 

2Ω. Ι^λλ^ ή το λεγόμενον λατόπιν εορτής ηχομεν 
'και νστερονμεν ; 



Kap. 1. Gorgias von Leontini, 
ein Schüler des berümten Sikelio- 
ten Tisias, war als Redner und als 
Lehrer der Rhetorik berühmter als 
sein Lehrer. Er kam zuerst als Ge- 
sandter seiner Vaterstadt nach Athen, 
um die Hilfe der Athener gegen Sy- 
rakus zu erbitten, bestach die athe- 
nische Bürgerschaft durch den Zau- 
ber seiner Worte und erreichte, was 
er erstrebte. Er kehrte später, wie 
es scheint, öfter nach Athen zurück 
und trat dort als Lehrer der Rhe- 
torik auf: sein berühmtester Schüler 
ist Isokrates gewesen. Als Red- 
ner soll er sich vornehmlich durch 
seine Prunk- und Festreden ausge- 
zeichnet haben'. In Athen wohnte 
er, wie wir aus unserem Dialoge 
erfahren, bei Kallikles, einem rei- 
chen Politiker, wie es scheint, mitt- 
leren Alters, der die Lehren des 
Gorgias praktisch zu verwerten 
suchte. Aufser ihm greift in den 
Dialog ein flacher Schüler des Gor- 
gias Polos ein, während dem So- 
krates in Chärephon einer seiner 
begeistertsten Verehrer zur Seite 
steht, jener Athener, welcher, wie 



wir aus der Apologie wissen, das 
Urteil des delphischen Orakels pro- 
vozierte, das den Sokrates den 
weisesten Menschen nannte. 

Über den Ort, an welchen Plato 
den Dialog verlegt, streiten die Er- 
klärer. Einige sagen, das Gespräch 
habe im Hause des Kallikles statt- 
gefunden; andere verlegen es in 
irgend eines der Gymnasien. Plato 
verlegt wohl, wie öfter, den Be- 
ginn des Dialogs auf die Strafse. 
Sokrates und Chärephon begegnen 
dem Gorgias, welcher mit vielen 
Begleitern auf dem Wege nach sei- 
ner Herberge, der Wohnung des 
Kallikles ist, nachdem er irgendwo 
eine Prunkrede gehalten oder eine 
Diskussion glanzvoll siegend zu 
Ende geführt hat. Seine Umge- 
bung ist von seiner Leistung be- 
geistert. Da ruft Kallikles dem So- 
krates in scherzendem Spott zu: „das 
ist die rechte Art, an einem Kampfe 
teilzunehmen : man kommt zu spät", 
Sokrates pariert den Spott, macht 
aus dem κατότΐιν πολέμου καΐ 
μάχης, das in des Kallikles Wor- 
ten steckt, ein ironisches κατόπιν 

1* 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



ΚΛΛ. Και μάλα γε αστείας εορτής, πολλά γαρ 
χαΐ καλά Γοργίας ημΐν ολίγον πρότερον εττεδείξατο. 

2ί1. Τούτων μέντοι, ώ Καλλίχλεις , αϊτιος Χαίρε- 
fpiov οδε^ εν αγορά άναγγ,άσας ημάς διατρίιραι. 

Χ^Ι. Ονδεν 7ΐραγμα, ώ ^ώκρατες' εγώ γαρ ν,αΐ 
ίάσομαι. φίλος γάρ μοι Γοργίας, ώστ^ έπιδείξεται rjilv, 
ει μεν δοχεί, ννν^ εάν δε βονλι^, είσαν^ις. 

ΚΛ^. Τί δε y ώ Χαιρεφών; επι^^υμεί Σωχράτης 
ατίονσαι Γοργίον; 

ΧΛΙ. Έτν' αντό γέ τοί τοϋτο πάρεσμεν, 

Ku4^, Ούγ,ονν όταν βονλησ^ε παρ^ έμε ηχειν οϊχα- 
δε' παρ' εμοί γάρ Γοργίας -/.αταλνει καί έπιδείξεται ίμίν. 

^Ω. Ευ λέγεις, ώ Καλλίγ,λεις. αλλ' άρα ε&ελή- 
σειεν αν ήμίν διαλεχ^ήναι; βονλομαι γάρ πυ^έσ^-αι παρ' 
αντον, τίς ή δνναμις της τέχνης τον ανδρός, και τί εστίν 
ο επαγγέλλεταί τε χαϊ διδάσκει' την δε άλλην έπίδειξιν 
ειςαϋ^ις, ωσπερ συ λέγεις, ποιησάσ^ω. 



εορτής. Kallikles wiederum , bei 
Sokrates und Chärephon stehen 
bleibend, nimmt den Ausdruck εορ- 
τή an und steigert ihn noch durch 
das Beiwort αστείος; „Und ein gar 
feines Fest war's! denn einen herr- 
lichen Vortrag hat uns Gorgias eben 
gehalten." Seinen Schüler reizend 
sagt Sokrates darauf: „An alle dem 
{τοντων pl.) ist Chärephon schuld !" 
und diese Wendung giebt dem Chä- 
rephon Gelegenheit, sarkastisch zu 
sagen: „έπιδείξεται ημΐν Γορ- 
γίας, ει μεν όοκεΐ, ννν, εαν δε 
βονλί/, εισανθ-ις, sarkastisch ; denn 
in den Worten liegt: „Gorgias wird 
jederzeit reden, weil er sich gar so 
gern reden hört.•' Diesen Hieb pariert 
nun Kallikles wieder mit der schein- 
bar verwunderten Frage: „Was? 
ein Sokrates begehrt einen Gorgias 
zu hören?" Mit sehr feiner Wen- 
dung entgegnet Chärephon auf das 
Σωκράτης επι&νμεϊ mit der ersten 
Person Pluralis: „Gerade zu dem 
Zweck sind wir gekommen!" seil. 



denn wir hatten vernommen, dafs 
Gorgias sich hier wolle hören lassen 
[πάρεσμεν an Stelle des Perfekts 
eines Verbums des Kommens). Dar- 
auf folgt nun die Einladung in 
des Kallikles Wohnung, Worte in 
denen der Infinitiv ηχειν pro im- 
perativo steht: „Wann ihr wollt, 
wann es euch genehm ist, kommt 
zu mir in meine Wohnung: dort 
soll euch Gorgias , der mein Gast 
ist, einen Vortrag halten" [έπιδεί- 
ξεται soll halten). Sokrates nimmt 
die Einladung an, und alle drei fol- 
gen nun dem Gorgias. Die Worte 
von αλλ άρα εθ-ελησειεν αν ημΐν 
διαλεχθ^Ιναι an sind als auf dem 
Gange zur nicht fernen Wohnung 
des Kallikles gesprochen zu denken. 
Sokrates sagt, wie er sich gern 
über das Wesen {τις η δνναμις 
τη(] τέχνιις) unterrichten möchte, 
weist aber eine ^πίδειξις zunächst 
zurück , das είαανθ-ις des Chäre- 
phon, der mit den» av ii» (•><Μί•ο 
αν λέγεις gemeint ist, wiederho- 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



Kyiyl, Ouöhv οίον το αυτόν ερωτάν , ώ Σώκρατες. 
χαϊ γαρ αντψ εν τοντ^ ήν εττιδείξεως' έκέλενε γοϋν νυν 
δη ερωτάν ο τι τις βούλοιτο των ένδον όντων y ycai ττρός 
αηαντα εψη άτζοκρινεΙοΟ^αι. 

^Ω. Η γ,αλώς λέγεις, ώ Χαιρεφών, ερον αυτόν. 

ΧΛ1. Τι ερωμαι; 

Σ Ω. Όστ^ς εστίν. 

ΧΛΙ. Πώς λέγεις; 

ΣΩ. ^Ώσ7ΐερ αν εί ετύγχανεν ών υττοδημάτων δημι- 
ουργός^ άιιε/.ρίνατο αν δη πού σοι οτι στιυτοτόμος' η ου 
μαν&άνεις ως λέγω; 

2, ΧΛΙ. ΜανΟ-άνω και ερησομαι. εΐΊΐέ μοι, ώ Γορ- 
γία, άληΌ-η λέγει Καλλιγ,λης οδε, οτι εηαγγέλλει αττο- 
γ,ρίνεσ^^αι ο τι αν τις σε ερωτά; 



lend. Die Unterredung schliefst mit 
einem jener derben Scherze, wie 
Sokrates, zumal den Sophisten ge- 
genüber, sie liebt. Kallikles hat 
seinen Meister prahlend gepriesen : 
προς άπαντα εφη αποκρίνεΐσϋ^αι. 
Darauf greift Sokrates ihn nicht 
selbst an, sondern schickt ihm sei- 
nen Schüler zu Leibe. Der ver- 
steht seines Lehrers Ironie wohl, 
bittet aber doch mit dem πώς λέ- 
γεις um eine Erklärung des όστις, 
die dann Sokrates in dem derben 
Beispiel vom υποδημάτων δημι- 
ουργός, vom Meister Pfriem , wie 
wir wohl sagen würden, giebt. 

Der griechische Dichter — und 
als solcher tritt ja doch Plato hier 
zunächst auf — ist gewöhnt, an 
seine Leser und ihre Auffassung 
andere Forderungen zu stellen, als 
der moderne Dichter. Vieles, was 
unser Dichter seinem Dichterwort 
parenthetisch hinzufügt, wie „sie 
bleiben stehen", „sie gehen wei- 
ter", hält der Grieche für über- 
flüssig anzudeuten; die Lebendig- 
keit seines Lesers scheint das nicht 
nötig zu haben. Ein moderner Schrift- 
steller würde an den Schlufs in Pa- 
renthese die Worte gesetzt haben : 



„sie sind vor des Kallikles Hause 
angekommen und treten ein." 

Kap. 2. Gorgias soll ein nach 
hellenischen Begriffen durchaus ehr- 
bares Leben geführt und deshalb 
unter seinen Zeitgenossen in höhe- 
rer Achtung gestanden haben, als 
viele andere Sophisten. Dafs aber 
Plato in unserem Dialoge ihm mit 
einer besonderen Achtung begegne, 
kann ich nicht finden. Schon dafs 
Sokrates seinen Schüler Chärephon 
auffordert, in einen dialektischen 
Kampf mit Gorgias sich einzulassen, 
zeugt von einer gewissen Gering- 
schätzung des Rhetorikers. Was 
sollte denn auch Plato grofs an 
Gorgias achten? Dafs ein Mann ehr- 
bar lebt, verdient weder heute noch 
verdiente es früher eine besondere 
Hochachtung vom selten gebildeter 
und sittlich hochstehender Männer, 
wie Plato und Sokrates es waren. 
Die ganze Lehre des Gorgias aber, 
ihren philosophischen Inhalt, wie 
ihre technischen Vorschriften, ver- 
achteten Plato und Sokrates nicht 
allein sondern hielten sie geradezu 
für schädlich. In erster Linie führt 
Sokrates in der Apologie gerade den 
Gorgias an, wo er über ά^Βπαιδεύειν 



6 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



ΓΟΡ. ΐΑλη&ή , ώ Χαιρεφών' καί γαρ νϋν dij αυτά 
ταντα εττηγγελλόμην , χαι λέγω οτι ουδείς με πω ijqoj- 
τηλε καινόν ονδεν 7ΐθλλών ετών, 

ΧΛΙ, Ή που αρα ραδίως άπολρινεΐ, ώ Γοργία, 

ΓΟΡ. Πάρεση τούτον ηείραν , ώ Χαιρεφών , λαμ- 
βάνειν. 

ΠΩΛ. Νή /ίία ' αν δε γε βονλγι^ ώ Χαιρεφών^ εμον. 
Γοργίας μεν γαρ γ,αϊ άπειρηκέναι μοι δοζεί' πολλά γαρ 
άρτι διελήλν^-εν. 

ΧΛΙ, Τί δε, ώ Πώλε; οϊει α υ χάλλιον αν Γοργίου 
άποχρίνασ^αι ; 

ΠΩΛ. Τί δε τοντο, εάν σοί γε ίκανώς; 

ΧΛΙ. Ουδέν αλλ' επειδή συ βούλει, άποχρίνου. 

ΠίΐΛ. Έρωτα. 

ΧΛΙ. 'Ερωτώ δή. ει ετύγχανε Γοργίας επιστήμων 



Ι 



der Sophisten sich bitter sarkastisch 
äufsert und durchblicken läfst, dafs 
er diese Sopiiisten für die öia- 
φθ-είροντας τονς νέονς halte. So 
zeigt auch gleich das vorliegende 
Kapitel wenig von einer Hochach- 
tung vor der Person des Gorgias. 
Plato führt ihn ein mit einer alber- 
nen Prahlerei, wie sie in den Worten 
λέγω οτι ουδείς μέ πω ηρώτηκε 
καινον ονδεν πολλών ετών sogar 
recht derb ausgedrückt ist. Die 
Prahlerei reizt den Chärephon zum 
Spott, wie er hinter dem ραδίως 
steckt. 

Der Kampf mit Gorgias findet sein 
Vorspiel in dem Gespräche des Chä- 
rephon und Polos. Steinhart sagt : 
„Gorgias vertritt die Kunst des Schei- 
nes als Theoretiker, Polos als Tech- 
niker, Kallikles als staatsmännischer 
Praktiker." Er thut dem Polos wohl 
zu viel Ehre an. Plato, dünkt mich, 
schildert an Polos, wie des Gor- 
gias Unterricht flache Denker heran- 
zieht und Schwätzer. Schon das 
erste Auftreten empfiehlt den Po- 
los wenig. Ohne ein Wort der 
Entschuldigung schneidet er seinem 
Lehrer das Wort ab, drängt sich 



vor. Ironisch fragt ihn des Sokia- 
tes Schüler: οϊει σν κάλλιον αν 
Γ οργίου αποκρίνασθ-αΐ; und bäu- 
risch grob antwortet er: τί τοντο, 
εαν οοί γε ικανώς; Der Sokra- 
tiker Chärephon fragt dann ganz 
in der Weise seines Lehrers, führt 
zwei Beispiele an auch mit der 
Breite des Sokrates. um dem Schü- 
ler des Sophisten den Sinn seiner 
Frage klar zu machen. Das derbe 
Beispiel des Sokrates von dem υπο- 
δημάτων δϊ]μιουργός oder ein ähn- 
liches wählt er nicht. Des Sokra- 
tes kräftiger Scherz war auf den 
feingebildeten Kallikles gemünzt : 
dem bäurischen Polos wird ein ια- 
τρός und ein berühmter ζωγράφος 
vorgehalten d. h. Chärephon spielt 
der Plumpheit des Polos gegenüber 
den feingebildeten Mann, während 
Sokrates eben dem formgebildeten 
Kallikles gegenüber Derbheit simu- 
liert. Polos macht sich dann schliefs- 
licii lächerlich damit, dals er, statt 
auf des Chärephon sehr deutlich 
gebotene Frage logisch richtig zu 
antworten, wie ein unreifei MtMisch 
in eine fade Deklanjation ausbricht. 
Die Manieriertlieil in iler Form der 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 7 

ων της τέχνης ήσπερ 6 αδελφός αυτού ^ΗρόδίΤίος , τίνα 
αν αυτόν ώνομάζομεν δίλαίως ; ονχ οτεερ ε'/.εΐνον; 

ΤΙΩΛ. πάνυ γε. 

Xu4I. ^Ιατρόν αρα ίράσχοντες αυτόν είναι χαλώς αν 
Ιλέγομεν. 

Π^Λ. Ναι. 

ΧΛΙ. Ei δε γε ησπερ ΐΑρίοτοφών δ Άγλαοφώντος 
η ο αδελφός αυτόν έμπειρος ην τέχνης, τίνα αν αυτόν 
όρ^ώς ετ,αλονμεν; 

ΠΩ^. ζ/ήλον ΟΤΙ ζωγράφον, 

ΧΛΙ. Νυν δ^ επειδή τίνος τέχνης επιστήμων εστί, 
τίνα αν καλούντες αυτόν όρ^ώς γ,αλοΐμεν; 

ΠΩ^. Ώ Χαιρεφών y πολλοί τέχναι εν άν^-ρώτνοις 
εισϊν Ικ των εμπειριών εμπείρως ευρημέναι' εμπειρία 
μεν γαρ ποιεί τόν αιώνα ημών πορενεσ&αι κατά τέχνην, 
απειρία δε κατά τύχην. εκάστων δε τούτων μεταλαμ- 
βάνουσιν άλλοι άλλων άλλως, των δε αρίστων οι άριστοι' 
ων και Γοργίας εστίν οδε^ και μετέχει της καλλίστης 
τών τεχνών» 

3• 2Ω. Καλώς γε, ώ Γοργία, φαίνεται Πώλος παρ- 
εσκενάσ^αι εις λόγους' αλλά γάρ ό υπέσχετο Χαιρεφώντι 
ου ποιεί. 

ΓΟΡ. Τι μάλιστα, ώ Σώκρατες; 

2Ω. Τό ερωτώμενον ου πάνυ μοι φαίνεται άποκρί- 
νεσ^αι. 

ΓΟΡ, Άλλα σύ) ει βούλει, εροϋ αυτόν. 

Antwort, das nichtssagende Spiel der des Polos: er begreift ebenso 
mit dem Stamm πειρ — , mit dem wenig, wie dieser, und übertrifft 
κατά τέχνην und κατά τνχην, dem ihn an Selbstgefälligkeit und prah- 
άλλοί άλλων άλλoJς u. s, w. liegt lerischem Wesen. Des Sokrates 
auf der Hand. In Parenthese könnte Hohn , der in den Worten παρα- 
nach dieser Leistung stehen: So- οκενάα&αι εις λόγους „dressiert 
krates und Chärephon sehen sich sein auf Worte" liegt, versteht er 
lächelnd an und zucken die Ach- offenbar nicht; die Frage, welche 
sein, Polos blickt triumphierend im Chärephon dem Polos vorgelegt hat, 
Kreise herum, als habe er dem Chä- hat auch er nicht verstanden, wie 
rephon gehörig heimgeleuchtet. sein τΐ μάλιστα „warum, wie so 
Kap. 3. Gorgias wird ungefähr in aller Welt?" zeigt und die ver- 
charakterisiert wie ein älterer Bru- legenen Worte αλλά αν, ει βονλει^ 



8 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



ΣΩ, Ου'/., ει αντώ γε σοϊ βουλομένω εστίν άποκρί- 
νεσ^αι, αλλά ττολν αν ηδιον σέ- οήλος γαρ μοί Πώλος 
'λαι εξ ων εϊρηκεν, οτι την 'λαλουμένην ρητορίλήν μάλλον 
μεμελέτηχεν η διαλέγεσ^^αι. 

ΠΩ^. τι δή, ώ — ώκρατες; 

2Ω, "Οτι, ώ Πώλε, Ιρομένον Χαιρε(ρώντος τίνος 
Γοργίας επιστήμων τέχνης, εγκωμιάζεις μεν αντον την 
τέχνην ωσττερ τινός χρέγοντος, ήτις δε εστίν ovy. άττε/ρίνω, 

ΠΩΛ, Ου γαρ άπετίρινάμην οτι εϊη ή ^καλλίστη ; 

^Ω. Και μάλα γε. άλλ^ ουδείς ήρώτα ποία τις εϊη 
η Γοργίου τέχνη, άλλα τις -καϊ οντινα δέοι γ,αλείν τον 
Γοργίαν ωσττερ τά εμηροσΒ-έν σοι υπετείνατο Χαιρε- 
φών χαϊ αυτώ χαλώς και διά βραχέων άπεχρίνω' χαι 
νυν ούτως είπε τις η τέχνη χαι τίνα Γοργίαν χαλείν χρή 
ή μας. μάλλον δέ, ώ Γοργία, αυτός ημίν ειπέ^ τίνα σε 
χρή χαλεΙν ως τίνος επιστήμονα τέχνης, 

ΓΟΡ. Της ρητοριχής, ώ ^ώχρατες. 

ΣΩ. 'Ρήτορα άρα χρή σε χαλεΙν ; 

ΓΟΡ. ^^γα&όν γε, ώ ^ώχρατες, ει δή ο γε εύχομαι 
είναι, ώς εφη '^Όμηρος, βούλει με χαλεΐν. 

^Ω. ^Λλλά βούλομαι. 



\ 



έρον αυτόν, mit denen er auszu- 
weichen sucht, am besten beweisen. 
Die folgende Aufklärung über die 
Frage des Chärephon und die Ant- 
wort des folos trifft mit um so 
feinerem Spott den Gorgias, wenn 
sie auch an die Adresse seines Schü- 
lers, der sich noch einmal vordrängt, 
gerichtet ist. Sokrates nennt die 
Kunst des Gorgias eine καλούμενη 
ρητορική, eine sogenannte Rede- 
kunst, die es aber in Wahrheit nicht 
ist, und stellt ihr die διαλεκτική 
entgegen, die Kunst, auf eine Frage 
mit einer dialektischen, logischen, 
verständigen Antwort einzugehen. 
Aber selbst nach dem εγκωμιάζεις 
μ^ν την τεχνηι; ήτις οε εατιν ονκ 
άηεκρίνω, womit doch das Mangel- 
hafte in des Polos Antwort so klar 



offenbart wird, begreifen die beiden 
sophistischen Helden noch nicht, 
worauf es ankommt; Sokrates muls 
dem Polos erst den Unterschied 
zwischen dem τις und dem ηοίος 
vor die Augen halten, ehe es bei 
ihnen anfängt zu dämmern. Sokra- 
tes weist dann auch den Polos wie 
einen Schulknaben ab, wartet seine 
Antwort nicht ab , sondern zeigt 
ihm den Rücken und bittet den Gor- 
gias selbst zu antworten. Pas ist 
des Polos gerechte Strafe. Pen 
Gorgias schildert dann Plato zu- 
nächst als Gecken und Schwätzer. 
Eitelkeit läl'st ihn das Epitheton « v«- 
&όν γε aussprechen und Schwatz- 
haftigkeit, die Neigung, viel Worte 
zu machen, diktiert ihm die Phrase 
ει όη d γε ενχομαι κ. τ. λ. Schw atz- 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



ΓΟΡ. Κάλει δη. 

^Ω, Ον-λοϋν λαΐ άλλους σε φώμεν δυνατόν είναι 
ποιεΐν ; 

ΓΟΡ. "Επαγγέλλομαι γε δη ταΰτα ου μόνον ενΌ-άδε 
αλλά χαΐ αλλο^^ί. 

2Ω. !^ρ' ούν ε^'ελήσαις αν, ώ Γοργία, ωσπερ νυν 
διαλεγόμε^α^ διατελέσαι το μεν ερωτών, το δ"* άπογ,ρινό- 
μενος, το δε μή'Λος των λόγων τοϋτο , οίον καΙ Πώλος 
γίρξατο , είσαϋ^-ις άποΌ^έσ^^αι; άλλ^ όπερ υτνισχνεΐ, μη 
ΐρενση, αλλά eS -έλησον κατά βραχύ το έρωτώμενον άτΐο- 
'λρίνεο&αι. 

ΓΟΡ. Είσϊ μεν, ώ ^ώκρατες, ενιαι των αποκρίσεων 
άναγκαΖαι διά μακρών τους λόγους ποιείσ^αί' ου μην 
αλλά πειράσομαί γε ως διά βραχυτάτων. καΙ γάρ αύ 
και τοντο εν εστίν ων φημί, μηδένα αν εν βραχυτέροις 
έμοϋ τά αυτά εΐ/ιείν. 

2Ω. Τούτου μην δεΙ, ώ Γοργία' και μοι επίδειξιν 
αύτοϋ τούτου ποίησαι, της βραχυλογίας, μακρολογίας δε 
είσαΰ^ις. 

ΓΟΡ. ^Αλλά ποιήσω, και ούδενός φήσεις βραχυλο- 
γωτέρου άκονσαι. 



haft überflüssig ist ebenso der Zu- 
satz zu dem επαγγέλλομαι όη ζάν- 
τα, die Worte ov μόνον ένθ^άδε 
άλλα aal άλλοθι. Sokrates sucht 
sich dann auch weitere Schwätze- 
reien fern zu halten mit der Auf- 
forderung το μήκος είααν&ίς άπο- 
χ)^έο&αι „die Langatmigkeit auf eine 
bessere Stunde zu verschieben", wie 
wir vielleicht sagen würden. Aber 
die Bitte, möglichst kurz zu ant- 
worten, weckt zunächst wieder ein 
Schwatzen bei Gorgias: den faden 
Gedanken, dafs einige Gegenstände 
einer langen Auseinandersetzung be- 
dürfen, andere sich mit kurzem Wort 
begnügen können, kleidet er in Phra- 
sen , wendet eine seltenere Aus- 
drucksweise an mit dem είοΐ μεν 
l'viai άναγκαΐαι ποιεΐσθ^αι , sagt 



ενιαυ των αποκρίσεων statt ενιαι 
αποκρίσεις und gebraucht statt 
eines einfachen Verbums die Phrase 
τονς λόγους ποιεΐα^^αι, wie etwa 
der nach ähnlicher Ausdrucksweise 
haschende Phädrus im Beginne des 
seinen Namen tragenden Dialogs 
τονς περιπάτους ποιεΐσΘ^αι statt 
περιπατεΐν sagt. Der Schwätzerei 
folgt dann wieder die geckenhafte 
Versicherung, μηδένα αν εν βραχν- 
τέροιςίμοντα αντά ειπείν, die sich 
in noch stärkeren Farben in dem 
καΐ ονδενος φησεις βραχνλογω- 
τέρον άκονσαι wiederholt, weil 
Gorgias den Hohn in den Worten 
des Sokrates επίδειξιν τούτον ποί- 
ησαι, της βαραχνλογίας „zeige ein- 
mal deine Vortragskunst in der Bra- 
chylogie" nicht verstanden hat. 



10 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



4. — ί2. Φέρε δί/ ρητοριχης γαρ φ)]ς επιστήμων 
τέχνης είναι καί ποιήσαι αν /.αϊ άλλον ρήτορα' ή ρητο- 
ρΓλή περί τι των όντων τυγχάνει ούσα; ωσπερ ή υφαν- 
τική ηερϊ την των ιματίων εργασίαν' ή γάρ ; 

ΓΟΡ. Ναι. 

!ΣΩ. Ου'/.ονν χαΐ ή μουσική ττερϊ την των μελών 
τνοίησιν ; 

ΓΟΡ. Ναι. 

2Ω. Νή τήν '^Ήραν, ώ Γοργία, αγαμαί γε τάς απο- 
κρίσεις, οτι άποκρίνει ως οίον τε δια βραχυτάτων. 

ΓΟΡ. Πάνυ γάρ οίμαι, ώ ^ωκρατες, επιεικώς τοϋτο 
ποιείν. 

2Ω. Εν λέγεις, ϊ&ι δή μοι άιεόκριναι οντω και 
ηερϊ της ρητορικής, περί τι τών όντων εστίν επιστήμη; 

ΓΟΡ. Περί λόγους. 

— ί2. Ποίους τούτους, ώ Γοργία; άρα oV δηλονσι 
τους κάμνοντας^ ως αν διαιτώμενοι νγιαίνοιεν; 

ΓΟΡ. Ου. 

^Ω. Ουκ άρα 7ζερι πάντας γε τοις λόγους ή ρητο- 
ρική εστίν. 

ΓΡΡ. Ου δ ήτα. 

Kap. 4. Im folgenden treibt So- 
krates, so zu sagen, ein dialekti- 
sches Spiel mit seinem Gegner und 
behandelt ihn stellenweis wie ei- 
nen unreifen und eitelen Knaben. 
Er giebt zunächst, wie Chärephon 
oben dem Polos, so auch des Po- 
los Meister zwei Beispiele, als 
müsse er ihn wie einen Anfänger 
in der Dialektik behandeln, das τοη 
der Webekunst und das von der 
μονσικη τέχνη, die es mit den μέλη, 
den Melodieen, den Sangesweisen 
zu thun habe. Gorgias erwidert 
so kurz als möglich, zweimal nur 
mit einem val. Es kostet dem So- 
krates aber nur einen ironischen 
Scherz, wie ihn die Worte νη lijV 
Ηραν κ. τ. ε. bieten — warum So- 
krates hier die Hera gerade anruft, 
vermag ich nicht zu entscheiden — , 



und mit der komischen ßrachylo- 
gie des Gorgias hat es ein Ende; 
er fällt mit dem πάνν γαρ οίμαι, 
ώ Σ., επιεικώς τοντο ποιείν voll- 
ständig aus der Rolle; denn die 
Worte sind keine Brachylogie. Gor- 
gias läfst dann eine einfältige Ant- 
wort folgen, wenn er sagt: η ρη- 
τορική περί λόγονς εοτίν επι- 
στήμη, die aus dem kurzen, osten- 
tativen περί λόγονς heraus noch 
einfältiger klingt, eine Einfalt, die 
sich mit der Kunst der Brachyloijie 
brüstet. Noch lächerlicher klingen 
die folgenden kurzen Antworten 
ov , ov όήτα, ναι u. s. w., weil 
Gorgias mit ihnen langsamen, aber 
sicheren Schrittes die Haltlosigkeit 
seiner Detinition der Bhelorik be- 
stätigt uiul über der Freude an sei- 
nen kurzen und dabei doch, >\eil 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



11 



2Ω. ^A'kkct μην λέγειν γε ποιεί δυνατούς, 

ΓΟΡ. Ναέ. 

^Ω. Ονγ,οΰν τΐερί ώνπερ λέγειν, και φρονεΐν ; 

ΓΟΡ. Πώς γαρ ου; 

^Ω. ^Λρ^ ονν, rjv νυν δη ελέγομεν, ή ιατρική ττερϊ 
των καμνόντων ποιεί δυνατούς είναι φρονεΙν y.ai λέγειν; 

ΓΟΡ. "Άνάγγ,η. 

2Τ, Και ή ιατριτίή αρα, ώς εοικε, περί λόγους εστίν. 

ΓΟΡ. Ναί, 

2Ω. Τους γε περί τα νοσήματα; 

ΓΟΡ. Μάλιστα. 

2Ω. Ονχοϋν '/.αϊ ή γυμναστί'/.τι περί λόγους εστϊ 
τους περί ευεξίαν τε των σωμάτων ζαι '/.αχεξίαν ; 

ΓΟΡ, πάνυ γε. 

2Ω. Και μην χαι αί άλλαι τέγναι^ ώ Γοργία, ούτως 
εχονσιν έ/,άστη αυτών περί λόγους εστί τούτους^ οϊ τυγ~ 
χάνονσιν οντες περί το πράγμα, ου εκάστη εστίν ή τέχνη. 

ΓΟΡ, Φαίνεται. 

2Ω. Τί οϋν δή ποτέ τάς άλλας τέχνας ου ρητορι- 
γ.άς λαλείς, ούσας περί λόγους, εϊπερ ταύτην ρητορικήν 
ν.αλείς, η αν ή περί λόγους; 



sie nur bekräftigen, was der Geg- 
ner bekräftigt wissen will, über- 
flüssigen Antworten — ein Kopf- 
nicken würde dasselbe gesagt haben 
— gar nicht zu merken scheint, 
wohin sein Fahrzeug steuert. So- 
krates dagegen spielt wieder mit 
ihm, wie die Katze mit der Maus; 
er ist nicht z;ufrieden mit der er- 
sten , für den Gedankengang voll- 
ständig genügenden Frage: d(j' ovv 
η ίακτρικη — φρονεΐν καΐ XhytLV; 
sondern läfst den Gorgias seine bra- 
chylogische Kunst mehrfach zum 
besten geben, bis er schlieCslich 
dem abschliefsenden Gedanken des 
Sokrates gegenüber {βκάοτη αντών 
περί λόγους εστίν) in seiner bra- 
chylogischen Antwort, weil ihm 
nachgerade ein Licht aufgeht, doch 
etwas zaghafter wird und von dem 



ανάγκη, μάλιστα, πάνυ γε zu dem 
φαίνεται herabsteigt. Sobald dann 
Gorgias mit mehr als einem nur 
zustimmenden Worte erwidern soll, 
sobald die Antwort einen eigenen 
Gedanken erheischt, fällt die Bra- 
chylogie, deren er sich eben so laut 
rühmte, ins Wasser, zieht sich vor 
der Makrologie vollständig zurück. 
Die Breite der Antwort, welche Gor- 
gias auf des Sokrates letzte Frage 
erteilt, ist begründet in der Unklar- 
heit des Gedankens derselben , in 
der Unbestimmtheit des Gedankens. 
Dem Gorgias schwebt etwa der Ge- 
danke vor: die Rhetorik allein von 
allen τίγναι hat es nur mit den 
7.6γθί zu'thun. Aber ängstlich ge- 
macht durch die Art, wie er ad ab- 
surdum geführt ist, meidet er offen- 
bar anfangs die erste Antwort περί 



12 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



ΓΟΡ, 'Ότι, ώ Σώχρατες, των μεν άλλων τεχνών 
τιερϊ χειρουργίας τε καί τοιαύτας πράξεις, ως έπος ειπείν, 
jtäoa εστίν ή επιστήμη , της όε ρητορικής ουδέν εστί 
τοιούτον χειρούργημα, άλλα πάσα ή πραξις χαι η 'λύρωσις 
όιά λόγων εστί. δια ταΰτ^ εγώ την ρητορικήν τέχνην 
άξιώ είναι περί λόγους, όρ&ώς λέγων, ως εγώ φημι. 

5• ^Ω. ^Αρ^ οίν μαν&άνω οϊαν αυτήν βοίλει χαλείν; 
τάχα δε εϊσομαι σαφέστερον. άλλ^ άπόλριναι' είσϊν ήμίν 
τέχναι. ή γάρ ; 

ΓΟΡ. Ναύ 

^Ω. Πασών δέ, οίμαι, τών τεχνών τών μεν εργασία 
το πολύ εστί γ.αϊ λόγου βραχέος δέονται, ενιαι δε οίδε- 
νός, αλλ« το της τέχνης περαίνοιτο άν /μι δια σιγής, 



λόγους und macht daraus eine πρά- 
ξις δια λόγων, diesen Ausdruck 
durch den Zusatz καΐ η κνρωσις 
unnötig erweiternd. Ebenso ist er 
augenscheinlich nicht imstande, den 
Unterschied der übrigen Künste von 
der Rhetorik scharf zu begrenzen, 
daher die breiten Zusätze, zu χει- 
ρονργιας das και τοιαύτας πρά- 
ξεις und zu πάσα das ώς έπος 
ειπείν. Aus den Schlufsworten des 
Gorgias δια ταντ εγώ κ. τ. ε. spricht 
wohl eine gewisse Empfindlichkeit, 
wie die letzten Worte όρΟ^ώς λέ- 
γων, ως εγώ ψι^μι, zumal das εγώ 
anzudeuten scheinen. 

Kap. 5. Trotz seiner Empfind- 
lichkeit ist Gorgias dem Sokrates 
gegenüber nicht vorwärts gekom- 
men : er ist zu seinem περί λόγους 
zurückgekehrt, hat nur eingestehen 
müssen, dafs diese erste brachylo- 
gische Antwort ganz und gar nicht 
genügte, sondern wenigstens einer 
weiteren Erklärung bedurfte. Dal's 
Sokrates diese Erklärung für un- 
genügend hält, _ deutet er mit der 
Frage an «(>' ούν μανϋ-άνω κ. τ. ε., 
mit welcher er sich gewissermafsen 
die Erlaubnis zu ferneren Fragen 
erbittet: „habe ich begriü'en, was 
du meinst? Ich will es gleich ge- 



wifs erfahren, wenn du mir ant- 
worten willst." Das ist wohl der 
Sinn der ersten Worte des Sokia- 
tes. Nun scheint sich nach des 
Sokrates folgenden Reden dergrofse 
sicilische Rhetor in den Ausdrücken 
etwas vergriffen zu haben, wenn 
auch vielleicht nicht in der Weise, 
wie der Scholiast meint, der χει- 
ρούργημα und κύρωαις für sicili- 
sche Provinzialismen erklärt. Die 
Ausdrücke χειρονργία und χει- 
ρούργημα sind wohl vielmehr, wie 
ja auch der Zusatz des ersteren καΐ 
τοιαύτας πράξεις darthut, zu un- 
bestimmt, unklare Ausdrücke für 
den nicht genug klaren Gedanken, 
und darum setzt Sokrates das tref- 
fende εργασία für sie ein. In dem 
κύρωσις aber hat sich Gorgias in 
der That wohl vergriften, gewöhnt, 
sich durch den Gleichklaug leiten 
zu lassen, dem πράξεις zu Liebe 
das κύρωαις statt des κνρος, wel- 
ches Sokrates an seine Stelle setzt, 
gebraucht. Sokrates korrigiert also 
seinem Gegner wieder, wie einem 
Schüler, den Ausdruck. In dem Ge- 
danken, welchen er entwickelt, spielt 
er wieder mit ihm. Er führt zu- 
erst einige Künste au, die des Wor- 
tes wenig bedürfen, um sich als 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 13 

οΙον γραφίχ,ή y.ai άνδριαντοποίία y.ai αλλαι ττολλαί. τάς 
τοιαύτας μοι δοκεΐς λέγειν^ περϊ ας ον φγ^ς την ρητορί- 
γ,ήν είναι' η ον; 

ΓΟΡ. πάνυ μεν ονν γ,αλώς νπολαμβάνεις, ώ 2ω- 
γ,ρατες. 

2Ω. "Ετεραι δε γέ είοι των τεχνών αϊ δια λόγου 
ττάν τΐεραίνοναι, χαΐ 'έργον, ώς εττος ειττεΐν , η ονδενος 
ηροαδέονται η βραχέος πάνν, οίον άρι^μητι/,ή τ,αϊ Χογι- 
στιγ,ή '/.αϊ γεωμετριχή y.ai ηεττεντιχή γ ε και αλλαι ττολ- 
λαΧ τέγναι, ών ενιαι σχεδόν τι ϊσονς τονς λόγονς εχονσι 
ταΐς ττράξεσιν , αί δε πολλαι τνλείονς καί το τιαράτταν 
ττάσα ή τνράξις και το κνρος ανταΐς δια λόγων εστί. 
των τοιούτων τινά μοι δοχεΐς λέγειν την ρητορικην. 

ΓΟΡ. "Αλη^η λέγεις. 

2Ω. Ι4.λλ^ οντοι τούτων γε ονδεμίαν οίμαί σε βον- 
λεσ^αι ρητοριν.ήν καλεΐν, ουχ οτι τω ρήματι όντως είτνες, 
οτι η δια λόγον το κνρος εχονσα ρητορική εστί, και ντνο- 
λάβοί αν τις, ει βονλοιτο δυσχεραίνειν τοις λόγοις, την 
άρι^μητικήν αρα ρητορικήν, ώ Γοργία, λέγεις; άλλ^ ονκ 
οίμαί σε οντε την άρι^μητικήν οϋτε την γεωμετρίαν ρη- 
τορικήν λέγειν. 

ΓΟΡ. Όρ^ώς γαρ οϊει, ώ ^ώκρατες, καϊ δικαίως 

ν7€θλαμβάνεις. 

Künste zu dokumentieren , Künste sich ausspricht, versteht dann Gor- 
also, die dem Gorgias in seinen gias wieder nicht. S. sagt: „Deine 
Kram passen und zu denen er auch, Worte freilich passen auf jede der 
in seiner Befriedigung die Brachy- eben erwähnten Künste; aber du 
logie wieder einmal vergessend, mit hast ja natürlich es nicht so ge- 
vollen Worten: „ja" sagt. Dann meint, wie du es ausgedrückt hast ; 
folgt aber der Schlag nach. Statt nein, nein, du halst gewils weder 
der obigen zwei Künste, die neben die Arithmetik noch die Geometrie 
den αλλαι πολλαι Sokrates auf- für Rhetorik." {Ονχ otl τω ρη- 
führte, zählt er jetzt in einem Atem μάτι όντως είπες qtiamqua?n vei'- 
vier auf, die es in hervorragendem bis ita dixisti, Heindorf). Gorgias 
Mafse mit den λόγοι zu thun ha- nimmt, wie ein Knabe an, dafs So- 
ben. Da wird denn die Zustim- krates' Rede ihm günstig sei, und 
mung des Gegners wieder knapper: antwortet deshalb mit zweifacher 
άλη'ίη λί'γεις. Den köstlichen Hu- Zustimmung: όρθ-ώς οϊει und δι- 
mor, die eigentlich derbe Ironie, καίως νπολαμβάνεις. Und gegen 
die in den letzten Worten des So- einen Mann, den Plato so schildert, 
krates (άλλ^ οντοι τί>ντο)ν κ.τ.λ.) soll er Hochachtung zeigen? — 



14 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

6• ΣΩ. "ί&ί νυν xai ai) την άτνόχρισιν ην ηρόμην 
διαπέρανον, έπε ι γαρ η ρητορική τυγχάνει μεν ονσα 
τούτων τις των τεχνών των το πολν λόγω χρωμένων, 
τυγχάνονσι δε y.ai αλλαι τοιανται ούσαι, πειρώ εϊττείν, 
η ττερϊ τι εν λόγοις το κϋρος έχουσα ρητορική εστίν, 
ωσπερ αν εϊ τις με εροιτο ων νυν δη ελεγον περί ήστι- 
νοσοϋν των τεχνών' ώ ^ώκρατες, τις εστίν ή αριθμη- 
τική τέχνη; εϊποιμ^ αν αυτω, ωσπερ συ άρτι, οτι τών 
δια λόγου τις το κύρος εχονσών και εϊ με επανέροιτο* 
τών περί τί; εϊποιμ* αν οτι τών περϊ το αρτιόν τε και 
περιττον [γνώσις], οσα αν εκάτερα τνγχάνη οντά. ει δ 
αν εροιτο' την δε λογιστικήν τίνα καλείς τέχνην; εϊποιμ^ 
αν οτι και αντη εστϊ τών λόγω το παν κνρονμένων και 
€1 έπανέροιτο' ή περί τί; εϊποιμ^ αν ά'σπερ οι εν τφ 
δήμφ σνγγραφόμενοι, οτι τα μεν άλλα καθάπερ ή άριθ^- 
μητική ή λογιστική έχει' περϊ το αυτό γάρ εστι^ τό τε 
αρτιον και τό περιττόν' διαφέρει δε τοσούτον, οτι και 
προς αυτά και προς άλληλα πώς έχει πλήθους επισκοπεί 
τό περιττόν και τό αρτιον ΐ) λογιστική» και εϊ τις τήν 
άστρονομίαν άνέροιτο, έμον λέγοντος οτι και αντη λόγω 
κυροϋται τα πάντα j οι δε λόγοι οΐ της αστρονομίας, ει 
φαίη , περϊ τί είσιν , ώ Σώκρατες; εϊποιμ^ αν οτι περί 
τήν τα ν άστρων φοράν και ηλίου και σελήνης, πώς προς 
άλληλα τάχους έχει. 

Ich habe nach den meisten Hand- Knnst, η öicc λόγον τό κνρος έχει 

Schriften δναχεραίνειν τοις λόγοις περί το αρτιόν τε και περιττον, 

statt εν τοις Ao/Oig..geschrieben; die λογιστική diejenige, ?} τό αρ- 

denn die Bedentung „Ärgernis neh- τιον καΐ το περιττον επισκοπεί 

men an den Worten*' scheint mir πώς πληϋ-ονς έχει και προς αντα 

hier recht gut am Platze zu sein. και προς άλληλα, die Astronomie 

Kap• β. Sokrates legt dem Gor- endlich fasse in ihren Beziehungen 

gias den Inhalt, den Gedanken sei- zur Zahl ins Auge, πώς τάχονς 

ner Frage mit gröfster Klarheit dar, τα άστρα προς άλληλα έχει. Und 

so dafs auch ein wenig geübter Dia- diese umständliche Klarstellung der 

lektiker ihren Sinn fassen mül'ste. Frage, was erzielt sie für eine Ant- 

Er giebt drei Beispiele an drei nahe wort «leitens des Gorgias? Die Ant- 

veτwΆm\ienτtχvaι,^\eιdριθ•μητ^κή wort des Gorgias ist die Zwillings- 

der λογιστική und der αστρονο- Schwester von der des Polos aus 

μία und definiert die drei so, dafs dem 2. Kapitel: και μετέχει της 

er sagt, die άρι&μητικη sei die καλλίστης τών τεχνών, nur ist sie 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



15 



ΓΟΡ. ^Ορ&ώς γε λέγων σι', ώ 2ίώγ.ρατες. 

ΣΩ. *Ί&ι δ ή καί σν, ώ Γοργία, τυγχάνει μεν γαρ 
δη η ρητορική ονσα των λόγω τά τζάντα διαπραττομένων 
τε καί χνρονμένων τις' ή γαρ; 

ΓΟΡ. "Εστί ταντα, 

2Ω. Λέγε δη των τνερί — τι εστί τοντο των όντων, 
ηερϊ ου ούτοι οί λόγοι εισίν, οίς η ρητορί'Λη χρηται; 

ΓΟΡ. Τά μέγιστα των ανθρώπειων πραγμάτων, ώ 
2ίϋ•λρατες, γ.αϊ άριστα. 

7• 'ΣΩ. ^Αλλ\ ώ Γοργία, άμφισβητήσιμον γ.αι τοντο 
λέγεις y.ai ουδέν 7ΐω σαφές, οϊομαι γάρ σε άγ,ηγ,οέναι 
εν τοις συμποσίοις αδόντων ανθρώπων τοντο το σκολιόν, 
εν ω γ,ατ αριθμούνται αδοντες, οτι νγιαίνειν μεν άριστον 
nach dem, was die Kapitel 3—5 sondern an den ersteren nur mit 



gebracht haben, und nach dem, was 
Sokrales so eben dargelegt hat, 
noch weniger zu verzeihen. 

Die Worte l'&l vvv καί σν er- 
klärt Stallbaum: y^ge , guu?n ego 
iam mentem ac sententiam meam 
declaraverim^ nunc tuquoque tuum 
fac et absolve id, quod interro- 
g-avi. Das καΐ σν ist hervorgerufen 
durch die letzten, in ihrem Urteile 
über Sokrates' Darlegung einen ge- 
wissen Hochmut verratenden Worte 
des Gorgias: όρθ^ώς οϊει καΐ δι- 
καίως νπο/.αμβάνεις. Das I'Q-l vvv 
καί σν ist zu vervollständigen durch 
ein ορ&ώς τΐοίει oder ορΘ^ώς καΐ 
όίκuLOJς λίγε καΙ την άπόκρισιν 
ην ηρόμην δίαπέρανον. Es be^ 
weist das das lQ-l δη καί σν , oj 
Γοργία, im letzten Teile des Ka- 
pitels, die Wiederholung unserer 
Worte. 

Unter den ol iv τω δΖ/μω σνγ- 
γραφόμενοί sind diejenigen Red- 
ner in der Volksversammlung {εν 
τω δήμω vor dem Volke) zu ver- 
stehen, welche zu einem Antrage 
ein Amendement stellten, welches 
dann in der Weise zur Kenntnis 
des Demos gebracht wurde, dafs 
der Vorsitzende nicht H;iuptantrag 
und Amendement vorjesen liefs, 



einem τα μεν άλλα καΟ-άπερ 6 
Θεμιστοκλής (oder wie der Antrag- 
steller hiefs) erinnerte. 

Die Konjektur Heindorfs λέγε δη 
των ηερΙ τι ; τι εστί κ. τ. ε., welchem 
alle späteren Herausgeber des Dia- 
logs, soviel mir bekannt, gefolgt 
sind, obwohl sie sich auf kein ein- 
zigesManuskript stützen kann, halte 
ich nicht für notwendig. Sokrates 
beginnt, als wolle er sagen : ?.έγε δη 
των τΐερί τί λόγω τα πάντα δια- 
πραττομένων ; er unterbricht sich 
aber nach dem των περί und stellt 
seine Frage deutlicher mit den Wor- 
ten τί εστί τοντο των όντων κ. τ. ε. 
Ein Gedankenstrich zwischen περί 
und τί genügt, um die Lesart aller 
Handschriften klar zu stellen. 

Kap. 7. Auf logischem Wege 
ist dem Gorgias nicht beizukom- 
men ; mit der Ruhe des Weisen 
giebt Sokrates den Versuch auch 
auf und macht nun eine praktische 
Probe, geht auf die Antwort des 
Gorgias, die Rhetorik habe es mit 
den wichtigsten und besten Dingen 
auf der Welt zu thun, ein und 
schickt ihm nun drei δημιονργοί 
über den Hals, welche ihm bestrei- 
ten, dafs seine Kunst das μεγιστον 
und άριστον erziele, vielmehr dies 



16 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

εοτι, το de δεύτερον χαλον γενέσθαι, τρίτον όέ^ ως φη- 
σιν 6 7ΐθΐητης τον σκολίον, το πλοντείν άόόλως. 

ΓΟΡ, ^Λγ,ι'ιγ.οα γάρ' αλλά προς τι τοντο λέγεις; 

^Ω. "Οτι σοι αυτίχ.^ αν παρασταΐεν οι δημιουργοί 
τούτων ων επ7]νεσεν 6 το σχολιόν 7εοιήσας, ιατρός τε 
ν.α\ παιδοτρίβης καί χρηματιστής, 'λαϊ είτιοι πρώτον μεν 
ο ιατρός οτι ώ ^ώκρατες^ εξαπατά σε Γοργίας' ου γάρ 
εστίν η τούτον τέχνη 7ΐερι το μέγιστον άγα^^όν τοις άν- 
^ρωΊεοις , άλλ^ ή εμη, ει ονν αντόν εγώ εροίμην' συ 
δε τις ων ταντα λέγεις; εϊποι αν ϊσως οτι ιατρός, τι 
ονν λέγεις; ι) το της σης τέχνης έργον μέγιστον εστίν 
άγα-θ^όν; πώς γάρ ον, φαίη αν ϊσως, ώ ^ΐιχρατες, νγίεια; 
τι δ^ εστί μείζον αγαθόν άν&ρώποις νγιείας; εΐ δ^ αν 
μετά τούτον δ παιδοτρίβης εϊποι οτι ^ανμάζοιμί τάν^ ώ 
^ώχρατες, και αντός^ εϊ σοι εχοι Γοργίας μείζον αγαθόν 
ε7ΐιδεΙξαι της αντον τέχνης η εγώ της εμης' εϊποιμ' αν 
αν γ.αι 7ΰρός τούτον σν δε δϊ) τίς ει, ώ άνΟ^ρωπε, ν.α\ τί 
τό σόν έργον; 7ΐαιδοτρίβης, φαίη αν, το δ' έργον μον 
εστί καλούς τε γ,αϊ ισχυρούς 7εοιεΙν τους avd -ρώπονς τά 
σώματα, μετά δε τόν 7εαιδοτρίβην εϊποι αν δ χρημα- 
τιστής j ώς εγφμαι, 7τάνυ γ.ατα(ρρονών απάντων' σκόπει 

Ziel für sich in Anspruch nehmen. für ;die Schöpfer der ιγίεια, der 
Er führt ihn zu dem Zwecke aus ενεξία und des πλοντοζ hallen, 
der Studierslube des Dialektikers, selbst in den Kampf führen und 
des Philosophen an den rosenbe- thut dies in sehr drastischer Weise, 
kränzten Tisch zechender Freunde den Arzt, den Turnlehrer und den 
und erinnert ihn an ein, wie es „Geldmann" in kleinen Züg:en cha- 
scheint, allbekanntes Skolion, das rakterisierend und dabei indirekt 
nach dem Scholiasten folgende Form den Gorgias durch ironische Be- 
hatte : merkungen neckend. Charakteris- 

'Ύγιαίνειν μεν αριατον ανδρΐ lisch für die drei Männer sind die 

Ο^νατω, ersten Worte, welche ihnen Sokra- 

Δεντερον δε φναν καλόν γενε- tes in den Mund legt; der Arzt 

ad^ai, macht keine Umstände, sondern 

Tb δε τρίτον πλοντείν αδόλως, äufsert sich etwas grob: ώ Σω- 

Τέταρτον δε ηβάν μετά τών κρατες, εξαιτατα αε Γοργι'κς, 

φίλων. der Turnlehrer, der Mann der ενε- 

Aber Gorgias begreift nicht, ξία, spricht urbaner: ^ανμά^οιμι 

wohinaus sein Gegner mit seinem av, und aus der Rede des χοημα- 

Citate will; dieser mufs die δημι- τιστί]ς schaut das Selbsthewnfst- 

ονργοί , die Meister, welche sich sein des Geldprotzentums hervor: 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



17 



δήτα, ώ Σώχρατες, εάν σοι ττλοντου φανι] τι μείζον άγα- 
■&ον CV η παρά Γοργία η παρ^ άλλ(ο οτψοΐ.ν. φαΐμεν 
αν ονν προς αυτόν' τι δε δη; η σν τούτον δημιουργός; 
φαίη αν. τις ών ; χρηματιστής, τι ονν; κρίνεις συ μέ- 
γιστον άν^^ρωποις αγαθόν είναι πλοντον; φήσομεν. πώς 
γάρ ουκ; ερεί. ν.αΐ μην άμ(ρισβητεΐ γε Γοργίας οδε την 
παρ^ αυτω τέχνην μείζονος αγαθόν αΐτίαν είναι η την 
σήν , φαΐμεν αν ημείς, δήλον ονν οτι το μετά τοντο 
εροιτ^ αν' γ,αΐ τι εστί τοντο το άγα^^όν ; άποχρινάσΟ^ω 
Γοργίας. Xd^i ονν νομίσας, ώ Γοργία^ ερωτάσΒ^αι κα< νπ^ 
εν,είνων y.al νπ^ εμον, άπόγ,ριναι τι εστί τοντο ό φης σν 
μέγιστον άγα^^όν είναι τοις άν^ρωποις και σε δημιονρ- 
γον είναι αντον. 

ΓΟΡ. '^Όπερ εστίν, ώ ^ώζρατες^ τη άλη-9^εία μέγι- 
στον αγαθόν y.al αϊτιον άμα μεν ελεν^ερίας αντοΐς τοις 
άν^^ρώποις, άμα δε τον άλλων άρχειν εν τη αντον πόλει 
έκάστφ. 

2Ω. Τι ονν δη τοντο λέγεις; 

ΓΟΡ. Το πείΌ-ειν εγωγ^ οΙόν τ' είναι τοΙς λόγοις 



„bedenke, überlege doch, ο Sokra- 
tes u, s. w. Die ironischen Stiche, 
die aber des Gorgias Haut nicht 
empfindet, liegen in dem εξαπατά 
σε Γοργίας — dieser so wenig 
geschickte Dialektiker soll listig zu 
täuschen versuchen I — , in dem 
κοίΐ αντός, dem Zusätze zu dem 
ϋ-ανμάζοψί ταν des Turnlehrers 
— über des Gorgias Definition der 
Rhetorik lacht selbst jeder Turn- 
lehrer — und endlich in den W. 
7] naQo. Γοργία η παρ älkoj δτφ- 
ovv, die Η. Müller wohl nicht rich- 
tig wiedergiebt: „bedenke doch, 
ο Sokrates, ob ein gröfseres Gut 
als Reichtum Gorgias oder sonst 
jemand dir nachweist", die viel- 
mehr mit Schleiermacher zu über- 
setzen sind: „Sieh doch zu, ob sich 
dir irgend ein Gut zeigt als der 
Reichtum beim Gorgias oder bei 
irgendwem sonst." Sokrates spielt 
Plato, Gorgias. 



mit den letzten Worten ja doch 
offenbar auf die Schätze an, welche 
dem Gorgias zuflössen und die er 
sehr wohl zu schätzen verstand. 
Aber selbst jetzt findet Gorgias 
keine genügende Definition; ge- 
wöhnt nicht an begriffsmäfsiges 
Denken, sondern an hohle Dekla- 
mation ergeht er sich wieder in 
Phrasen. Das Gut, von dem er 
rede, sei τ^ άληθ-Εΐα μέγιστον 
αγαθ^ον καΐ αίτιον κ. τ. €. ; er de- 
finiert also dies Gut nicht, sondern 
giebt ihm nur schmückende Bei- 
worte : er giebt keinen logisch festen 
Gedanken, sondern in den W. αμα 
μεν ελενθ-ερίας αντοΐς τοΐς άν- 
θ^ρώποις, αμα δε τον άλλων άρ- 
χειν εν τ^ αντον πόλει εκάστω 
einen phrasenhaften Gegensatz, des- 
sen erster Teil ganz überflüssig ist; 
denn wenn das μέγιστον άγα&όν 
ein αϊτιον τον άλλων άρχειν ist, 
2 



18 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



aal εν διτίαστηρίω δίλαστες καί εν βονλεντηρίω βουλευ- 
τάς 'λαϊ εν Ιλκλησία ελλληοίαστάς καί εν αλλψ ξνλλόγω 
7ίαντί, όστις αν 7ΐολιτινιός ξνλλογος γίγνηται, -καίτοι εν 
ταύτη τη δυνάμει όονλον μεν έξεις τον ίατρόν , δονλον 
δε τον 7ΰαιδοτρίβην' 6 δε χρηματιστής ούτος αλλω άνα- 
(ρανήσεται χρηματιζόμενος /μι ονχ αντω ^ αλλά σοι τω 
δυναμένω λέγειν καΙ 7εεί&ειν τα πλή^^η. 

8• ^Ω. Νυν μοι δοχείς δηλώσαι, ώ Γοργία, εγγύ- 
τατα την ρητορί'λήν ηντινα τέχνην ήγεί είναι, xai ει τί 
εγώ σννίημι, λέγεις οτι τΐει^-ονς δημιουργός εστίν ή ρητο- 
ρική, '/.αϊ η τνραγματεία αυτής άττασα /αϊ το γ.ε(ράλαιον 
εις τοϋτο τελευτά' η έχεις τι λέγειν εττϊ πλέον τήν ρη- 
τοριχήν δΰνασδ^αι η τιει&ώ τοΙς ά'/ούουσιν εν τη ιρυχη 
ποιεΐν ; 

ΓΟΡ. Ουδαμώς, ώ ^ώ/ρατες, αλλά μοι δοχείς Ι'/α- 
νώς δρίζεσ^-αι' εστί γαρ τοϋτο το /εφάλαιον αυτής. 

^Ω. ^'Λν.ουσον δή, ώ Γοργία, εγώ γάρ ευ ϊσ&' οτι, 
ως εμαντόν 7ϋεί0^ω, εϊττερ τις άλλος αλλω διαλέγεται βον- 



dann ist es auch für die, welche es 
besitzen , ein cd'ziov ελενθ-ερίας. 
Auch die letzte Antwort des Kapi- 
tels ist nichts als Deklamation : iv 
δικαστηρίω δικαστας καΐ iv βον- 
λεντ?]ρίω βονλεντας κ. τ. ε., δον- 
λον μεν ε'ξεις τον Ιατρόν, δονλον 
δε τον παιδοτρίβην, αλλω καΐ ονχ 
εαντω ιι. s. w. 

Kap. 8. Es bleibt dem Sokrates 
nichts übrig, als selbst eine Defi- 
nition der Rhetorik zu geben, oder 
vielmehr das, was dem Gorgias un- 
klar vorschwebt, zum klaren Aus- 
druck zu bringen : πειθ^ονς δημι- 
ονργός εστίν η ρητορική. Denn 
dafs dem Sokrates diese Definition 
nicht irgendwie genügt, ffeht aus 
der allernächsten Verhandlung her- 
vor; ist sie doch vielmehr fast eben- 
so unbestimmt, wie das obige τα 
μέγιστα των αν&ρωπείων πραγ- 
μάτων καΐ άριστα, über seine ei- 
gene Ansicht weifs aber Sokrates 
den Gorgias trefflich zu täuschen; 



das εγγύτατα und das ει τι εγώ 
σννίημι verleitet diesen zu der An- 
nahme, die Definition genüge auch 
seinem Gegner, und dafs Sokrates 
in den letzten Worten, gleich einem 
Rhetor, den Mund recht voll nimmt 
und statt eines einfachen πείθ^ειν, 
als wolle er die Rhetorik preisen, 
die hochtönende Phrase gebraucht 
πειϋ^ώ εν ττ] ι/'^'/ί/ ηοιεΐν, bekräf- 
tigt ihn in seinem Glauben, sodafs 
er das, was Sokrates nur als Gor- 
gias' Meinung hinstellte (ηντινα 
τέχνί/ν ηγεΙ είναι), als eine ob- 
jektiv richtige Definition [δοκεΐς 
ϊκανώς ορίζεσΟ-αι) gelten läfst 
und damit wieder seine Unklarheit 
dokumentiert. Sokrates umgarnt 
ihn nun zunächst erst mit einigen 
Phrasen: mit einer überflüssigen 
Fülle von Worten, unter denen die 
Weiulung ως έμαντον ήείθ^ω iro- 
nisch an das ττεΐχ^ώ τοις αχονον- 
σιν εν τΐϊ ι^ιχΰ ποιεΐν anklingt, 
giebt er den einfachen Gedanken. 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



19 



λόμενος είόέναι αντο τοντο περί ότου 6 λόγος εστί, ytal 
εμε είναι τούτων ενα' αξιώ δε λαϊ σε. 

ΓΟΡ. Τι ονν örjj ώ ^ώκρατες ; 

2Ω, ^Εγώ ερώ νυν, εγώ την από της ρητορίλης πεί^•ώ, 
η τις ποτ^ εστίν ην συ λέγεις και περί ώντινων πραγμά- 
των εστί πει^οό, σαφώς μεν εν ϊσ^-^ οτι ονχ οίδα, ον μην 
άλλ^ νποπτενω γε ην οίμαί σε λέγειν χαι περί ών ουδέν 
μέντοι ήττον έρησομαί σε, τίνα ποτέ λέγεις την πει^ώ 
την από της ρητορικής χαϊ περί τίνων αυτήν είναι, τον 
ονν ενεγ,α δη αντος νποπτενων σε ερήσομαι, αλλ' ονχ 
αυτός λέγω; ου σου ενεχα, άλλα τον λόγον , ϊνα οντω 
προ'ιη , ώς μάλιστ αν ήμΐν χαταφανες ποιοι περί οτον 
λέγεται, σχόπει γαρ εϊ σοι δοχώ διχαίως άνερωτάν σε 
ωσπερ αν ει ετνγχανόν σε ερωτών τίς εστί των ζωγράφων 
Ζεύξις J εϊ μοι είπες οτι δ τά ζώα γράφων, άρ' ονχ αν 
δικαίως σε ήρόμην δ τά ποια των ζώων γράφων χαϊ που; 

dafs es ihm um Klarstellung der 
vorliegenden Frage zu thun sei. 
(Der Accus, cum Inf. aal ißhjLvai 
τούτων ava abhängig von ev l'aS-^ 
οτι, wie öfter; in der Formel ist 
wie in δηλονότι die Bedeutung der 
Konjunktion geschwunden). Von 
trefflicher Ironie zeugen die folgen- 
den Worte des Sokrates : dreimal 
hebt er den Ausdruck, der den vol- 
len Beifall des Gorgias gefunden 
hat, und der sich doch alsobald als 
nichtssagend zeigen soll, hervor; 
er verstellt sich in den Worten σα- 
φώς μεν εν i'oxl• οτι ονκ οίδα, 
ον μην αλλ' νποπτενω, die wir 
etwa wiedergeben würden : „ich 
kann dir ganz genau sagen, dafs 
ich's nicht weifs, wohl aber ahne 
ich's" d. h. ich weifs sehr wohl, dafs 
nichts dahinter steckt; er tritt ihm 
endlich mit ironischen Artigkeits- 
phrasen entgegen, um dann mit 
einer Frage zu kommen , welche 
ganz und gar den oben (Kap. 4) ge- 
stellten entspricht, die dem Gorgias 
so schöne Gelegenheit boten, seine 
Stärke in der Brachylogie zu zei- 



gen. In dieser Frage ist das πον 
vielfach Gegenstand der Interpreta- 
tion gewesen. Man hat statt seiner 
πόσον, τον {τοντέστι τίνος νΙός 
έστι ο ζωγράφος Ζενξις;), ποΐ^ 
ον lesen wollen; man hat es er- 
klärt als : in quonam terrarum loco, 
oder: „welche Tiere malt er und 
von welcher Seite, was stellt er an 
ihnen dar?" u. s. w. Sollte das πον 
nicht den Ort, den Gegenstand be- 
zeichnen, wohin Zeuxis seine ζώα 
gemalt hat, fragen, ob er sie auf 
irgendeine Leinwand, ein Holz oder 
einen Giebel, eine Decke, eine Wand 
geworfen hat? — Zu dem Ausdruck 
ζώα sagt Stallbaum: quod cUcitur 
ζώα γράψαι, tenendum est ζώα 
dici soley'e etiam de simulacris et 
picturis omnis generis ad vivum 
eocpressis, nee tantum animalium, 
sed etiam prugum^ florum., herba- 
rum. 

Nachdem Gorgias auf die erste 
Frage des Gegners eingegangen ist, 
wird er in wenigen Zügen matt ge- 
setzt. Wie man, will man einen 
Maler charakterisieren, das ποία 
2* 



20 ΠΛΑΤΟΝΟΣ 

ΓΟΡ. Πάνυ γε. 

^Ω. Λρα. δια τοντο , οτι και άλλοι είσϊ ζωγράφοι 
γράφοντες άλλα πολλά ζώα; 

ΓΟΡ. Ναι. 

2Ω. Ει δέ γε μηδείς άλλος η Ζεύξις έγραφε, καλώς 
άν σοι άπετ,έκριτο; 

ΓΟΡ. Πώς γάρ ον ; 

wi2. ^'Id^L• δή τ,αϊ περί της ρητοριχ,τίς είπε' πότερόν 
σοι δογ,εΐ πειΟ^ά ποιείν η ρητορική μόνη η γ,αΐ άλλαι τέ- 
χναι\ λέγω δε το τοιόνδε* όστις διδάσκει δτιονν πράγμα, 
πότερον ο διδάσκει πείΒ^ει η ον', 

ΓΟΡ. Ου δητα, ώ Σώκρατες, αλλά πάντων μάλιστα 
πεί^^ει. 

^Ω. Πάλιν δή επί των αιτών τεχνών λέγωμεν ών- 
ττερ νυν δή' ή άριΒ^μητική ον διδάσκει ημάς, οσα εστί 
τά τον άρι&μον, και 6 άριΒ^μητικος άνΒ^ρωπος; 

ΓΟΡ. Πάνν γε. 

2Ω. Ουκονν και πεί^-ει ; 

ΓΟΡ. Ναι. 

2Ω. Πει^ονς άρα δημιουργός εστί και ή αρί^- 
μητική. 

ΓΟΡ. Φαίνεται. 

2Ω. Ουκονν εάν τις ερωτά ημάς, ποίας πει&οϋς και 
περί τί, άποκρινονμε^ά πον αύτίΐ οτι της διδασκαλικής 
της περί το άρτιόν τε και το περιττόν όσον εστί' καϊ 
τάς άλλας ας ννν δή ελέγομεν τέχνας άπάσας εξομ^ απο- 
δείξαι 7νει^ονς δημιονργοις ονσας και ήστινος και τνερι 

et , i\ y* 

Ο τι ij ου ; 

ζώα γράφει και πον angeben, ihn δημιουργός. Der Sophist spielt 

also von andern Malern streng schei- auch in diesem Kapitel eine höchst 

den mul's, so darf man auch, da klägliche Rolle : unemptindlich ge- 

jede andere τέχνη, όοτις διδάακει, gen die beifsende Ironie des So- 

καΐ πεί&ει, da also auch jede an- krates, ohne Verständnis für die- 

dere Kunst ein πει&ονς δημιονρ- selbe, läfst er sich im Beginn des 

νός ist, es nicht für eine genügende Kapiiels eine Definition oktroyieren, 

Definition der Rhetorik halten, wenn um am Schlafs zu gestehen, dafs 

man wie Gorgias {δοκεΐς Ιχανώς sie nicht genüge. 

όρίζεσθ^αι) sagt: sie ist πειθ^ονς In den W. ov δ/'μα, ω Σώκρα- 



ΓΟΡΠΑΣ. 



21 



ΓΟΡ. Ναι, 

^Ω. Ού'λ αρα φ^τορική μόνη πει-θ^ους εστί δημι- 
ουργός. 

ΓΟΡ. Ι^λη-θ-η λέγεις. 

9. ^Ω. 'Επειδή τοίννν ου μόνη απεργάζεται τού- 
το το έργον, αλλά γ,αΐ αλλαι, δικαίως ωσπερ περί τον 
ζωγράφου μετά τοϋτο ίπανεροίμε^' αν τον λέγοντα, ποίας 
δη πει&οϋς και της περί τι πει^^οϋς ή ρητορική εστϊ 
τέχνη; η ου δοκεΐ σοι δίκαιον είναι επανερέσ^^αι; 

ΓΟΡ. "Εμοιγε. 

^Ω. ^Απόκριναι δη, ώ Γοργία, επειδή γε και σοι δο- 
κει ούτως, 

ΓΟΡ. Ταύτης τοίννν της πει&ονς λέγω, ώ 2ώκρα- 
τες, της εν τοις δικαστηρίοις και εν τοις άλλοις οχλοις, 
ωσπερ και άρτι ελεγον , και περί τούτων α εστί δίκαια 
τε και άδικα. 

^Ω. Και εγώ τοι νπώπτενον ταντην σε λέγειν την 



τες, αλλ« πάντων μάλιστα πεί- 
θει leitet ον δητα αλλά gleich dem 
ον μην άλ?.ά die starke Versiche- 
runiE^ ein. 

Kap» 9. Der Gedanke dieses Ka- 
pitel ist besonders festzuhalten für 
die später folgende Betrachtung; 
er giebt das Wesentlichste, die 
Hauptgrundlage für die späteren 
Ausführungen. Sokrates unterschei- 
det richtig zwischen μάϋ-ηοις und 
πίστις, sagt, es gebe zwei Arten 
der πείϋ^ο) , diejenige welche eine 
πίστις ohne ein είδεναι erwecke 
und die andere, welche zum είδέ- 
vat, zur επιστήμη führe, eine πει- 
Θ^ώ τΐίατεντικη und eine πειϋ-ώ 
όίόαοκαλικη ηερί το δίκαιον τε 
καΐ άδικον. Die ρητορική — wir 
dürfen das Wort nicht mit „Rede- 
kunst" übersetzen ; denn diese ist 
etwas durchaus Gutes , nicht aber 
die Rhetorik des Gorgias und Po- 
los — die ρητορική also habe es 
nur mit der ersten Art der πει&ώ 
zu thun, und der Rhetor sei des- 



halb kein διδασκαλικός, sondern 
nur ein πιστικός. Damit dafs Gor- 
gias diesem Gedankengange des So- 
krates zustimmt, hat er seine Sache 
verloren; denn damit gesteht er — 
natürlich ohne es zu merken — ■ 
ein, dafs seine Kunst eine unlogi- 
sche und damit eine unsittliche 
Grundlage, ein unsittliches Ziel 
habe. 

Die Kunst der Darstellung liegt 
in dem ersten Teile des Kapitels, 
in welchem Sokrates, im Scherz 
die Kunst des Gorgias übend, als 
ein πείSoJV auftritt, während der 
διδάσκων mit seiner logischen Ent- 
wickelung erst im zweiten Teile 
zur Geltung kommt ; sie liegt vor- 
nehmlich in den Worten des So- 
krates καΐ έγώ τοι ντΐώπτενον 
κ. τ. ε. Mit dem: „Ich dachte mir's 
wohl, dafs du diese Erklärung ab- 
geben würdest" läfst sich Gorgias 
irre machen; so wie er sich bisher 
gezeigt hat, sieht er in dieser Wen- 
dung eine Zustimmung des Sokra- 



22 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

7C€id^Lü και /εερϊ τούτων, ώ Γοργία' αλλ' ϊνα μν &ανμά~ 
ζης, εάν ολίγον ιστερον τοιούτον τι σε άvέρωμaly ο οογ,εΐ 
μεν δήλον είναι, εγώ δ' ΐ7Γ.ανερωτώ' 07ΐερ γαρ λέγω, τον 
έξης ένεκα τεεραίνεσϋ^αι τον λόγον ερωτώ, ον σον ενεγ,α, 
αλλ' ϊνα μη ε^ιζοψε^α νττονοονντες ττροαρπάζειν αλλή- 
λων τα λεγόμενα, αλλά σν τά σαντον κατά την υπό&εσιν 
όπως αν βονλη 7εεραίνΐ]ς. 

ΓΟΡ. Και ορ^ώς γέ μοί δοκείς ποιείν, ώ Σώκρατες. 

ΣΩ. 'Ίϋ^ι δϊ] καΙ τόδε έπισκειρώμε^-α. καλείς τι με- 
μα&ηκέναι; 

ΓΟΡ. Καλώ, 

^Ω. τι δε; πεπιστενκέναι; 

ΓΟΡ. "Εγωγε. 

ΣΩ. ηότερον ονν ταντον δοκεΐ σοι είναι μεμα^^η- 
τίέναι και Ίΐεπιστενκέναι, -και μά^ησις ν.αι πίστις, ν 
άλλο τι ; 

ΓΟΡ. Οϊομαι μεν εγωγε, ώ ^ώκρατες, άλλο. 

^Ω. Καλώς γάρ οϊει' γνώσει δε έν^-ένδε. ει γαρ τις 
σε εροιτο' άρ' εστί τις, ώ Γοργία, ηίστις ιρενδής και άλη- 
■θ'ης; φαίης αν, ως εγώ οίμαι. 

tes. Dieser fällt dann in eine, so nicht das Geringste merken lassen 
zu sagen, gehorsamste Ausdrucks- und läfst sich eben jetzt auf ein 
weise, hinter welcher natürlich die Glatteis führen, vor dem ihn eine 
feinste Ironie steckt; er entschul- auch nur schwache Gabe der Ah- 
digt sich sehr umständlich, dals er nung wohl hätte schützen können ; 
wieder und wieder frage, sagt, er endlich in dem κατά την vnoS-e- 
thue das nur des Gorgias wegen, aiv; denn Gorgias hat bisher deut- 
damit dieser seine Ansichten in lo- lieh bewiesen, dafs von einer ίπό- 
gischer Folge darlegen könne {τον Θ•€θις bei ihm gar nicht die Rede 
εξΫς ένεκα περαίνεσθ-αι τον λό- ist. Ganz gewifs also darf mau 
γον). Die Ironie liegt in dieser „lo- aus diesen und ähnlichen Wendun- 
gischen Gedankenfolge", eine Wen- gen in den Reden des Sokiates 
düng, welche den Gorgias, der sich nicht auf irgendwelche Hochachtung 
bisher nur als ein ganz unlogischer schliefsen , die er vor Gorgias ge- 
Kopf gezeigt hat, sicher macht; in hegt habe: wo er ihm Artigkeiten 
dem Yva μη έ^ιζώμε&α υπονοούν- sagt, spielt er mit ihm, wie der 
τες προαρπάζειν , wo der Plural Fuchs mit dem Hasen. 
έθ^ίζώμεθ^α besonders malitiösist; In Bezug auf die Worte αλλ^ 
denn Gorgias hat bisher von einem Vra μη ΰ•ανμάζ^ς, tav ολίγον vo- 
vnovosiv (ein feinerer Ausdruck τερον κ. τ. ε. sagt die Ausgabe von 
als das obige νποπτενειν) oder gar Deuschleuud Cron richtig: „Die Satz- 
einem προαρπάζειρ τα λεγόμενα form entspricht ganz dei in det 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 2S 

rOF. Ναι, 

ΣΩ. Τι όέ; επιστήμη εστί χρενδής υμΙ άλη&ής ; 

ΓΟΡ. Ουδαμώς. 

^Ω. ζ/ηλον γαρ αν οτι ου ταντόν εστίν. 

ΓΟΡ. 'Αλη^η λέγεις. 

2Ω. Άλλα μην οϊ τέ γε μεμα^^ηκότες 7τεπείσμένοι 
εισι /ΜΙ οι ηεπιστεντ,ότες. 

ΓΟΡ. "Εστί ταντα. 

ΈΩ. Βονλει ονν δύο εϊδη ^ώμεν πει^ονς, το μεν 
τνίστιν παρεχόμενον ανεν τον εΐδέναι, το δ ε7ΐΐστήμην; 

ΓΟΡ. Πάνν γε. 

^Ω. Ποτέραν ονν ή ρητορική ττει^-ώ ποιεί εν διγ,α- 
στηρίοις τε λαϊ τοις άλλοις οχλοις περί των δικαίων τε 
τ,αϊ άδίτίων; εξ ης το πιστενειν γίγνεται ανεν τον είδέναι 
η εξ ης το ειοεναι; 

ΓΟΡ. ^ήλον δήπον ^ ώ Έώγ,ρατες, οτι εξ ης το ττι- 
στενειν, 

2Ω. ^Η ρητορική αρα, ώς εοιζε, πει^ονς δημιονρ- 
γός εστί πιστεντιγ,ής^ αλλ' ον διδασκαλικής περί το δί- 
καιόν τε και αδικον. 

ΓΟΡ. Ναι. 

2Ω. Ονδ^ αρα διδασκαλικός 6 ρήτωρ εστϊ δικαστη- 
ρίων τε και των άλλων όχλων δικαίων τε πέρι και αδί- 
κων, άλλα πειστικός μόνον, ον γαρ δήπον οχλον γ^ αν 
δνναιτο τοσοντον εν όλίγψ χρόνω διδάξαι οντω μεγάλα 
πράγματα. 

ΓΟΡ. Ου δήτα. 

10. 2Ω. Φέρε όή, ϊδωμεν τι ποτέ και λέγομεν 7ΐερΙ 

Unterhaltung des gewöhnlichen Le- her nach etwas Ähnlichem frage, 

bens vorkommenden Ausdrucks- was zwar klar zu sein scheint, ich 

weise** und weist dabei treffend auf frage aber doch danach; so thue 

Homer hin : „Dafür bietet schon die ich, wie gesagt, meine Frage" u.s.w. 

Homerische Sprache viel Analo- Kap. 10. Sokrates führt den 

gieen." Der Ton solcher Worte ist Gegner zunächst Schritt für Schritt 

vertraulich. Wir sprechen im Um- zu dem, diesem natürlich nicht be- 

gangston ebenso: „damit du dich wufsten, Geständnis, dafs die Rheto- 

nicht wunderst, wenn ich bald nach- ren sich ein unsittliches Ziel stecken 



24 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



τΓς ρητορίλΓ^ς' Ιγώ μεν γάρ tol οιδ^ αυτός τεω όνναμαι 
'/.ατανοϊ^οαί ο τι λέγω. όταν περί ιατρών αίρέσεως ?; τη 
πάλει σύλλογος /; 7τερΙ ναντεηγίΖν η περϊ άλλον τινός 
οΐ]μιονργΐγ.ον έθνους, άλλο τι η τότε δ ρητορικός ον σνμ- 
βονλείοει; δήλον γάρ οτι εν ετίάστη αιρέσει τον τεχνιχω- 
τατον όεΐ αιρείο^αι. ονδ^ όταν τειχών περί οΐζοδομή- 
σεως η λιμένων χατασχενης ή νεωρίων, αλλ οί άρχιτέλ- 
τονες' οίδ^ αν όταν στρατηγών αίρέσεως πέρι η τάξεως 
τίνος προς πολεμίους η χωρίων 'λαταλήψεως συμβουλή 
/}, άλλ^ οί στρατηγίλοί τότε σνμβονλενσονσιν, οι ρητορι- 
κοί δε ου' η πώς λέγεις, ώ Γοργία, τα τοιαύτα; ενεειδή 
γάρ αυτός τε (ρης ρήτωρ είναι χαΐ άλλους ποιείν ρητο- 
ρικούς, εν έχει τα της σης τέχνης παρά σον πνν^άνεσ^αι. 



damit, dafs sie nicht das Beste derer, 
zu denen sie sprechen , nicht das 
Beste des Staates, sondern das, was 
ihnen selbst gefällt, raten, damit, 
dafs sie bei ihrer politischen Thä- 
tigkeit nur ihr eigenes Wohl im 
Auge haben. Die Ironie schreitet 
dabei fort bis zum Sarkasmus, hält 
sich aber auch hier in gewissen 
listig-urbanen Formen; denn So- 
krates hat es mit einem eitlen Manne 
zu thun und will dessen Eitelkeit 
immer deutlicher zeigen; aufserdem 
aber hat er auch auf Kallikles be- 
sonders und auf die übrigen An- 
hänger des Gorgias Rücksicht zu 
nehmen, da er immer gefafst sein 
mufs, diese werden, wie es ja spä- 
ter auch geschieht, um ihren Meister 
nicht gar zu sehr blofsstellen zu 
lassen, diesen beiseite schieben und 
für ihn in die Bresche treten. 

Die Rede beginnt ironisch mit 
dem ϊόωμεν τι ποτέ καΐ λεγομεν 
„lafs uns sehen, was wir eigentlich 
(xccl) behaupten" nämlich mit dem 
Satze, dafs die Rhetorik nur ein 
Άΐατενειν und nicht ein είόεναι er- 
wecken wolle. Sie steigert sich 
dann sofort zum Sarkasmus in den 
folgenden Worten, deren Sinn, derb 
ausgedrückt, ist: „denn mir schwin- 



delt der Kopf vor dieser Behaup- 
tung {ov όνναμαι κατανοήσαι ο Τί 
λέγω). Scharf sarkastisch ist dann 
die Wendung ov σνμβονλενσεί ; 
ich denke mir die Worte άλλο τι 
η τότε 6 ρητορικός langsam ge- 
sprochen; trägt döch das άλλο τι 
η τότε zur Klarstellung des Ge- 
dankens nichts bei, sondern hält 
nur das Aussprechen des ov σνμ- 
βονλενσεί auf; hinter ρητορικός 
macht dann Sokrates eine Pause, 
um dann mit dem überraschenden 
ov σνμβονλενσεί hervorzutreten, 
überraschend in seiner Negation, 
die man nicht erwartet hat. Die 
Begründung der in der Frage lie- 
genden Behauptung ist dann eine 
entschiedene, den Widerspruch zu- 
rückweisende: δήλον γαρ κ. τ. ε. 
Ironisch stellt für einzelne Fälle So- 
krates die αρχιτέκτονες, die στρα- 
τιγ/ικοί den Rhetoren voran, um 
dann mit dem αντος φ^ς ρητω(} 
είναι και αλλονς ποιείν ρητορι- 
κονςϊη den Sarkasmus überzugehen. 
Die folgenden Worte scheinen mir 
dann nicht so sehr auf Gorgias ge- 
münzt zu sein, als vielmehr auf 
Kallikles und die übrigen Aniiänger 
desRhetors: Sokrates neckt diese, 
wenn er dem Gorgias sagt: „ich 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 25 

γ,αϊ Ιμε νυν νόμισον καΐ το σον θ7ΐενδείν' ϊαως γαρ /.αϊ 
τυγχάνει τις των ένδον όντων μαθητής σον βονλόμενος 
γενέσ^^αι, ώς εγώ τυνας σχεδόν χαΐ συχνούς αΙσ^άνομαι, 
οϊ ϊσως αίσχννοίντ' αν σε άνερέσ&αι' νπ^ εμοϋ ονν ανε- 
ρωτώμενος νόμισον γ,αΐ υπ^ εκείνων άνερωτασ^^αΐ" τι 
ημΐν, ώ Γοργία, εσται, εάν σοι συν ώ μεν ; ττερί τίνων t?J 
ττόλει συμβονλενειν οΙοί τε εσόμε^α; ττότερον περί δι- 
-λαίου μόνον γ.αΙ αδίκου η καί τνερί ών νυν δη Σωκράτης 
έλεγε ; τνειρώ ονν αυτοΐς άποχρίνεσ&αι. 

ΓΟΡ. ^ΑΧν εγα σοι τζειράσομαι, ώ ^ώκρατες, σα- 
φώς άττοχαλύψαι την της ρητορικής δύναμιν άπασαν αυ- 
τός γαρ καλώς υφηγησω. οίσ^α γαρ δήπου ότι τα νεώ- 
ρια ταντα και τά τείχη τα ^Α^ηναίων και η τών λι- 
μένων κατασκενή εκ της Θεμιστοκλέονς σνμβονλής γέγονε, 
τά δ εκ της ΙΊερικλέονς, άλλ^ ονκ εκ τών δημιονργών. 

^Ω, Λέγεται ταντα, ώ Γοργία, περί Θεμιστοκλέονς' 
ΤΙερικ,λέους δε καΐ αυτός ηκουον οτε συνεβουλευεν ήμΐν 
περί του δια μέσου τείχους. 

ΓΟΡ. Και όταν γέ τις αϊρεσις fj ών δη συ έλεγες, 
α Σώκρατες, δρας ότι οί ρήτορες εισιν οί συμβουλεύον- 
τες και οί νικώντες τάς γνώμας περί τούτων. 

2Ω. Ταϋτα και ^αυμάζων, ώ Γοργία, πάλαι ερωτώ ^ 
ήτις ποτέ η δΰναμίς εστί της ρητορικής, δαιμόνια γάρ 
τις εμοιγε καταΓραίνεται τό μέγεθος οντω σκοποϋντι, 

habe auch dein Interesse im Auge Munde: πειράοομαι άτίοκαλνχραι 
{το σον σπενόβιν); denn ich sehe την όνναμιν άπασαν und wichtig, 
hier eine ganze Menge {τινας σχε- wie er sich vorkommt, mit Herab- 
όον καΐ ανχνσνς. „Der Ausdruck lassung: αντος γαρ καλώς νφη- 
ist in seiner Einheit zu fassen: wie γησω, um dann in lächerlicher Ge- 
ich etwelche fast sogar in grofer spreiztheit mit den gröfsten Staats- 
Zahl wahrnehmed.h. ziemlich viele", männern der Athener, mit einem 
Deuschle-Cron.), die deine Schüler Themistokles und einem Perikles, 
werden wollen: sollen die nun vor sich auf dieselbe Stufe zu stellen, 
dem όχλος nur περί δίκαιον καΐ Sokrates begegnet ihm zuerst wie- 
άόίκον reden lernen?" Ein Sar- der mit Ironie: „ja, die Männer sind 
kasmus gegen Gorgias liegt natür- auch mir bekannt" und dann wie- 
lich in diesen Worten ehenfalls. der mit schärfstem Sarkasmus: ()αί- 
Dieser aber ist für Ironie und selbst μονία γαρ κ. τ. έ. d. i. „dämonisch 
für Hohn nicht empfänglich ; er ant- erscheint sie mir in ihrer Gröfse, 
wertet deshalb wieder mit vollem wenn ich sie so ins Auge fasse" 



26 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



11• ΓΟΡ. Ei 7ΐάντα γε είδείης, ώ ^ωτ,ρατες, οτι 
ως έπος ειπείν απάσας τάς δυνάμεις σνλλαβονσα νφ^ 
αντί] έχει. μέγα δε σοι τεχμήριον ερώ' ποΙλάγΛς γαρ ηδη 
εγωγε μετά τον άδελίρον τίαϊ μετά των ίχλλων ιατρών εις- 
ελ&ών 7Γαρά τίνα των γ,αμνόντων ονχΐ ε&έλοντα τ] €ράρ- 
μακον 7€ΐεΙν η τεμεΐν η γ,ανοαι ^ναρασχείν τφ ίατρω, ον 
δυναμένου τον ιατρού 7εεΙσαι^ εγώ έπεισα, ούχ άλλη τέ- 
χνγι η τί] ρητοριχτ]. ίρημι δε και εις πόλιν οποί βονλει 
ελΟ^όντα ρητοριγ,όν άνδρα καί ιατρόν , ει δέοι λόγω δια- 



d. i. wenn ich dich einem Themi- 
stokles und einem Perikles zur Seite 
sehe. 

In Bezug auf τα τείχη τα Αθη- 
ναίων sagt Η, Kiepert: „Statt des 
älteren, der Stadt zunächst (35 Sta- 
dien = V» ^' ^') gelegenen Lan- 
dungsplatzes in der offenen phale- 
rischen Bucht wurde durch Themi- 
stokles die wenig weiter abliegende 
bergige Halbinsel, ursprünglich 
(durch Versumpfung der zwischen- 
liegenden Küstenebene, des „Salz- 
feldes" Halipedon) eine Insel, wel- 
che von dieser „jenseitigen" Lage 
Peiraieus genannt wurde, mit ihrer 
alten Burgfeste Munychia zur Ha- 
fenstadt gemacht und mit Befesti- 
gungenumgeben. Diese sowohl, wie 
der Uafenort Phaleron wurden dann 
mit der Ummauerung der Stadt in 
Verbindung gesetzt durch die so- 
genannten laugen oder Schenkel- 
Mauern (τα μακρά τείχη, τα σκέ- 
λη), welche nur gegen die offene 
Meerbucht zwischen xMunychia und 
Phaleron nicht geschlossen waren, 
daher schon Perikles eine mit der 
peiräischen {το βόρειον τείχος) pa- 
rallel gehende Mauer bis [\liinychia 
hinzufügte" u. s. w. 

Kap. 11. Das Kapitel enthält 
eine Deklamation, eine Lobrede auf 
die Rhetorik {εηίδειξις), welche auf 
die Schüler des Gorgias berechnet 
ist, den Gedanken aber keinen Zoll 
weiter führt. Der Sophist knüpft 
an des Sokrates Worte, deren Sar- 
kasmus er nicht empfindet, an, an 



die δαιμόνια όνναμις, welche So- 
krates mit lachender Ironie der Rhe- 
torik zusprach, und beginnt nun 
seine Prunkrede mit einem höchst 
komischen: „Wenn du wüfstest" 
u. s. w. Er geht dann sofort über 
alles vernünftige Mafs hinaus, wenn 
er die διψαμις seiner Kunst zur 
δνναμις δυνάμεων macht, ihr nicht 
grofse Kraft, sondern mit einem 
ganz entschiedenen Ausdruck (σι-λ- 
λαβοναα νφ αντ?] έχει) geradezu 
eine Art Allmacht zuspricht. Nach 
diesem Anfange klingt das klein- 
liche Beispiel lächerlich : die All- 
macht der Rhetorik soll es bewei- 
sen, dafs es dem Gorgias gelungen 
ist, einige Kranke seines oben er- 
wähnten Bruders Herodikos oder 
der anderen Ärzte seiner Bekannt- 
schaft {των άλλων ιατρών) füg- 
sam gegenüber einer bitteren Me- 
dizin oder einer notwendigen Ope- 
ration zu machen I Aus dem lächer- 
lichen Beispiel zieht er dann den 
noch lächerlicheren Schlufs, nach 
welchem der Rhetor es in seiner 
Hand haben soll, in Jeder beliebi- 
gen Stadt sich zum städtischen Arzte 
wählen zu lassen, ohne doch Arzt 
zu sein, wenn ihm auch ein Fach- 
mann entgegentrete. Diesen mal's- 
losen Gedanken giebt er in mal's- 
lose»• Form: εις τΐόλιν όηοι βον- 
λει ελθ-οντα, εν έχκληαΐα η έν 
αλλω τινι σνλλόγιρ , ονδαμον αν 
φανήναι κ. τ. ε. Die in dem Salze 
φημί δε και εις ττόλιν κ. r. ί^. ent- 
haltene hypothetische Periode dürtle 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



27 



γο)νίζεσ&αι εν εκγ,λησία η εν αλλω τινί σνλλόγω, οττότ^- 
ρον δει αίρε&ηναι ίατρόν, ονδαμοϋ αν φανηναι τον Ια- 
τρόν, άλλ^ αιρε^ηναι αν τον είτιείν δυνατόν, ει βονλοιτο. 
καί ει προς άλλον γε δημωνργον οντιναονν άγωνίζοιτο, 
ττείσειεν αν αυτόν ελέσΟ^αι 6 ρητοριζος μάλλον η άλλος 
οστισοϋν ου γαρ εστί ττερϊ ότου ουκ αν πι^ανώτερον 
εΐίτεοί δ ρητορικός η άλλος οστισοϋν των δημιουργών εν 
ηλή-θ-ει. ή μεν ούν δύναμις τοσαύτη εστί χαΐ τοιαύτη 
της τέχνης' δει μέντοι, ώ Σώκρατες , τη ρητορική χρη- 
σ^αι ωσττερ τη άλλη πάση αγωνία, και γαρ τη άλλη 
αγωνία ου τούτου ένεκα δει ττρος απαντάς χρησ^αι αν- 
-Θ-ρώπους, οτι εμα&ε πυκτεύειν τε και παγκρατιάζειν και 
εν οπλοις μάχεσ^αι, ώστε κρείττων είναι και φίλων και 



als selbständige lauten: εί aoat όια- 
γωνίζεσϋ-αι, ονδαμοϋ αν εφάνη 
δεΐν (aus οπότερον δει αίρεθ^- 
ναι ίατρον zu nehmen) τον ία- 
τρόν αΙρε-Θηναί, άλλα τον εΙπεΐν 
δυνατόν. Der Gedanke wird dann 
noch zweimal hintereinander mit 
aller deklamatorischen Breite wie- 
derholt: καΐ εί προς άλλον γε δη- 
μωνργον κ. τ. ί. und ον γαρ εατι 
κ. τ. €' {εν πληθ^ει vor einer Menge). 
Der nächste Gedanke folgt nun ohne 
jedes logischeBand, die Anknüpfung 
mit μέντοί ist eine rein äufserliche. 
Man fragt sich: wie kommt Gor- 
gias bei dieser Gelegenheit auf den 
Gedanken, man dürfe die Sünden 
der Schüler der Rhetoren nicht an 
ihren Lehrern heimsuchen? und man 
wird, wie mi;• scheint, nur einen 
psychologischen Grund anführen 
können, das böse Gewissen, das 
dem Redner schlägt, nachdem er 
seiner Kunst die Fähigkeit der νβρις 
eines Tyrannen etwa zugesprochen 
hat, der gegenüber der Wille an- 
derer Menschen gar nichts gilt. Mit 
welcher langweiligen Denkbreite 
drückt nun Gorgias seinen Satz 
aus ! Der Satz heifst, kurz und bün- 
dig gedacht: Der Lehrer der Rhe- 
torik ist nicht für den Mifsbrauch 



verantwortlich, welchen seine Schü- 
ler mit der erlernten Kunst etwa 
treiben; denn er lehrt επί τω δι- 
καίως χρηαθ-αί αντ^. Gorgias' Ge- 
dankeniolge ist: Nicht weil man 
stark ist in irgendeiner Beziehung, 
soll njan diese Stärke mi fsbrau- 
chen ; man soll nicht seine Freunde 
mit der zu Gebote stehenden Kraft 
verletzen; wenn aber ein Starker 
Vater und Mutter verletzt, soll man 
nicht seine Lehrer verantwortlich 
machen ; denn diese lehren die rechte 
Anwendung; jene aber wenden die 
Lehren falsch an ; darum sind nicht 
die Lehrer schlecht, noch die Kunst, 
sondern die einen falschen Gebrauch 
von ihr machen u. s. w. So wird 
durch die Lust an tönender Form 
die gröfstc Langweiligkeit. des Ge- 
dankens hervorgerufen. Über die 
Form sagt die Ausgabe von Deuschle- 
Cron : „Man beachte in dieser Rede 
des Gorgias die kunstgerechte Aus- 
drucksweise. Am meisten hervor 
tritt die Vorliebe für Fülle des Aus- 
drucks und Antithesen; daher auch 
die häufige Anwendung der Nega- 
tion, des άλλος, αλλά und η, οντε 
— οντε u. dergl." Der Wert die- 
ser Fülle zeigt sich am besten, wenn 
man die überflüssigen Worte zu 



28 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

ίχ&ρών ου τούτου ενεχα τους φίλους δει τνπτειν ουόε 
'λεντεΐν τε 'xni άτΐογ,τίννύναι, ονδέ γε μα Jia εάν τις 
εις τταλαίστραν φοίΤΊ^σας , ευ έχων το σώμα γ.α\ τινλτι- 
Ά,ος γενόμενος, ετνειτα τον ττατέρα τντττϊ] και την μητέρα 
η άλλον τινά των οικείων /y των φίλων, ου τούτου ενεχα 
δει τους τταιδοτρίβας και τους εν τοΙς οπλοις διδάσκον- 
τας μάχεσ^αι μισείν τε και εκβάλλειν εκ ταν πόλεων, 
εκείνοι μεν γαρ παρέδοσαν ετζϊ τω δικαίως χρήσ^αι τού- 
τοις ττρος τους πολεμίους και τους άδικοΰντας, αμυνό- 
μενους, μη υπάρχοντας' οι δε μεταστρέχραντες χρώνται 
τΤ] Ισχύί καΐ τη τέχνη ουκ ορ^-ώς, οϋκουν οι διδάξαν- 
τες πονηροί, ούδε ή τέχνη ούτε αιτία ούτε πονηρά τού- 
του ενεκά εστίν, άλλ^ οι μη χρώμενοι, οΐμαι, όρ^Ίος. ο 
αυτός ^ί} λόγος και περί της ρητορικής, δυνατός μεν 
γαρ προς απαντάς εστίν 6 ρήτωρ και περί παντός λέ- 
γειν, ώστε πι^ανωτερος είναι εν τοΙς πλή^εσιν εμβραχυ 
περί (του αν βούληται' αλλ' ουδέν τι μάλλον τούτου ένεκα 
δεΙ ουτε τους ιατρούς την δόξαν άφαιρεΐσ^αι — οτι δύ- 
ναιτο αν τοϋτο ποιήσαι — ουτε τους άλλους δημιουργούς, 
άλλα δικαίως και τη ρητορική χρήσ&αι , ωσπερ και τη 
αγωνία, εάν δέ , οΐμαι, ρητορικός γενόμενος τις κάτα 
ταύτη τη δυνάμει και τη τέχνη άδικη, ου τον διδάξαντα δει 
μισεΙν τε και εκβάλλειν εκ των πόλεων, εκείνος μεν γαρ 
έπι δικαία χρεία παρέδωκεν, 6 δ' εναντίως χρήται. τον 
ούν ουκ ορΘ-ώς χρώμενον μισειν δίκαιον και εκβάλλειν 
και άποκτιννύναι, άλλ' ου τόν διδάξαντα. 

13. ^Ω. Οίμαι, ω Γοργία y και σε εμπειρον είναι 

streichen versucht: ον δει τνπτείν των πόλεων — εκείνον παρέόο- 

ονόε κεντεΐν τε καΐ άποκτινννναί σαν έπΙ τώ δικαίως χρΐ^αθ-ια und 

— τον πατέρα καΐ την μητέρα εκείνος επΙ δικαία χρεία παρε- 

η άλλον τίνα των οικείων η των δωκεν η. s. νν. 

φίλων — αμυνόμενους, μη νπάρ- _1η den W. ωοτε πιΒ-ανωτερος 

χ οντάς {Subjekt ζι\χρησύαι) η. s.w. είναι εν τοις πλήθ-εσιν εμ^ίραχυ 

Ja, ganze Sätze wiederholt der Rhe- κ. τ. ^. heilst εμβραχν «um es kurz 

tor fast mit denselben Worten : ov zu sa^en." 

τούτον ένεκα δεΐ τονς παιδοτρί- Kap, 12. Des Sokrates Antwort 

βας μιοείν τε καΐ εκβάλλειν εκ ist das (Jegenteii von der OeUla- 

τών πόλεων und ov τον διδάξαν- mation des Gorgias. Wie (.uu-gias 

τα δει μισείν τε καΐ εκβάλλειν εκ in seiner Rede sich selbst Weih- 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



29 



7εολλών λόγων χαϊ χα^εωραΛέναι εν αντοΐζ το τοιόνόε^ 
ΟΤΙ ον ραοίως όννανται τεερϊ ών αν ετειχείρήσωοί όιαλέγε- 
σ-ί^αι οίορισάμενοί 7€ρός αλλήλους καϊ μα^όντες και διοά- 
ξαντες εαυτούς ovtoj οιαλνεσ^αι τας συνουσίας, αλλ' εάν 
7€ερί του άμφισβητήσωσι καϊ μη φγι ο έτερος τον έτερον 
όρ^ώς λέγειν η μή σαίρώς , χαλεπαίνουσί τε /.αϊ κατά 
(ρ^όνον οϊονται τον εαυτών λέγειν, φιλονειχονντας αλλ' 
ου ζητοΰντας το 7ερογ.είμενον εν τω λόγω ' και ενιοί γε 
τελεντώντες αϊσχιστα άπαλλάττονται, λοιόορη^έντες τε 
και είπόντες και άκονσαντες Ίίερι σφών αυτών τοιαύτα, 



rauch streut, so spricht Sokrates 
von sich mit der kalten Nüchtern- 
heit des Weisen, mit aller Beschei- 
denheit, die sich gern bereit er- 
klärt, sich belehren zu lassen. Wie 
Gorgias über der Phrase die scharfe 
Gedankenfolge vergifst, so mar- 
kiert Sokrates seinen Gedanken- 
gang auf das genauste: τον δη ένε- 
κα λέγω ταντα; (Anklang an des 
Gorgias τούτον ενεκα'ί) und εγώ 
δε τίνων ειμί; Wie aber des Gor- 
gias Worte nicht blofs auf Sokrates 
berechnet sind, sondern in hohem 
Mafse auch an die Adresse der übri- 
gen Anwesenden sich richten, so 
hat auch Sokrates den Kallikles, 
Polos u. s. w. ebenfalls im Auge 
und sucht einem Einspruch von 
ihrer Seite durch seine Auseinan- 
dersetzung vorzubeugen. Vielleicht 
dafs Beifallsrufe, die der Rede des 
Gorgias folgten (Kap. 13: τον μεν 
d -ορνβον), eine Gereiztheit gegen 
SoKrates verrieten , wie sie Polos 
und später Kallikles zeigen. 

Sokrates beginnt mit neckenden 
Worten ; denn die W, οΐμαι κάί 
σε εμηειρον είναι πολλών λόγων 
mufs Gorgias nach seiner rethori- 
schen Leistung für ein Lob halten, 
bis die folgende Darlegung ihn lehrt, 
dafs Sokrates nicht λόγοι im enge- 
ren Sinne, nicht Rede im Sinne hat, 
sondern das Wort von philosophi- 
scher Unterhaltung, für διάλογοι 
gebraucht. Die Wortstellung ist 



entgegen der des Gorgias schon im 
ersten Satze durchaus nicht künst- 
lerisch abgemesen, sondern eher 
etwas lässig, der Umgangssprache 
sich nähernd : so in dem το τοι- 
όνδε, das vor dem folgenden ab- 
hängigen Satze eigentlich überflüs- 
sig ist; so in der Stellung des διο- 
ρισάμενοι, welches ohne weiteres 
Motiv die zusammengehörenden 
Worte διαλέγεσϋ-αι προς άλλη- 
λονς trennt; so in dem den Parti- 
cipien μα&όντες und διδάξαντες 
folgenden οντω, das allerdings aus 
der Umgangssprache bereits in die 
Schriftsprache übergegangen ist; so 
in der Ordnung der Worte και μη 
φ^ ορΘ-ώς λέγειν η μη σαφώς. 
Dagegen ist der Gedanke, auf wel- 
chen es dem Sokrates ankommt, 
mit aller Kunst eingeleitet: wie zu- 
fällig ergeben sich aus dem Vor- 
hergehenden die Worte, die auf 
des Gorgias Deklamation gemünzt 
sind: ov ζητονντας το προκείμε- 
νον εν τω λόγω. Dafs am Schlüsse 
der Rede des Gorgias gereizte Be- 
merkungen über Sokrates aus dem 
Kreise der Zuhörer sich haben hö- 
ren lassen, scheinen die folgen- 
den Worte anzudeuten: ενιοί γε 
τελεντώντες αϊσχιστα άπαλλάτ- 
τονται κ. τ. ε., aus denen nicht 
undeutlich eine Zurechtweisung her- 
vorblickt. Im folgenden zwingt So- 
krates den Gegner ihm zuzustim- 
men: er sagt ihm zunächst, iro- 



30 ΠΛΑΤΩΛΌΣ 

οία χαΐ τους παρόντας αχθ^εσ&αι υπέρ σφών αντών^ οτι 
τοιούτων αν^ρώτιων ηξίωσαν άχροαταΐ γενέσ&αι. του 
όή ενεχα λέγω ταντα ; οτι νυν εμοϊ οολείς ου ου Ίζάνν 
άχόλου&α λέγειν ονόε σύμφωνα οίς το 7ΐρώτον έλεγες 
7ΐερΙ της ρητορικής, φοβούμαι ονν διελέγχειν σε, μη με 
νπολάβγις ου 7ΐρος το πράγμα φιλονειχονντα λέγειν τον 
λαταφανες γενέσθαι, αλλά προς οέ. εγώ ουν, ει μεν χαι 
σύ ει των άν&ρώπων ώνπερ χαΐ εγώ, ηόέως αν σε διε- 
ρωτωην' ει δε μη, εώην αν, εγώ δε τίνων ειμί; των 
ηδέως μεν αν ελεγχ^-έντων, εϊ τι μη άληΟ^ες λέγω, ηδέως 
δ άν ελεγξάντων, εϊ τίς τι μη άλη^^ες λέγοι, ουκ άηδέ- 
στερον μέντ' αν ελεγχΟ^έντων η ελεγξάντων' μείζον γαρ 
αυτό αγαθόν ηγούμαι, οσωπερ μείζον άγα&όν εστίν αυ- 
τόν άπαλλαγήναι κακού τον μεγίστου η άλλον άπαλλάξαι. 
ούδεν γαρ οΐμαι τοσούτον κακόν είναι άν^^ρώπφ , όσον 
δόξα χρευδής περί ων τυγχάνει νυν ημίν ο λόγος ων. ει 
μεν ονν καϊ συ φης τοιούτος είναι^ διαλεγώμεΟ^α. ει δε 
και δοκεΐ χρήναι εαν, εώμεν ηδη χαίρειν καϊ διαλίωμεν 
τον λόγον, 

ΓΟΡ. \4.λλά φημι μεν εγωγε, ώ ^ώκρατες, και αυτός 
τοιούτος είναι οίον σύ νφηγεί' ϊσως μέντοι χρήν εννοείν 

nisch, (lafs er ον πάνν άκόλον&α, gestimmt hättje. Eine feine Ironie 

nicht so ganz folgerichtig gespro- liegt in dem Übergange vom λέγω 

chen habe, thut sodann, als ob er zum λέγοί in den hypothetischen 

sich fürchte {φοβούμαι διελέγχειν, Sätzen των ηόέως αν έλεγχθ-έν- 

wie αίσχννομαι ποιεΐν), von dem των κ. τ. ε.: wo Sokrates von sich 

Rhetor falsch beurteilt zu werden, redet, giebt er die Möglichkeit eines 

und drückt diese Furcht sehr gut Irrtums mit dem λtγω zu; wo er 

— denn so spricht der Furchtsame von Gorgias spricht, den er mit 

— in etwas unbeholfener Wort- dem τις in εί' τις τι μη αληϋ-ες 
Stellung und Wortverbindung aus: λέγοι im Auge hat, wendet er den 
μη με νπολάβ^ς ον προς το πράγ- dem Optativ mit clv entsprechenden 
μα ψιλονεικονντα λέγειν τον κα- Optativ im Vordersatze der hvpo- 
ταφανες γενέαΘ-αι statt μη ino- thetischen Periode an, den urbane- 
λάβ^ς με ψιλονεικονντα λέγειν, ren, artigeren Ausdruck. 

ον τον καταφανές το πράγμα Die Antwort des Gorgias hat be- 

γενέσθ-αι; er greift ihn dann end- reils der Scholiast richtig cliarak- 

lieh bei der Ehre an; würde sich terisiert: άέόοικεν 6 Γοργίας καΐ 

doch Gorgias weit unter Sokrates φεύγει την όιάλεξιν, αίτιάΐαι ύ^ 

gestellt haben, wenn er den ethi- τονς παρόντας πανονργως ως 

sehen Motiven desselben nicht bei- ονκ ανεξομένονς. 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



31 



καί το των 7εαρόντων. πάλαι γάρ τοι, 7ΓρΙν λαΐ υμάς Ιλ- 
^είν, εγώ τοΖς παρονοι πολλά επεοειξάμην, λαϊ νυν ϊσως 
πόρρω άποτενουμεν , ην όιαλεγώμε^^α. σκθ7εεΙν ονν χρή 
ΛαΙ το τούτων^ μη τινας αυτών λατέχομεν βονλομένονς 
τι λαΙ άλλο πράττειν, 

13. ΧΛΙ. Τον μεν Β-ορνβον, ώ Γοργία τε /.αϊ Σώ- 
κρατες, αντοι άτίονετε τούτων των ανδρών, βονλομένων 
άζονειν, εάν τι λέγητε ' εμοί ό^ ονν χαϊ αντώ μή γένοιτο 
τοσαντη ασχολία, ώστε τοιούτων λόγων χαϊ οντω λεγο- 
μένων άψεμένω προνργιαίτερόν τι γενέσ^^αι άλλο τεράττειν. 

ΚΑΛ. Νή τους α^εονς, ώ Χαιρε(ρών, χαϊ μεν όϊ) χαϊ 
αντός πολλοίς ηδη λόγοις παραγενόμενος ονχ οίδ ει 7ΐώ- 
ποτέ ησΟ^ην όντως ωσπερ νννί' ωστ εμοιγε , χαν την 
ημέραν ολην έ&έλητε διαλέγεσ^^αι, χαριείσ^ε. 

!ΣΩ. ^Λλλα μην, ώ Καλλίχλεις, τό γ^ έμον ονδεν χω- 
λνει, εϊπερ εΌ-έλει Γοργίας. 

ΓΟΡ. Λίσχρον δη το λοιπόν, ώ Έώχρατες, γίγνεται 
εμέ γε μη έ^έλειν, αντόν επαγγειλάμενον ερωτούν ο τι τις 
βονλεται, άλλ^ ει δοχεί τοντοισί^ διαλέγον τε χαϊ ερώτα 
ο τι βονλει. 

2Ω. ^Άχονε δη, ώ Γοργία, α ^ανμάζω εν τοις λεγο- 



Kap.13. Die Absicht des Chä- 
rephon ist, den Gorgias, der fliehen 
will, festzuhalten. Mit ironischer 
Artigkeit stellt er in seiner Anrede 
den Gorgias vor den Sokrates, spricht 
ironisch zu beiden gewendet, ob- 
wohl ja Sokrates selbst für Fort- 
setzung der Unterredung ist; iro- 
nisch zeigt er iauf die Schüler des 
Gorgias, deren Wunsche dieser sich 
nicht gut entziehen kann {ßov'/.o- 
μένων άκονειν, έάν τι λίγητε „die 
wünschen zuzuhören, wenn ihr ir- 
gendwie reden werdet", nicht mit H. 
Müller zu übersetzen: „die, wenn 
ihr etwas zu sagen habt, es zu hö- 
ren wünschen"); ironisch drückt er 
sich in der Wunschform aus: ιμοί 
μη γένοιτο τοααντη ασχολία, und 
mit Ironie weist er in dem Ausrufe 



καΐ οντω λεγομένων auf die mit 
Beifall aufgenommene Rede des Gor- 
gias hin. Gorgias scheint mit sei- 
ner Zustimmung immer noch zu 
zaudern. Deshalb erwidert Kalli- 
kles, dem Gorgias das Wort vor- 
weg nehmend, dem Ghärephon und 
nötigt durch seine Rede den Rhe- 
tor zum Ausharren. Während So- 
krates nun kurz zustimmt, mufs 
Gorgias wieder viel Worte machen, 
um seine Zustimmung auszudrücken : 
aus seiner Rede könnte ohne Scha- 
den wegfallen: το λοιπόν, αντον 
επαγγειλάμενον ^ρωταν οτι τις 
βονλεται, διαλέγον und οτι βον- 
λει. Sokrates beginnt nun den Dia- 
log mit einer Ironie, die in dem 
^^ανμάζω liegt. Gorgias antwortet 
in der Art, die er oben Brachylo- 



32 ΠΛΑΤΩΝΟΣ » 

μένοις νττό σου' ϊσως γάρ τοι σον όρ^^ώς λέγοντος εγώ 
ούτ, όρ^ώς νπολαμβάνω. ρητορίλόν φ/]ς ποιείν οΙός τ' 
είναι, εάν τις βονληται παρά σον μαν^άνειν; 

ΓΟΡ. NaL 

^Ω. Ου'λονν περϊ πάντων ωστ εν οχλω vcid^avöv 
είναι ου όιοάσχοντα αλλά πεί&οντα; 

ΓΟΡ. Πάνυ μεν ούν. 

^Ω. Έλεγες τοι νυν δη οτι και 7τερι τον υγιεινού 
τον ιατρού πι^ανώτερος εσται ο ρήτωρ. 

ΓΟΡ. Καϊ γάρ ελεγον, εν γε οχλω. 

^Ω. Ούχονν το εν οχλω τοϋτό εστίν, εν τοΙς μι ει- 
δόσιν; ον γάρ οή7νου εν γε τοις είδόσι τον ιατρον πι^^α- 
νώτερος εσται. 

ΓΟΡ. 'Αλη^ή λέγεις. 

^Ω. Ού'/.ονν εϊπερ του Ιατρού πι&ανώτερος εσται, 
τον είδότος πιΟ^ανωτερος γίγνεται; 

ΓΟΡ. Πάνυ γε. 

^Ω. Ούγ, Ιατρός γε ών η γάρ; 

ΓΟΡ. Ναι, 

^Ω. Ό δε μη ιατρός γε δήπου άνεπιστημων αν 6 
ιατρός έ7ειστήμων. 

ΓΟΡ. ^ηλον ότι. 

2Ω. Ό οντί είδώς άρα τον είδότος εν οΙά εϊδόσι πι- 
^ανώτερος εσται^ όταν ο ρητωρ τον ιατρον πιΒ^ανιοτερος 
fj. τούτο συμβαίνει r άλλο τι ; 

ΓΟΡ. Τούτο ενταν&ά γε συμβαίνει. 

^Ω. Ουκονν ζαι περί τάς άλλας άπάσας τέχνας ώς- 
αντως έχει 6 ρήτωρ χαι ί ρητοριχί' αντά μεν τα 7τράγ- 
ματα ουδέν δει αντήν είδέναι 07ΐως έχει, μηχανίν δέ τίνα 

gie nannte; sowie er aber mit einem logischen Zwange, dei nicht rechts 

Worte nur aus dem ναι, πάνυ yt und nicht links auszuweichen ge- 

u. s. w. sich herauswagt, giebt er stattet, führt ihn dann sein über- 

dem Sokrates Wasser auf seine legtner Uegner bis zu der schmach- 

Mühle: das tV χε ο;^λ6;>, das äugst- vollsten Definition seiner Kunst: 

lieh beschränkende Wort, definiert μηχανην iiva .τειθ-οϋς εΐ'ρηχ^ναι. 

er sofort: 6 όχλος = ot ovx ei- wort φaiytoi^(xι ζυΐς oyx tioöoi 

δότες. Scliritt für Schritt, mit einem μάλλον tiofvai ζών etoonov. IMe 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



33 



τνει&ονς ενρηκέναι, ώστε φαίνεσ^^αι τοΐς ονν. είδόσι μάλ- 
λον εΐδέναι των εϊδότων. 

14. ΓΟΡ. Οΐ'λονν τΐολίή ραστώνη^ ώ Έώ'/.ρατες, γί- 
γνεται, μη μα^^όντα τάς αλλάς τέχνας , άλλα μίαν ταί- 
την, μηδέν ελαττονσ&αι των δημιουργών; 

ΣΩ. Ει μεν Ιλαττονται τ μτ ελαττονται 6 ρήτωρ των 
άλλων δια το όντως εχειν, αντίγ.α επισκεψόμεΟ^α, εάν τι 
ημίν προς λόγον ί] ' νυν δε τόδε ττρότερον θΥ.ε^ώμε3^α^ 
άρα τυγχάνει περί το δί/.αιον 'λαϊ το αδιν.ον 'λοϊ το αισ- 
χρον κα/ το ν.αλον κ«/ άγα3^ον τ,αι ν.ακον όντως έχων δ 
ρητοριγ,ος α ς ττερι το νγιεινόν κ«/ ττερϊ τα άλλα ών αϊ 
άλλαι τέγναι, αυτά μεν ουν. είδώς, τι άγαθ^ον η τι ν.α- 
γ,όν εστίν η τί ν.αλον η τι αίσχρον η δίκαιον η άδιγ.ον, 



Definition kann als die des moder- 
nen Bauernfangs gelten und pafst 
vorzüglich auf die Kunst unserer 
antisemitischen Redner und unserer 
orthodoxen Feinde der Wissenschatt. 
Man mufs diese Definition, um ihre 
vernichtende Kraft zu empfinden, 
langsam lesen. Da erscheint nicht 
mehr die τέχνη πειΟ-ονς , sondern 
ihre verwachsene Schwester, die 
μτγ/αντ]. Das Ziel, das sie sich 
steckt, ist ein hohles φαίνεαΟ^αί 
und zwar ein eitler Schein vor ονκ 
Είδόσί , vor Dummen , und zuletzt 
ein Schein μάλλον uöivai των 
ύδ6το)ν^ die sittlich schlechte An- 
mafsung eines Wertes, den man 
nicht besitzt und das Eingeständ- 
nis, das nicht zu besitzen, was den 
Menschen zum Menschen macht, 
das iaUvai. ir*lato hat anderen So- 
phisten derber mitgespielt; schär- 
fer, wie dem Gorgias, hat er kei- 
nem zugesetzt. 

Kap. 14. Die ersten Worte des 
Gorgias verraten nicht blofs Schwä- 
che des Denkens, sondern Roheit 
des Herzens; er hat nicht allein den 
Gedankengang des Gegners nicht 
begriffen ; denn sonst würde er nicht 
wieder in deklamatorische Phrasen 
ausbrechen; er fühlt sich nicht ein- 
Plato, Gorgias. 



mal durch das so verächtlich ab- 
sprechende Urteil des Sokrates in 
seiner Ehre, in seiner sittlichen Em- 
pfindung verletzt. Die Ehre ist eben 
für diesen flachen Kopf und für 
dies flache Herz nur etwas rein 
Äufserliches : oben sprach er von 
einem αίσχρον γίγνεταί, als er be- 
fürchtete, sich mit sich selbst und 
seinen Prahlereien in Widerspruch 
zu setzen : hier steht er mit eher- 
ner Stirn dem Manne gegenüber, 
der ihn mit aller wünschenswerten 
Deutlichkeit einen infamen Heuch- 
ler und Betrüger nennt; ja, seine 
Eitelkeit läfst ihn auf die vernich- 
tende Rede des Gegners mit einer 
Prahlerei antworten: „ich bin aber 
doch bei alledem ein einflufsreichrer 
Mann als alle anderen δημιουργοί 
und habe dazu nicht einmal nötig, 
mich zur Erklärung ihrer Künste 
anzustrengen. Die Antwort des So- 
krates ist die des Lehrers, welcher 
eine alberne Bemerkung eines un- 
reifen Schülers korrigiert. Er weist 
die Albernheit mit Entschiedenheit 
zurück als etwas, das nicht am 
Platze ist: επίθκεψόμεί)^α, έάν τι 
ημίν τΐρος λόγον iq. Er stellt dann 
die sich aus dem bisher Gesagten 
ergebende Folgerung mit der Breite 

3 



34 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

πει^ώ όε περί αυτών μεμηχανημένος, ωοτε δοχείν εΐδέναι 
OVY. είδώς εν ουν. είδόοί μάλλον τον είδότος; η avayx^j 
είδέναι, χαϊ δεΙ 7ΐροε^τιστάμενον ταντα acpL-^iod^ctL jictQcc 
σε τον μέλλοντα μαχ^ήσεσ^αι την ρητορικήν ; ει δε μη, 
αν ο της ρητοριγ,ης διδάσκαλος τούτων μεν ουδέν διδά- 
ξεις τον ά(ρΐλνούμενον — ου γαρ σον έργον — ποιήσεις 
δ^ εν τοις πολλοίς δοκεΐν είδέναι αυτόν τα τοιαύτα ονχ, 
ειδότα γ,αΐ δοτ,είν αγαθόν είναι ονχ οντά; η το ηαρά- 
Tcav ουχ οΙός τε εσει διδάξαι αυτόν την ρητορικήν , εάν 
μη προειδΐ] τεερί τούτων την άλήΒ^ειαν ; η πώς τα τοι- 
αύτα έχει, ώ Γοργία; και προς ζ/ιός, ώσπερ άρτι είπες, 
άποκαλυψας της ρητορικής είπε τις πο^' ή δύναμίς εστίν, 

ΓΟΡ. ^Λλλ^ εγώ μεν οίμαι, ώ Σώκρατες , εάν τύχτβ 
μη ειδώς, και ταϋτα παρ εμον μα^-ήσεται, 

2Ω. Έχε δή' καλώς γάρ λέγεις^ εάνπερ ρητορικον 
σν τίνα ποιήστ^ς, ανάγκη αυτόν είδέναι τά δίκαια και τά 
άδικα ήτοι πρότερόν γε η ύστερον μα^όντα παρά σου. 

ΓΟΡ. Πάνυ γε. 

2Ω. Τι ουν; 6 τά τεκτονικά μεμαΟ^ηκώς τεκτονι- 
κος, η ου; 

ΓΟΡ. Ναι. 

2Ω. Ονκονν και 6 τά μουσικά μουσικός; 

hin, die ein ungeschulter und unreifer keit: „ich hoffe, er soll von mir 
Denker verlangt. Er behandelt den auch, Λvenn er's nicht kennt, über 
Gorgias endlich ironisch strafend das Gerechte und Ungerechte u. s. w. 
hauptsächlich mit den Worten TTfi^w belehrt werden!•' Die logisch pas- 
περί αντών μεμηχανημένος und sende Antwort mufs Sokrates selbst 
(χποκαλνψας της ρητορικής είπε herauszwingen aus dieser Andeu- 
τίςποΙ^' η όνν€(μίςέστιν, ein Aus- tung. Mit dem Zugeständnis, wen 
druck, mit welchem er auf die hoch- er zum Rhetor machen soll , der 
trabende Rede des Gorgias im 10. müsse entweder vor seiner Lehr- 
Kap. zurückweist: αλλ' εγω σοι zeit das Gerechte und das Unge- 
πειράσομαι σαφώς αποκαλνχραι rechte kennen gelernt haben oder 
την της ρητορικής όνναμιν άπα- es von ihm lernen, hat nun Gor- 
oav, auf jene Zusage, die Gorgias gias das nächste Spiel verloren, und 
so schlecht gehalten hat. Eine lo- es ist nur die harmlose Freude über 
gich richtige Erwiderung, die sei- die Ui'geschicklichkeit seines gar 
nem η — η entsprochen hätte, er- zu schwathen Gegners und wohl 
zielt aber Sokrates mit all seiner auch der Spott über die langen Ge- 
lehrhaften Breite nicht; Gorgias sichter der Zuhörer, wenn Sokra- 
antwortet, verletzt in seiner Eitel- tes wieder mit einer gewissen Breite 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



35 



ΓΟΡ. Ναί. 

2Ω. Και 6 τά ίατριγ,ά ίατριτιός, χαΐ τάλλα ούτω κατά 
τον αύτον λόγον , ο μεμα&ηλώς εγ,αστα τοιούτος έοτιν 
οίον ή επιστήμη εκαστον απεργάζεται; 

ΓΟΡ. Πάνυ γε. 

2Ω, Ουγ,ονν κατά τούτον τον λόγον χαϊ 6 τά δίχαια 
μεμαΒ^ηκώς δίκαιος; 

ΓΟΡ. Πάντως δήπον. 

2Ω. Ό δε δί'/.αως δίχαιά πον πράττει. 

ΓΟΡ. Ναί. 

^Ω. Ον/,ονν ανάγκη τον ρητορίλον δίκαιον είναι, 
τον δε δίκαιον βονλεοΒ-αι δίκαια πράττειν; 

ΓΟΡ. Φαίνεται γε. 

2Ω. Ουδέποτε άρα βονλήσεται ο γε δίκαιος άδικεΐν. 

ΓΟΡ. ^Ανάγκη, 

2Ω. Τον δε ρητορικόν ανάγκη εκ τον λόγον δίκαιον 



είναι. 



ΓΟΡ. Ναί. 

^Ω, Ουδέποτε άρα βονλήσεται δ ρητορικός άδικεΐν. 

ΓΟΡ. Ον φαίνεται γε. 

15. 2Ω. Μέμνησαι ονν λέγων όλίγφ πρότερον^ οτι 
ον δεΙ τοΙς παιδοτρίβαις εγκαλείν οίδ έκβάλλειν εκ των 
πόλεων, εάν 6 πνκτης Tjj πνκτικη χρήταί τε και άδικ'η ; 
(χοαντως δε οντω και εάν 6 ρήτωρ τη ρητορικτ] αδίκως 
χρηται, μη τψ διδάξαντι εγκαλείν μηδέ έξελαννειν εκ της 



zu dem Satze überführt, welcher 
sein nächstes Ziel ist: ουδέποτε 
σ.ρκ βονλήοί^τ'σΛ <> ρητορικός αόι- 
κΰν. 

Kap. 15. Das Kapitel bildet die 
Schlui'sscene des vorhergehenden 
kleinen Intriguenspieles, in welcher 
Corgias als unklarer Kopf entlarvt 
wird. Sokrates hat aus des Gor- 
gias obiger Hede (Kap. 11) einen 
scheinbar nebensächlichen Gedan- 
ken, dafs nämlich der Lehrer der 
Rhetorik nicht verantwortlich ge- 
macht werden dürfe, wenn seine 



Schüler die von ihm erlernte Kunst 
mifsbrauchen, festgehalten, um ihn 
des Widerspruchs in seinen Be- 
hauptungen zeihen zu können. Gor- 
gias hat nicht gewagt, konsequent 
zu behaupten, dafs er das δίκαιον 
nicht lehre; er hat sich zu der wei- 
teren Folgerung zwingen lassen, 
dafs wer das δίκαιον gelernt habe, 
kein αδικών sein wolle; er mufs 
nun weiter eingestehen, dafs da er 
seine Schüler das δίκαιον lehre, 
diese von der Rhetorik keinen 
schlechten Gebrauch machen kön- 



36 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

πόλεως, αλλά τω αοιχονντι ζαϊ ονκ όρ&ώς χρωμένω τι] 
ρητορικγι ; ερρη^η ταντα η ου; 

γΟΡ. Έρρή^η. 

^Ω, Nrv δέ γε 6 αυτός οντος φαίνεται , ο ρητορι- 
κός, ονχ. αν ποτέ άδιχησας. η ου; 

ΓΟΡ. Φαίνεται. 

2Ω. Και εν τοις πρώτοις γε, ώ Γοργία, λόγοις ελέ- 
γετο, οτι η ρητορική περϊ λόγους εϊη ου τους τοί αρτίου 
καϊ περιττού, άλλα τους του δικαίου και αδίκου' ή γάρ; 

ΓΟΡ. Ναι. 

2Ω. ^Εγώ τοίνυν σου τότε ταντα λέγοντος υπέλα- 
βον, ώς ούδέποτ^ αν εϊη ή ρητορική αδικον πράγμα, ο γ' 
άει περϊ δικαιοσύνης τους λόγους ποιείται' επειδή δε 
ολίγον ύστερον έλεγες, οτι δ ρήτωρ ττ] ρητορικΓ] καν αδί- 
κως χρφτο, ούτω Ο^αυμάσας καϊ ήγησάμενος ου σννάδειν 
τα λεγόμενα εκείνους είτίον τους λόγους^ οτι ει μεν κέρ- 
δος ηγοίο είναι το έλέγχεσθ-αι ωσπερ εγώ, άξιον εϊη δια- 
λέγεσ&αι, ει δε μη, εάν χαίρειν* ύστερον δε ημών επι- 
σκοπουμένων οράς δή και αυτός οτι αύ ομολογείται τον 
ρητορικόν αδύνατον είναι αδίκως χρησ^^αι τΓ] ρητορική 
και ε^έλειν άδικεΐν. ταϋτα ουν οπτ] ποτέ εχει^ μα τον 
κύνα, ώ Γοργία, ουκ όλίγης συνουσίας εστίν ώστε ίκανώς 
διασκέψασθ^αι. 

nen, und damit widerspricht er seine Schüler ihre Kunst nennen 

seiner obigen Rede. Er ist denn die sittliche Basis fehlt; denn 

auch sehr geschlagen: mit einem eine jede Kunst erstrebt die Ver- 

έρρηθ^η und φαίνεται und zuletzt wirklichung^ der sittlichen Grund- 

mit einem leisen ναι fügt er sich begriffe, des όίκαιον, des αγκΟόι: 

beschämt den Ausführungen des des καλόν, und hört auf Kunst zu 

Gegners und kann auf dessen letzte sein, sobald sie diese leugnet. Das 

Anrt-de keine Silbe Antwort finden; hat aber Goigias gethan; am klai- 

sodafs Sokrates ihn mit den höh- sten in den Aiifangsworten des t-l. 

nischen Worten ταντα ony ποτέ Kapitels, in welchem er es otTeu 

έχει, μα τον κννα , ονχ ολίγας ausspricht, dafs man als ein o\x 

αννονοίας εστίν ώστε ικανώς δια- είόώς mittels der Rhetorik imstaiuie 

σκέψασθ-αι freiläfst. Sokrates hat sei die είόότας zu besiegtMi, dafs 

aber nicht nur einen logischen Feh- man mit ihrer Hilfe zu sein scheine. 



Ό' 



ler seines Gegners aufgedeckt, er was man nicht ist, dafs man n it 
hat mit seiner Beweisführung ge- ihr unwissende Leute betrügen und 
zeigt, dafs dem, was Gorgias und hinter das Licht führen könne. 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



37 



16. ΙΊΩ^. τι όέ , ώ Σώκρατες; οντω -/,αΐ ο ν τεερί 
της ρητορίχής δοξάζεις ωσττερ νυν λέγεις; η οϊει, ort 
Γοργίας ^σχνν^η σοι μη τΐροσομολογήσαι τον ρητορικον 
άνδρα μη ονχϊ τίαϊ τά δίκαια ειδέναι και τα καλά και τα 
άγαΟ^ά, και εάν μη ελ^^η ταντα ειδώς παρ' αυτόν, αυτός 
διδάξειν, έπειτα εκ ταύτης ϊοως της ομολογίας εναντίον 
τι συνέβη εν τοις λόγοις, τοϋΒ-' ο δη αγαπάς, αυτός άγα- 
γών επι τοιαύτα ερωτήματα — επει τίνα οϊει άπαρνήσε- 
σ&αι μη ονχϊ και αυτόν επίστασΟ^αι τά δίκαια και άλλους 
διδάξειν; αλλ' εις τά τοιαύτα άγειν πολλή αγροικία εστί 
τους λόγους. 

2Ω. Ω κάλλιστε Πώλε^ αλλά τοι εξεπίτηδες κτώ- 

Stellung einzelner Worte: er sagt 
ζ. Β. οντω καΐ αν περί της ρη- 
τορικής δοξάζεις statt οντω ον 
π. τ. ρ. καΐ δοξάζεις; ebenso εαν 
μη ε?.χ^^ ταντα ε Ιδώ ς für εαν ελΟ-^ 
ταντα μη είδώς u. a,; ferner in 
der Konstruktion des αιαχννθ-ηναι, 
auf welches er wie auf ein Ver- 
bum des Leugnens ein μη c. Inf. 
folgen läfst u. s. w. Wir könnten 
die Worte des Polos vielleicht eben- 
falls anakoluthisch wiedergeben: 
„Glaubst du, weil Gorgias sich 
scheute dir zuzugestehen, der Rhe- 
tor brauche gar nicht das Gerechte 
zu kennen und das Schöne und das 
Gute, noch wenn einer zu ihm 
komme , der es nicht kenne , ihn 
es lehren zu wollen — dann er- 
gab sich aus diesem Zugeständnis 
vielleicht ein Widerspruch in seinen 
Behauptungen, das was du gern 
hast; denn du führst selbst auf 
solche Fragen — denn wer, glaubst 
du, wird leugnen, weder er kenne 
das Gerechte, noch wolle er es 
andere lehren? Aber die Unterre- 
dung auf derlei hinaus zu führen, 
zeigt grofsen Mangel an Lebens- 
art." 

Die Antwort des Sokrates ist 
spottend und die heitere Miene des 
Spötters verrät gleich die Anrede: 
ώ κάλλιστε Πώλε, wobei der Name 



Kap. 16. Die Anhänger des Gor- 
gias, die Polos vertritt, haben die 
Bedeutung des Sokratischen Bewei- 
ses nicht verstanden und die fol- 
gendeEpisode bezweckt, auch ihnen 
diese Bedeutung klar zu machen, 
ihnen zu zeigen, daCs die Rhetorik 
gar keine Kunst ist. 

Heftig erregt über die Niederlage 
seines Meisters nimmt Polos die 
Unterredung auf und spricht in un- 
klarer , anakoluthischer Form , die 
seine Aufregung trefflich kennzeich- 
net, folgenden Gedanken aus : „Es 
zeugt von wenig guter Lebensart 
{πολλή αγροικία), mit allerlei spitz- 
findigen Fragen den Gegner zu Wi- 
dersprüchen zu führen. Das hast 
du aber, ο Sokrates, mit Gorgias 
gethan , der sich aus einer Art 
Schamgefühl, welches allen Men- 
schen eigen ist {τίνα οϊει άπαρ- 
νηοεα^αι) , nicht entschliefsen 
konnte zu sagen, dafs er als Rhe- 
tor das Gerechte nicht zu kennen 
und zu lehren brauche, der^^viel- 
mehr sich dazu drängen liefs, das 
Gegenteil zu behaupten und durch 
diese allerdings nicht konsequente 
Behauptung in einen Widerspruch 
mit seiner früheren Behauptung ge- 
riet." Des Polos Erregung zeigt 
sich aufser in der Anakoluthie, in 
welcher er spricht, auch in der 



38 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



με^α εταίρους κα^ νίεΐς, ϊνα επειοάν αντοϊ πρεσβύτεροι 
γιγνόμενοί Οίραλλώμε^α, ^ναρόντες υμείς οί νεώτεροι επα- 
νορ&ώτε ημών τον βίον καί εν εργοις υμι εν λόγοις. γ.άϊ 
νυν εϊ τι εγώ καί Γοργίας εν τοις λόγοις σφαλλόμε&α, συ 
7ΐαρών έ7ίανόρ^ον' δίκαιος ö εΐ' λαΐ εγώ έ^έλω των ώμο- 
λογημένων εϊ τι σοι δοτίεΐ μη τιαλώς ώμολογησ&αι, άνα- 
^έσ^αι ο τι αν συ βονλΐ] , εάν μοι εν μόνον φνλάττης. 

ΙΙΩ^. Τι τοντο λέγεις; 

^Ω, Την μακρολογίαν, ώ Πώλε, ην 7ία0^έρξ7]ς, ι] το 
7ερώτον εττεχείρησας χρήσ&αι. 

ΠΩΛ. Τι δε; ονν. εξέσται μοι λέγειν δπόσα αν βον- 
λωμαι ; 

^Ω. ζ/εινά μέντ' αν πά&οις, ώ βέλτιστε, ει ^Λ^^ηναζε 
άφιγ.όμενος , ου της Ελλάδος πλείστη εστίν εξουσία του 
λέγειν, έπειτα συ ενταύθα τούτου μόνος άτυχήσαις. άλλα 
αντίκες τοι' σου μακρά λέγοντος και μη έ^έλοντος το 
έρωτώμενον άποζρίνεσ^^αι, ου δεινά αν αϋ εγώ τεά^οιμι, 
ει μη εξέσται μοι άπιέναι yial μη άχούειν σου; άλλ' εϊ τι 
ϋήδει του λόγου του είρημένου γ,αι επανορ3^ώσασ\^αι αυ- 
τόν βούλει, ώστεερ νυν δη ελεγον j άνα^^έμενος ο τι σοι 
δοχει, εν τω μέρει ερωτών τε και ερωτώμενος, ώσ7ΐερ εγώ 
τε και Γοργίας, ελεγχέ τε κα^ ελέγχου. φϊ]ς γαρ δήπον 
καί συ έπίστασ^αι απερ Γοργίας' η ου', 

ΠΩΛ. "Εγωγε. 

^Ω. Ούχοΰν γ,αϊ συ κελεύεις σαυτόν ερωτάν εκά- 
στοτε ο τι αν τις βούληται, ώς επισταμένος ά7ΐοκρίνε- 
σ^αι ; 

des Polos auch das Seinige thut; dem Gebiete des Gedankens, wo 

denn τιώλος heifst bekanntlich „das dem Alter doch die giöfseie Kraft 

Füllen." Der Spott liegt im Gegen- zur Verfügung steht; in dem δί- 

satz : πρεσβύτεροι γιγνόμενοι καιος ει, in dem την μακρολο- 

σφαλλωμεθ^α und νμεΐς οί νεώ- γίαν ην καΟ-έρξ^^ς, zumal in dem 

τεροί έπανορΘ^ώτε; in dem καΐ Verbum u. s. w. Des Polos Kin- 

έν εργοις καΐ εν λόγοις ά. h, die vvurf ist plump : ονκ εξέοται μοι 

Jugend soll das Alter έν εργοις κ. τ. ε. Darum fertigt ihn Sokrates 

unterstützen ; denn auf diesem Ge- wieder mit Spott ab. wenn er sich 

biete ist das Alter schwach; Polos vorbehält, vor seiner Makrologie 

soll es aber auch , wo es gestrau- das Weite zu suchen u. s. w. 

chelt, aufrichten εν λόγοις, auf Zu ανκΘ^εσθ^αι sagt die Ausgabe 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



39 



ΙΊΩ^ί, Πάνυ μεν ονν. 

2Ω, Και νυν όή τούτων οπότερον βονλει ποιείς 
ερώτα η αττοζρίνον. 

17. ΠΩ^. Ι^λλά τεοιήσω ταντα. κα/ μοι απόγ,ριναι, 
ώ 2ώ'/.ρατες' επειδή Γοργίας απορείν σοι όογ,εΐ ττερι της 
ρητοριτίης, αν αυτήν τίνα φής είναι; 

2Ω. Άρα ερωτάς ηντινα τέχνην φημί είναι; 

ΠΩ Λ, "Εγωγε. 

2Ω, Ουδεμία εμοιγε δοζεί, ώ Πώλε, ως γε ηρός σε 
τάλη^η είρήσ^αι. 

ΠΩ^. Άλλα τι σοι δογ,ει ί] ρητορική είναι; 

2Ω. Πράγμα ο φής συ ποιήσαι τέχνην εν τω σνγ~ 
γράμματι ο εγώ εναγχος άνέγνων. 

ΠΩΛ. Τι τοϋτο λέγεις; 

2Ω. ^Εμπειρίαν εγωγέ τίνα. 

ΠΩΛ. ^Εμπειρία αρα σοι δοκεΐ ή ρητορι/.ή είναι; 

2Ω. "Εμοιγε, εΐ μη τι συ άλλο λέγεις. 

ΠΩΛ. Τίνος εμπειρία; 

2Ω. Χάριτος τίνος και ηδονής απεργασίας. 

ΠΩΛ, Ουκοϋν ν,αλόν σοι δοκεΐ ή ρητορική είναι, 
χαρίζεσ^^αι οΙόν τ* είναι άν^ρώποις; 

2Ω. Τι δέ, ώ Πώλε'^ ήδη πέπνσαι παρ^ εμον^ ο τι 
φημΙ αυτήν είναι^ ώστε το μετά τοϋτο έρωτας, εί ου καλή 
μοι δοκεΐ είναι; 

ΠΩΛ. Ου γαρ πέπυσμαι οτι εμττειρίαν τινά αυτήν 
φής είναι; 

seinem wiederholten ψημί δη ; so 
g^iebt er dem Polos vor allem höchst 
frappierende Antworten , in dem 
ουδεμία εμοιγε δοκεΐ, in der Er- 
klärung ίμπειρίαν εγωγί τίνα und 
χάριτος τίνος καΐ ηδονής άπερ- 
γαοίας , in der Aufforderung, ihn 
nach der Kochkunst zu fragen und 
in der scheinbaren Identifizierung 
dieser mit der Rhetorik; so neckt 
er ihn mit einigen Ausdrücken, wie 
mit dem πράγμα in πράγμα ο 
φΙ(ς αν κ. τ. ε. und in dem έπειδη 



von Deuschle-Cron : „Eigentlich von 
den Steinen im Brettspiel (den 
Zügen) gebraucht, die man zurück- 
nimmt." 

Kap. 17. Das Kapitel hat viel lus- 
tigen Spott aufzuweiserj. So spottet 
Sokratesmit der Hervorhebung der 
Person des Polos: υJς γε προς 
ah τάλη^ι είρησθ^αι, πράγμα ο 
φυς σν ποιησαι τέχνην, εί μη τι 
σν άλ?.ο λέγεις; so wiederholt er 
das /:ρυηο} δη des Polos, mit dem 
dieser seine frage einleitet, mit 



40 ΠΛΑΤΩιΝΟΣ 

^Ω. Βοίλεί ονν , kjcetö)] τιμάς το χαρίζεο^αι^ σμι- 
/,ρόν τι μοι χαρίσασ^^αι; 

n^yl, ^Έγωγε. 

— ί2. ^Eqov νυν με, όψοποιία ήτις μοι δολεΐ τέχνη 
είναι, 

IlLlyi. Ερωτώ δ ή, τις τέχνη οιροποιία'^ 

^Ω. Ονοεμία, ώ Πώλε, 

ΠΩυΙ, \4λλά τι; cpa^i. 

^Ω. ΦημΙ δη, εμ7εειρία τις, 

ΠΩΛ, Τίνος; φά^ι, 

^Ω, Φημϊ δη, χάριτος γ,αΐ ήδονι^ς άπεργασίας , ω 
Πάλε, 

ΠΩΛ. Ταντον δ^ εστίν όιροποιία λαι ρητορι/.ή ; 

— ί2. Ουδαμώς γε, άλλα της αντης μεν έπιτηδεύσεως 
μόριον, 

ΠΩ^. Τίνος λέγεις ταύτης; 

^Ω, Μή άγροΐλότερον η το άληΌ^ες ειπείν' όκνώ 
γαρ Γοργίον ενεχα λέγειν, μη οϊηταί με διατίωμφδείν τ( 
εαντοϋ επιτήδευμα' εγώ δέ, ει μεν τοντό εστίν η ρητοριχή 
ην Γοργίας έπιτηδενει, οντί οίδα' λαι γαρ άρτι εχ τον 
λόγου ουδέν ήμΐν /,αταφανες εγένετο, τι ποτέ ούτος ηγεί- 
ται ' ο δ^ εγώ χαλώ την ρητοριχήν, πράγματος τινός εστί 
μόριον ουδενός των χαλών, 

τιμάς το χαρίζεσ&αι. Spottend Hohn über und verrät dabei die 
weist er den Polos zurecht, wenn Nebenabsicht, den Gorgias wieder 
dieser in seinen Fragen voreilig in das Gespräch zu ziehen. Eine 
wird und den streng logischen Ge- Verhöhnung des Polos ist es, wenn 
dankengang in seiner dialektischen er die Befürchtung ausspricht, der 
Unbeholfenheit nicht inne hält: τι Vorwurf der αγροικία werde ihn 
δέ; ηδη πέτΐνσαι παρ έμον κ.τ.ε. wieder trefTen, falls er, wie oben, 
und in der Antwort auf den unbe- die Wahrheit sage, und wenn er 
rechtigten Schlufs des Polos: ταν- dann fortfährt: οκνώ γαρ Ιορ- 
τον δ εστίν {rede tudicatiit Her- γίον εκενα λέγειν ά. U. des Kna- 
mannus δε indignabuiidae mira- ben Polos wegen würde ich mich 
lioni unice convenire ^ während allerdings nicht scheuen. Ein Hohn 
andere δη εστίν schreiben) οψο- gegen Gorgias aber enthalten die 
ποιία καΐ ρητορική; Vom Spott Worte: έγώ δέ, ει μΗ' τοντο — 
geht dann Sokrates mit dem μη ονκ οίδα; denn sie weisen auf die 
αγροικότερον ^' το αληϋ^ες ειπείν, ungenügenden Definitionen der So- 
mit dem er auf die obige πολλή [»hislen zurück; sowie die letzten 
αγροικία des Polos erwidert, zum Wolle: πράγματος τινός San μό- 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



41 



ΓΟΡ* Τίνος, ώ ^ώλρατες; είττέ, μηδέν εμε αισχνν- 
^είς. 

18. ^Ω, ζ/οκεί τοίννν μοι, ώ Γοργία, είναί τι επι- 
τήδευμα τεχνΓλόν μεν ου, ψυχής δε στοχαστικής και αν- 
δρείας και φύσει δεινής προσομιλεΐν τοΙς άν^ρώποις' 
καλώ δε αύτον εγώ το κεφάλαιον κολακείαν. ταύτης μοι 
δοκει της επιτηδενσεως πολλά μεν και άλλα μόρια είναι, 
εν δε καΐ ή όφοποιική ' ο δοκει μεν είναι τέχνη, ώς δε 6 
εμδς λόγος, ουκ εστί τέχνη, άλλ^ εμπειρία και τριβή, ταύ- 
της μόριΟΉί και την ρητορικήν εγώ καλώ και την γεκομ- 
μωτικήν και την σοφιστικήν , τέτταρα ταντα μόρια επι 
τέτταρσι 7€ράγμασιν, ει ονν βονλεται Πώλος πνν^άνε- 
σ^αι, πνν^ανέσ&ω' ου γαρ πω πέπνσται, οποΐόν φημι 
εγώ τής κολακείας μόριον είναι την ρητορικήν, άλλ^ αν- 

ριον ονόενος των καλών. In des gespendet wird; um so wirksamer 
Gorgias Antwort liegt dann eine ist dann der Straiil kalten Wassers, 
kleine αγροικία, wie sie der selbst- der mit dem καλώ de αντον εγώ 

gefällige Hochmut ihm eingiebt: -' '^ "■ — ' — •- ^-.:<r^ 

statt des όκνεΐν des Sokrates ge- 
braucht er das αίοχννεο^αι. 

Kap. 18. Wie bisher den sitt- 
lichen Wert, so spricht Sokrates 
jetzt der Rhetorik die logische Grund- 
lage ab. Er charakterisiert sie als 
das Treiben einer Seele, welcher 



το κεφάλαιον κολακείαν sie trifft. 
Weiterhin gesteht er der Rhetorik 
nur den Schein der Kunst zu, das 
Wesen derselben spricht er ihr aber 
wie bereits in dem τεχνικον μεν 
ov entschieden ab, und nennt sie, 
auf des Polos erste Definition im 
2. Kapitel, auf sein εκ των έμπει- 
drei nicht immer gute, sondern öfter ριών εμπείρως ενρημέναι anspie 



zweifelhafte Eigenschaften zukom 
men, das οτογαοτικόν , das die Ge- 
schicklichkeit, mit welcher man ein 
gestecktes Ziel im Auge behält und 
zugleicli die Rücksichtslosigkeit, 
mit der man unbekümmert um den 
eingeschlagenen. Weg und seinen 
Wert einem Zwecke nacheilt, einen 
zu lobenden Scharfsinn und eine 
nicht zu preisende Spitzfindigkeit 
bedeuten kann; das άνόρεΐον, das 
den Mut und die Dreistigkeit be- 
zeichnet; und das δεινον προοο- 
μύεΐν τοις avx}QümoLq, die Eigen- 
schaft eines gewandten und die 
eines listigen, im eigenen Interesse 
schlauen Menschen. Die Sophisten 
empfinden die Worte natürlich zu- 
nächst als ein Lob, das ihrer Kunst 



lend, eine εμπειρία καΐ τριβή d. i., 
wie der Schlufs des 19. Kapitels 
beweist, eine άλογος τριβή, die 
sich eben nur auf eine Art Rou- 
tine stützt. Drei solcher εμπει- 
ρίαι stellt er nun der Rhetorik gleich 
und zwar in scherzender Reihen- 
folge; denn statt ihr ihre nächste 
Verwandte, die Sophistik, zur Seite 
zu stellen, nennt er zunächst die 
sogenannte Kochkunst und die κομ- 
μωτική, die εμπειρία des Schnei- 
ders und des Friseurs und all derer, 
welche den äufseren Menschen 
putzen, ohne ihm zu nützen. Scher- 
zend nennt er alle vier mit einem 
Diminutivum μόρια κολακείας, mit 
κολακεία einen Begriff bietend, der, 
wie Deuschle-Cron sehr richtig be- 



42 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

τον λέλη^α ονπω ά^τογ-εκριμένος, ο δε Ιπανερωτά, ει ον 
χαλόν ηγούμαι είναι, εγώ δε αντώ ουκ άπο'λρινονμαι 
7ερότερον, εϊτε καλόν εϊτε αίσχρον ηγούμαι είναι την ρη- 
τορίλήν, πριν αν 7ερώτον αποκρίνωμαι ο τι εστίν, ου γαρ 
δίκαιον^ ώ Πώλε' αλλ' εϊ/ιερ βονλει 7cv^aad^ai, ερώτα, 
ΟΊίοΙον μόρων της γ,ολαγ,είας φημϊ είναι την ρητορι/.νν, 

ΠΩ^^. 'Ερωτώ δη, xai άτΐόχριναι, οποίον μόριον. 

2Ω. Ι^ρ' ουν αν μά^οις άπο^ιριναμένον ; εστί γαρ η 
ρητοριχι] χατά τον εμον λόγον πολιτικής μορίου εϊδωλον, 

ΠΩ^. Τί ουν; καλόν η αίσχρόν λέγεις αυτήν είναι j 

2Ω. αίσχρόν εγωγε' τα γαρ κακά αισχρά καλώ' 
επειδή δεΐ σοι άποκρίνασ^^αι ως ηδη ειδότι α εγώ λέγω. 

ΓΟΡ. Μά τόν Jia, α Σώκρατες, αλλ' εγώ ουδέ αυ- 
τός συνίημι ο τι λέγεις. 

^Ω, Εΐκότως γε, ώ Γοργία' ονδεν γάρ πω σαφές 
λέγω, Πώλος δε οδε νέος εστί και οξύς. 

ΓΟΡ. 'Λλλά τούτον μεν εα, εμοι δ' είπε, πώς λέγεις 
πολιτικής μορίου εϊδωλον είναι την ρητορικήν. 

2Ω, 'Λλλ' εγώ ηειράσομαι φράσαι, ο γέ μοι φαίνε- 
ται είναι ή ρητορική ' ει δε μη τυγχάνει ον τοϋτο. Πώλος 
οδε ελέγξει σώμα που καλείς τι καΐ φνχήν; 

merken, mehr sagt als unser όωλον. Polos überlegt in seinem 
„Schmeichelei", der den Eigennutz Eifer gar nicht, was Sokrates sagt, 
des Schmeichlers mit der Fertig- obwohl er durch dessen αρ' ovv 
keit derer zusammenfafst, die, wie av μάϋ^οις άποκριναμένον wohl 
die Haarkünstler u. a. so oft nur hätte können aufmerksam gewor- 
dem Scheine dienen. Jetzt macht den sein. Er fragt sofort weiter 
er plötzlich halt, macht eine Pause und erhält nun das seiner lieben 
und quält damit seine Gegner in Kunst gebührende Epitheton mit 
ihrer Erwartung, neckt besonders dem spöttischen Zusatz Sei aoi 
den Polos, der, wie wir annehmen αηοκρίναα&αι κ. τ. e., der so viel 
dürfen, seine Verwunderung am heilst wie: „du hast ja gar nicht ver- 
lebhaftesten kundgiebt. Polos läfst standen, was ich gesagt habe." 
sich, neugierig, denn auch nicht Nun nimmt Gorgias, der auch neu- 
nötigen, sondern spricht die Frage gierig auf die weitere Darlegung 
aus, welche Sokrates ihm, wie geworden ist, die Unterredung auf, 
einem Knaben, vorsagt, und erhält und Sokrates giebt nach einem letz- 
nun eine Definition, welche das ten Spott über Polos {ΙΙώλος ^h 
schon verächtliche Diminutivum oöe νέος torl και όξνς..^\*οΙο:> i\wi 
^omo»' noch weit überbietet: ί?(7Γ<;^' ist jung und ein scharfei Kopf") 
/; ρητορική πολιτικής μορίου ει- folgende Auseinandersetzung: Es 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 43 

ΓΟΡ, ηώς γαρ ον; 

^Ω. Ον^ίοΰν και τοίτων οϊει τινά είναι εκατέρον 
ενεξίαν ; 

ΓΟΡ. "Εγωγε. 

2Ω, τι όέ; öoy.ovaav μεν ενεξίαν, ονσαν ό^ ον; οίον 
τοίόνδε λέγω' πολλοί δολονοιν εν εχειν τα σώματα, ους 
ουκ αν ραδίως αϊσ-θ-οιτί τις, οτι ovy, εν εχονσιν , άλλος 
η ιατρός τε και των γνμναστιτ,ών τις. 

ΓΟΡ, Ι4λη^ή λέγεις. 

2Ω. Το τοιοντον λέγω και εν σώματι είναι και εν 
ipvxfjj ο τι ττοιείν μεν δοκεΐν εν εχειν το σώμα και την 
χρνχήν, έχει δε ονδεν μάλλον. 

ΓΟΡ. "Εστί ταντα. 

19, ^Ω. Φέρε δή σοι, εάν δννωμαι, σαφέστερον επι- 
δείξω ο λέγω. δνοΐν οντοιν τοΙν πραγμάτοιν δύο λέγω 
τέχνας' την μεν επϊ Tfj ιρνχτ^ 7εολιτικήν καλώ, την δε επί 
σώματι μίαν μεν όντως όνομάσαι ονκ εχω σοι, μιας δε 
ονσης της τον σώματος θεραπείας δυο μόρια λέγω^ την 
μεν γνμναστικήν, την δε ιατρικήν' της δε πολιτικής αντί 
μεν της γνμναστικής την νομο^ετικήν , άντίστροφον δε 
τή Ιατρική την δικαιοσννην, έπικοινωνονσι μεν δή αλλή- 
λαις, ατε περί το αντο ονσαι, εκάτεραι τούτων, ή τε ια- 
τρική τή γνμναστική και ή δικαιοσύνη τή νομοΒ^ετική' 
όμως δε δια(ρέρονσί τι αλλήλων, τεττάρων δή τούτων 
ονσών, και άεϊ προς το βέλτιστον ^εραπενονσών των μεν 
το σώμα, των δε τήν 'ψνχήν , ή κολακεντική αίσ&ομένη, 

giebt ein wahres und ein schein- abteilungen, die γυμναστική und 
bares Wohlbefinden des Körpers die Ιατρική, denen auf geistigem 
und der Seele. Gebiete als Teile der πολιτική die 
Kap. 19. Es giebt ferner je eine νομο^^ετικη als άντίστροφον der 
Kunst, welche die ευεξία des Kör- γνμναστική und die δικαιοσύνη 
pers und die der Seele sich zum als άντίστροφον der ιατρική ent- 
Ziel gesetzt. Die ευεξία der Seele sprechen. Allen vier wahren Kün- 
erstrebt die πολιτική ; für die Kunst, sten kommt ein έγνωκεναι zu. Sie 
welche die ευεξία τον σώματος haben aber vier εί'όωλα, die sich 
erzielt, giebt e« keinen der πολι- unter dem Begriff der κολακεία 
τικη entsprechenden Namen , nen- und mit dem Namen κολακεντική 
nen wir sie also 'θεραπεία τον σο')- zusammenfassen lassen. Die'sem 
ματος. Letztere hat zwei Unter- Hauptbegriffe und folglich auch 



44 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

ον γνυνσα λέγω, άλλα στοχασαμένη, τέτραχα εαντην δια- 
νείμαοα^ v7coövGa V7cb εχαστον των μορίων, προσποιείται 
είναι τοντο όπερ νπέδυ ^ λαϊ τον μεν βέλτιστου ονδεν 
φροντίζει, τω δε άει ήδίστω ^ηρενεται την ανοιαν χαΐ 
εξα^εατά, ώστε δοκεΐ πλείστον αξία είναι, υπό μεν ονν 
την ιατρικήν ή όφο7ΐοιική ννεοδέδνχε, Λαϊ 7εροσ7εοιεΙται τα 
βέλτιστα σιτία τψ σώματι είδέναι, ωστ' ει δέοι εν παισι 
διαγωνίζεσ^αι 6ψθ7εοιόν τε τίαΐ ιατρόν η εν άνδράσιν 
ούτως άνοητοις ώσπερ οί παίδες j 7εότερος επαΐει περϊ 
των χρηστών σιτίων y.ai πονηρών, 6 ιατρός η 6 όψοποιός, 
λιμφ αν άπο^^ανείν τον ιατρόν. λολαχείαν μεν ονν αϊτό 
'λαλώ, λάί αίσγ^ρόν φημι είναι το τοιούτον y ω Πώλε — 
τοντο γαρ προς σε λέγω — ότι τον ή δέος στοχάζεται 
άνευ τον βελτίστον' τέχνην δε αυτήν ον φημι είναι άλλ^ 
εμπειρίαν, ότι ουκ έχει λόγον ονδένα ων 7εροσφέρει, οπον 
αττα την φύσιν εστίν, ώστε την αΐτίαν εκάστου μή εχειν 
ειπείν, εγώ δε τέχνην ου χαλώ, ό αν fj αλογον πράγμα * 
τούτων δε πέρι εί αμφισβητείς, ε^έλω ύποσχειν λόγον, 

seinen Unterbegiiffen wohnt kein kräftigen Körper und die möglichst 
εγνωκέναι inne, sondern nur ein gute Seele schaffen, herstellen, er- 
αίσθ-άνεσθ-αί und ein στοχάζεαθ-αι ziehen. Dagegen sind die ιατρική 
d.i. sie lassen sich leiten nicht von und die όικαιοοννη bemüht, das 
einem Erkennen, sondern von einem von den ersten beiden Künsten Er- 
Empfinden — sie verfolgen daher, reichte zu erhalten und Störungen 
was gut scheint — und von in dem von den beiden Schwester- 
einem Blicke auf das Ziel — sie künsten weislich Geordneten zu be- 
lassen, um als Ziel ein ήδιστον zu seitigen oder ihnen vorzubeugen, 
gewinnen, das wahre Glück, das Sokrates unterbricht seine Aus- 
Beste des Objekts aufser acht. Diese einandersetzung, einmal um Gele- 
vier μόρια της κολακευτικής tau- genheit zur Frage zu geben, falls 
sehen, betrügen nun die liebe άνοια einer ihn nicht verstanden hat und 
dadurch, dafs sie sich für μόρια sodann, um eine Erklärung des Un- 
τής πολιτικής ausgeben, während terschiedes der εμπειρία von der 
sie doch eben nur είδωλα μορίων τέχνη zu geben, strenger als er sie 
της πολιτικής sind. Das ειδωλον bereits geboten hat. Er nennt die 
der ιατρική aber ist die όψο- εμπειρία im Gegensatz zur τέχνη 
ποιικη. ein αλογον πράγμα,_ weil sie ονκ 
Wie entsprechen nun je zwei έχει ?όγον ονδένα ών προσΐ(έρει, 
der guten Künste einander? Ich οποΐ^ άιτατ'ηνφναινέοτίνά.\.\\ο\\ 
meine, die γυμναστική und die vo- sie von der φύσις, der Natur, dem 
μο&ετική haben es beide zu thun Wesen und dem wahren Werte der 
mit• der Ordnung des Leibes und Dinge, α προσψέοει, der Mittel, 
der Seele, sie wollen den möglichst welche sie anwendet, keinen Be- 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



45 



30. Tfj μεν ονν ίατριγ.τ], ωσπερ λέγω, η όφο7ίθΐίΥ.ή, 
γ,ολαζεία υπόχειται' rfj δε γυμναστικτ] κατά τον αυτόν 
τρότΐον τούτον ή κομμωτική, κακούργος τε ονσα και απα- 
τηλή και άγεννής και άνελεν^^ερος, σχήμασι — και χρω- 
μασι και λειότητι — και αίσ^^ήοει απατώσα, ώστε ττοιείν 
άλλότριον κάλλος εφελκομένονς τον οικείου τον δια της 
γυμναστικής άμελεΐν. %ν^ ονν μη μακρολογώ, ε^^έλω σοι 
ειπείν ωσπερ οι γεωμέτραι — ηδη γαρ αν ϊσως άκολον- 
'9'ήσαις — οτι ο κομμωτική προς γνμναστικην, τοντο 
διροποιική προς ίατρικην' μάλλον δε ώδε, οτι ο κομμω- 
τική προς γυμναστικήν, τούτο σοφιστική προς νομο^-ετι- 
κήν^ και οτι ο όφοποιική προς ίατρικην, τοϋτο ρητορική 
προς δικαιοσύνην. όπερ μέντοι λέγω, διέστηκε μεν ούτω 

dafs wir uns σχημασι, in den Gestal- 
ten der Mensciien, täuschen, καΐ ai- 
σθησει d. i. in der Empfindung, die 



griff, kein logisches Verständnis 
hat, sondern sie anwendet, ohne 
zu überlegen, ob das ήδιστον, wel- 
ches sie bewirken will , auch mit 
dem βέλτιατον dessen, für den sie 
es bewirken will, sich deckt. 

Kap. 20. Mit dem ovv den Satz 
des vorigen Kapitels νπό μεν ονν 
την ίατρικην η όχροποακη νπο- 
δεόνκε wieder aufnehmend giebt 
nun Sokrates die drei übrigen μό- 
ρια της κολακευτικής als Schatten- 
bilder der drei übrigen wahren Teile 
der πολιτική. Es entspricht der 
γυμναστική auf der einen die κομ- 
μωτική auf der andern Seite, als 
ihr εΐόοΛον, und aus den Beiwor- 
ten, welche sie erhält, Beiworte, 
die in ihrer Bedeutung sich stei- 
gern bis zu dem verächtlichsten 
άνελεύΟ^ερος, erhalten die Rhetoren 
einen Vorgeschmack von dem Ur- 
teile, welches ihre Kunst treffen 
wird. Was unter der κομμοηικη 
Sokrates alles begreift, geht aus 
den Worten σχημασι καΐ '/ρο')μασι 
και λειότητι και αίσ(^ησει hervor. 
In den letzten Worten habe ich 
die schon von Coraes vorgenom- 
mene Konjektur fallen lassen und 
die Lesart der Vulgata wieder auf- 
genommen, die ich folgendermafsen 
erkläre: die κομμοηικη bewirkt, 



wir von diesen Gestalten empfangen ; 
die Worte και χρώμασι και λειό- 
τητι erklären das σχημασι: „wir 
täuschen uns in den Formen, so- 
wohl in ihren Farben, wie in ihrer 
Glätte, und in der Empfindung, die 
diese Formen erwecken, in unserer 
Wahrnehmung dieser Formen." In 
der scherzenden Form eines ma- 
thematischen Beweises, eines Be- 
weises etwa aus der Lehre von der 
Ähnlichkeit der Figuren (o γεωμέ- 
τρης bezeichnet zwar den Mathe- 
matiker überhaupt; hier braucht 
man aber nur an Geometrie zu den- 
ken) zählt er dann die είδωλα der 
übrigen μόρια der πολιτική auf, 
die Sophistik der νομοΘ^ετικη und 
die Rhetorik endlich der δικαιο- 
σύνη gegenüber stellend, sodafs wir 
nun neben den vier Künsten, die 
sich zu Je zweien gruppieren, der 
Gymnastik und der Heilkunst, der 
Nomolhetik und der Gerechtigkeits- 
pflege — das versteht er doch wohl 
unter der δικαιοσύνη, die er sonst 
auch δικαστική nennt — vier ent- 
sprechende Künsteleien gewonnen 
haben : die Kommotik und die Koch- 
künstelei, die Sophistik und die 



46 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

cpvGEL' ατε δ^ fyyvg όντων φΰρονται εν τφ αντω χαΐ περί 
ταντά σοφισται χαϊ ρήτορες ^ χαΐ ονχ εχονσιν ο τι χρή~ 
σονται οντε αντοί εαντοΐς οντε οί άλλοι άνθρωποι τού- 
τοις, χαϊ γαρ αν, ει μη η ιρνχη τω σώματι επεστάτει, 
αλλ' αυτό αντψ , χαϊ μη υπό ταύτης χατεΒ^εωρεΙτο χα\ 
όιεχρίνετο ι] τε οχροΊΐοίΐχή χαι η ίατριχή , άλλ^ αντό το 
σώμα εχρινε οταΒ-μώμενον ταις χάρισι ταΐς προς αυτό, 
το τον 'Λναξαγόρον αν ττολν ήν, ώ φίλε Πώλε — σύ γαρ 
τούτων εμττειρος — , ομού αν 7τάντα χρήματα εφύρετο εν 
τψ αύτίύ, άχρίτων όντων των τε Ιατριγ,ών χα\ υγιεινών 
χαϊ όφοττοιιχών. ο μεν ονν εγώ φημι την ρητοριχήν 
είναι, άχήχοας * άντίστροφον όψοποιίας εν ιρΌχη, ως εχεΐνο 
εν σώματι. 

"Ισως μεν ονν άτοπον πε7νοίηχα, οτι σε ονχ Ιών μα- 
χρονς λόγους λέγειν αυτός συχνόν λόγον α^ιοτέταχα. άξιον 
μεν ούν έμοι σνγγνώμην εχειν εστί' λέγοντος γάρ μου 
βραχέα ούχ εμάν3^ανες, ούδε χρήσ&αι τη άποχρίσει^ ην 
σοι άπεχρινάμην^ ούδεν οίος τ ήσ&α, άλλ^ έδέον διηγή- 
σεως. εάν μεν ούν χαι εγώ σον άποχρινομένου μή εχω 
ο τι χρήσωμαι, απότεινε χαι σν λόγον, εάν δε εχω, εα 
με χρησΌ-αΐ' δίχαιον γάρ. χαϊ νυν ταύτη τη άποχρίσει εϊ 
τ:^ €χεις χρήσ^-αι, χρώ, 

Rhetorik. Der Gedanke der fol- nicht die Seele ein Wort mitzu- 
genden Worte ist wohl: „die ein- sprechen hätte, die blofse αϊαΟ^ψ 
zelnen μόρια der Politik und ihre αις des Körpers die Kochkünstelei 
πδωλα sind zwar wesentlich ver- mit der Heilkunde verwechseln." 
schieden {διέστηκε φναει), aber, Dafs dieser Gedanke richtig sei, 
da sie einander ähnlich sind (ατε scheinen mir die folgenden Worte 
εγγνς όντων), so werden Sophis- άκριτων όντων των τε ιατρικών 
ten und Rhetoren mit den Vertre- καΙ υγιεινών (καΐ = id est) και 
tern der entsprechenden wahren όιροποιικών zu beweisen, die ja 
Künste häufig zusammengeworfen, eine Verwechselung der Kochkün- 
häufig verwechselt, sie selbst wis- stelei und der Heilkunst deutlich 
sen nicht, was sie mit sich anfan- statuieren, d. i. eine Verwechse- 
gen d. i. ob sie nicht sich und ihre hing eines μόριον της κολακείας 
Kunst den entgegenstehenden Tei- mit einem μόριον της πολιτικής. 
len der πολιτική unterordnen sol- Wenn Sokrates sich wiederholt 
len, und die andern Menschen lassen spöttisch an Polos wendet, so lie^t 
sich auch täuschen und halten So- darin durchaus kein Zeichen von 
phistik und Rhetorik für wahre Hochachtung gegen Gorgias. Kr 
Künste: würde doch auch, wenn thut dies einmal aus künstlerischem 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



47 



31. ΤΙΩ.^4. Τι ονν φής; κολακβ/α δοχεΐ σοι είναι 

ή ρητοριχή; 

2Ω, Κολατιείας μεν ονν εγωγε εϊτιον μόρων, αλλ' 
ον μνημονεύεις τηλικοντος wV, ώ Πώλε; τι τάχα δράσεις; 

ΠΩ^, Αρ^ ονν δογ,οϋσί σοι ώς κόλακες εν ταΐς ττό- 
λεσι φαύλοι νομίζεσ&αι οΐ ayad-ol ρήτορες; 

2Ω. Έρώτηματοντ^ ερωτάς η λόγου τινός αρχήν λέγεις; 

ΊΊΩΛ. 'Ερωτώ εγωγε, 

2Ω. Ονδε νομίζεσϋ^αι εμοιγε δοκοϋσιν, 

ΠΩΛ. Πώς ον νομίζεσ^αι; ον μέγιστον δύνανται 
εν ταΐς ττόλεσιν; 

^Ω. OvKf ει το δννασ&αί γε λέγεις αγαθόν τι είναι 
τω δνναμένφ. 

ΠΩΛ. Άλλα μεν δή λέγω γε, 

2Ω, Ελάχιστον τοίννν μοι δογ,ονσι των εν τγ] ττόλει 
δννασΟ^αι οί ρήτορες. 

ΠΩΛ, Ίί δε; ονχ^ ωσπερ οι τύραννοι, άποκτινννασί 

τε ον αν βονλωνται, και αφαιρούνται χρήματα και εκβάλ- 

λονσιν εχ, τών πόλεων ον αν δοχτΙ αντοΐς ; 

Ansicht, auch die αγαθ•οΙ ρήτορες 
φανλοί νομίζονται. Der sittlich 
flache Mensch verrät sich hier in 
dem νομίζεσ&αι, das unlogisch für 
das είναι unterläuft. Sokrates läfst 



Interesse : seine Darlegung von der 
Verwerflichkeit der Rhetorik ist 
hübscher einem jungen Manne ge- 
genüber. Er thut es sodann aus 
einem ethischen Grunde: er berück- 
sichtigt das graue Haar des alten 
Rhetoren, 

Kap. 21. Polos nimmt seine 
Fragen wieder auf, stellt aber gleich 
die erste Frage ohne dialektische 
Schärfe und wird dafür von Sokra- 
tes zurechtgewiesen mit dem αλλ' 
ον μνημονεύεις — δράσεις; in 
welchen Worten das τάχα dem τψ 
λικοντος oh entgegensteht: wenn 
du in deinem Alter nichts festhälst, 
was soll später werden?" Die fol- 
gende Frage des Polos ist etwas 
siegesgewifs : sie will den Sokrates 
in dem Gegensatze dei^ φανλος und 
αγαΗ^ός eines Widerspruches zei- 
hen: „du nennst die Rhetoren κό- 
λακες, die κόλακες sind als solche 
φανλοι, folglich vertrittst du die 



ihm einen Augenblick seine Freude, 
beantwortet dann aber die energi- 
schere Frage: ερωτώ εγωγε d. i. 
„ich frage, also lafs deine Frage 
unterwegs und antv/orte", mit dem 
εμοιγε das εγωγε verspottend, um 
so energischer; „von einer Geltung 
der Herrn kann überhaupt keine 
Rede sein", mit einem scheinbaren 
Paradoxon, dem er gleich ein eben 
solches in dem ελάχιστον όοκοναι 
δνναο^αι OL ρήτορες folgen läfst. 
Als dann Polos in eine Deklama- 
tion ausbrichtund in mafsloser Weise 
— ατΐοκτιννναοί και αφαιρούν- 
ται χρήματα και εκβάλλονοιν έκ 
τών πόλεων — den Rinflufs des 
Rhetors dem Selbstherrschertum 
des τνραννος gleichstellt und auf 



48 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

^Ω. Νη τον χννα, αμίριγνοώ μεντοι, (υ Πώλε, εφ^ 
εχάστον ών λέγεις, πότερον αντος ταίτα λέγεις κα/ γνώ- 
μην σαντον άποφαίνει, η ε με έρωτας. 

ΤΙΩΛ. ^Αλλ* εγωγε σε ερωτώ. 

^Ω. Ειεν, ώ ίρίλε' έπειτα δυο αμα με ερωτάς; 

ΠΩ Α. Πώς δύο; 

2Ω. Οίκ άρτι οντω πως έλεγες, οτι ουχί άποτίτιν- 
ννασιν οι ρήτορες ους αν βονλωνται, ωσπερ οι τύραννοι, 
ytai χρήματα αφαιρούνται κα/ εξελαννονσιν έζ των πό- 
λεων ον αν δογ.ΐ] αντοίς; 

ΠΩ Α, ^'Εγωγε. 

33• ^Ω. Αέγω τοίννν σοι, οτι δύο ταντ^ εστϊ τα 
ερωτήματα , καϊ άπο/.ρινονμαί γέ σοι προς αμφότερα, 
φημί γαρ, ώ Πώλε, εγώ και τους ρήτορας και τους τυ- 
ράννους δννασ&αι μεν εν ταΐς ττόλεσι σμιγ,ρότατον , ως- 
ττερ νυν δτ ελεγον οίδεν γαρ ηοιείν ων βούλονται, ώς 
έπος ειπείν ποιείν μέντοι ο τι αν αυτοίς δόξϊ] βέλτι- 
στον είναι. 

ΠΩ Α. Ουχ. ουν τούτο εστί το μέγα δύνασ^-αι; 

ΣΩ. Ονχ, ως γέ φησι Πώλος. 

ΠΩ Α. Έγώ ου φημι; φημι μεν ουν εγωγε. 

ΣΩ. Μα τον — ου συ γε, Ιπεϊ το μέγα δύνασ^^αι 

εφης άγα&όν είναι τω δυναμένφ. 

des Sokrates neckende Einrede νη tes abzielt und fragt immer nocli 
τον κννα κ. τ. ε. wieder energisen selbstbewufst : „Ist nicht το ποι- 
sein Fragerecht wahrt: εγωγε σε εΐν ότι αν όόξ^ βέλτιατον είναι 
ερωτώ, spottet Sokrates seiner in- und το μέγα δννασθ-αι dasselbe?" 
sofern, als er zwei Andrücke , die Spottend führt ihm Sokrates als 
Polos nach der Gewohnheit der Um- Gewährsmann für das Gegenteil den 
gangssprache als völlig gleichbe- Polos selbst an und reizt ihn da- 
deutende gebraucht hat — ov av mit zu komischem Arger, der sich 
βονλωνται nm\ ov αν (Sox^ αν- in der energischen Zurückweisung 
τοις — mit dialektischer Strenge dieser Zumutung äufsert : „Ich sage 
scheidet, dem ^ίοΐ'λεσί^αί die strenge nein? Ja sageich!" Höhnend be- 
Bedeutung des Wunsches und dem ginnt nun Sokrates mit der Schwur- 
όοκεΐν die des Scheinens, des Dün- formel, unterbricht sich aber, ehe 
kens zuweisend. er das κννα ausgesprochen hat, 
Kap. 22. Polos begreift auch und giebt statt dessen, das εγωγε 
nach der deutlichen Auseinander- in φημΙ μεν οι ν εγωγε per<itlie- 
setzung , mit welcher das Kapitel reud, das gleichfalls versichernd 
beginnt, noch nicht, worauf Sokra- betonte ov av γε: „nein beim — 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



49 



ΠίΙΛ. ΦημΙ γαρ ονν. 

2Ω. ^Ayad^bv ονν οϊει είναι, εάν τις ηοιγ^ ταύτα, α 
αν δοτίτ] αντω βέλτιστα είναι, νουν μή έχων, γ,αι τοντο 
καλείς μέγα δννασ^αι; 

ΠΩΛ. Οντ. εγωγε. 

ΣΩ. OvYyOvv αποδείξεις τοις ρήτορας νονν έχοντας 
χαι τέχνην την ρητορικήν άλλα μή χολαχείαν , εμε εξε- 
λέγξας; ει δέ με Ιάσεις άνέλεγκτον, οΐ ρήτορες οί ττοιονν- 
τες εν ταΐς ττόλεσιν α δοχεί αντοίς χαι οί τυράννου ονδεν 
άγαϋ^ον τοντο κεχτήσονται, ει δη δνναμίς εστίν, ώς σι 
φτ^ς, άγα&όν, το δε τΐοιεΐν άνευ νου α δοχεί ν.αϊ συ ομο^ 
λογεΐς χακόν είναι' η ου; 

ΠΩ Λ, 'Έγωγε. 

2Ω, Πώς αν ούν οί ρίτορες μέγα δνναιντο ή οί 
τύραννοι εν ταΐς ττόλεσιν, εάν μή Σωχράτης εξελεγχΒ-γΙ 
υπό Πώλον οτι ποιοϋσιν α βούλονται; 

ΠΩΛ. Ούτος άνήρ — 

!ΣΩ. Ου φημι ττοιείν αυτούς α βούλονται' αλλά μ' 
έλεγχε. 

ΠΩΛ. Ούχ άρτι ώμολόγεις τνοιεϊν α δοχεί αύτοΐς 
βέλτιστα είναι, τούτου τνρόσ^-εν ; 

ΣΩ. Και γαρ νυν ομολογώ, 

ΠΩΛ. Ουχ ούν ποιοϋσιν ά βούλονται; 

2Ω. Ο ν (ρημι. 

ΠΩΛ. Ποιοϋντες δε ά δοχεΙ αύτοΐς; 

2Ω. Φημί. 

ΠΩΛ. Σχέτλια λέγεις χαΐ ύπερφυη, ώ Σώχρατες. 



du nicht; denn viel Einflufs ist 
nach deiner Aussage ein Gut für 
den, der ihn hat!" Der Hohn der 
nächsten Frage liegt in der an den 
Sophisten gestellten Zumutung, er 
nenne das ein μίγσ. όννασΟ^αι und 
ein αγα'ίόν, wenn ein Thor thue, 
was ihm das Beste scheine, eine 
Zumutung, die Polos natürlich zu- 
rückweist, nur aber um langsam 
und sicher. Schritt für Schritt, in 
Plato, Gorgias. 



eine komische Verwunderung ge- 
bracht zu werden, komisch, weil 
er in seiner Gereiztheit nicht nach- 
denkt und nicht bemerkt, wie scharf 
sein Gegner das βονλεσϋ^αί dem 
δοκεΐν gegenüberstellt und weil 
er, während er den Gegner tadeln 
will (σχέτλία ?Jy8iq}, sich selbst 
trifft mit dem νπερφνή, ganz rich- 
tig mit dem Worte gesteht, dafs 
des Sokrates einfache Schlufsfol- 



50 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



^ΞΩ. Μή χατηγόρβί, ώ λώστε Πώλε^ ϊνα ηροαείπω 
σε τιατά οέ* άλλ^ εΐ μεν έχεις εμε ερωτάν, έπίδειξον οτι 
ΐρεύδομαι, ει δε μή, αυτός άποτιρίνον. 

ΙΙΩ.Λ. uiXk* έ^έλω άπολοίνεσ^αι, ϊνα λαΐ είδώ ο 
τι λέγεις. 

33• ^Ω. Πότερον ονν σοι δολονσιν οί αν^^ρωποι 
τοντο βούλεσ^^αι, ο αν ττράττωσιν εκάστοτε, η έζεΐνο, 
ου ένεκα ττράττουσι τον^•^ ο πράττονσιν ; οίον οί τα €ράρ- 
μακα 7τ.ίνοντες 7εαρά των ιατρών 7ζότερόν σοι δοχονσι 
τοντο βονλεσΌ-αι, οττερ ττοιονσι, πίνειν το οράρμαχον καΐ 
αλγείν^ η εκείνο, το νγιαίνειν^ ου ένεκα πίνονσιν; 

IIΩyl. /^ήλον οτι το νγιαίνειν, ου ένεκα 7ΐίνονσιν. 

^Ω. Ονκοΰν και οί 7ΐλέοντές τε και τον άλλον χρη- 

gerung über seine Natur d. i. über einem Anklang an deinen Namen 

seine Fassungskraft hinausgehe. Polos, und den ironischen Beige- 

Zu den W. ώ λώστε Πώλε, ϊνα schmack haben : „um dich gemäfs 

προοείπω σε κατά σε bemerkt deiner Freundlichkeit, in einer 

Stallbaum: ut tu ο moi'e te ap- Weise, wie deine Freundlichkeit 



ρβΙΙβΊπ, ludens in ηαρισώσει ν ο 
cabulo?'um; Deuschle sagt: „Paro- 
nomasie nach Art des Polos (o hoch- 
gelobter Polos)" und auch Hieron. 
Müller, der den Anklang gut wie- 
dergebend „mein Werter, Verehr- 
ter" übersetzt, sieht in der Anrede 
eine Anspielung auf die manierierte 



es verdient , mit einem herzlichen 
Worte [λφστος) anzureden*'? 

Kap. 23. Polos giebt es auf 
weiter zu fragen , weil er fühlt, 
dafs es immer noch leichter ist, 
seinem spöttischen Gegner zu ant- 
worten. Die Gedanken , denen er 
nun in diesem Kapitel zustimmen 



Redeweise des Polos. Dafs Sokra- mufs, lauten: l) οϊ άνθ-ρωποι ov 

tes mit dem dreimaligen ω der An- τοντο βονλονται ο αν πράττω- 

rede Scherz treibt, wird niemand σιν εκάστοτε, αλλ' εκείνο ov ενε- 

bezweifeln; wohl aber sehe ich κα πράττονσιν, 2) alles ist ^'«j-«- 

hier gar keinen Grund, weshalb So- U^ov η κακόν η μεταξν τούτων, 

krates mit dem Υνα ηροσείπω σε 3) τα μεταξν πράττονσιν οϊ άν- 

κατά σε auf die Gewohnheit des θ^ρωποι τών άγαΘ^ών ένεκα. So- 



Rhetors in Anklängen zu spreclien, 
direkt hinweisen sollte. Polos hat 
ja in längerer Zeit gar keine Ge- 
legenheit gehabt, seine Kunst zu 
zeigen. Es klänge etwas bei den 
Haaren herbeigezogen, wenn Sokra- 
tes sagte: „dafs ich dich nach dei- 
ner Weise anrede" (Schleiermacher) 
oder : „um in deiner Weise dich 
zu begrüfsen" (H. Müller). Sollten 
die W. nicht heifsen: „um dich an- 
zureden κατά σε /. e. κατά το όνο- 
μα σον i. e. κατά Ιΐώλον , mit 



krates giebt den ersten Satz zu- 
erst in der Form allgemeiner Sen- 
tenz und giebt ihm dann konkreten 
Ausdruck durch das treffliche Bei- 
spiel an den τα φάρμακα πίνον- 
τες, auf das von Gorgias Kap. II 
Gesagte zurückdeutend. (iharak- 
teristi?ch für Polos ist es, dafs er 
zustimmeiid erst antwortet, nach- 
dem er das Beispiel gehört hat. 
Das zweite Beispiel von dem Kauf- 
mann [χρηματισμον χρημαΐΐζό- 
μενοι), der zurSee Jährt, um Schätze 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 51 

ματισμόν χρηματιζόμενοι ου τοντό εστίν ο βονλονται , ο 
ποιουσιν εκάστοτε' τις γαρ βούλεται τΐλείν τε xcci τ,ινδν- 
νενειν και ττράγματ^ εχειν ; αλλ^ εκείνο, οΐμαι, αν ένεκα 
πλέονσι, πλοντεΐν 7ελουτον γαρ ενει/ία τιλέουσιν. 

ΠΩ Λ. Πάνυ γε. 

2Ω. ^.Αλλο τι ονν οντω καΙ 7εερΙ 7ϋάντων , εάν τις 
τι ττράττΊβ ενεχά τον, ον τοντο βούλεται^ ο 7ΐ:ράττει, αλλ' 
ε'κεΐνο, ου ένεκα ττράττει; 

ΠΩΛ. Ναι. 

^Ω. Άρ^ ονν εστί τι των όντων, ο ονχϊ ήτοι αγα- 
θόν γ^ εστίν η κατίόν η μεταξύ τοντων οντε αγαθόν ούτε 
'κακόν ; 

ΠΩΛ. Πολλή ανάγκη, ώ Έώκρατες. 

ΣΩ. Ουκονν λέγεις είναι άγαο^ον μεν σοφίαν τε και 
νγίειαν και ττλοντον κάί τάλλα τα τοιαύτα, κακά δε τα- 
ναντία τούτων; 

ΠΩΛ. 'Έγωγε. 

^Ω. Τά δε μήτε άγα&ά μήτε "κακά άρα τοιάδε λέ- 
γεις, α ενίοτε μεν μετέχει τον άγαμου, ενίοτε δε τον 
'κακον, ενίοτε δε ονδετέρον, οίον καΟ^ήσ^^αι και βαδίζειν 
'καϊ τρέχειν 'και ττλείν, και οίον αν λίΟ^ονς και ξύλα και 
τάλλα τά τοιαντα; ον ταντα λέγεις; η άλλ^ άττα καλείς 
τά μητε άγα^ά μήτε -κακά; 

ΠΩΛ, Ουκ, αλλά ταντα. 

2Ω. Πότερον ονν τά μεταξν ταντα ένεκεν των άγα- 
χί-ών πράττονσιν, όταν τιράττωσιν, η τάγαΌ^ά των μεταξν; 

zu erwerben , spielt wohl sarkas- etwa ein etymologischer Zusam- 

tisch auch auf Gorgias und Polos menhang: ov ί'νεκα πλέονσι, πλον- 

an, die ja auch über das Meer ge- zetv πλούτου γαρ ένεκα πλέον- 

fahren sind, um ihre Güter erfolg- σιν. Etwas schelmisch klingen wohl 

reich an den Mann zu bringen, und auch einige andere Wendungen, wie 

die sich nun hier mühen müssen die Reihenfolge der Güter in der 

(πράγματα εχοναή , da Sokrates Aufzählung αοφίαν τε καΐ νγίειαν 

ihnen das Leben sauer macht (wie καϊ πλοντον, die Voranstellung der 

der Grieche sagt : πράγματα πα- οοφία einem Manne gegenüber, der 

ρέχίΐ). Spöttisch läfst wohl So- das άφαιρεΐα&αι χρήματα ονς αν 

krates auch die Worte πλεΐν, πλου- δοκ^ für ein grofses Gut halt; wie 

τεΐν, πλοντος anklingen, als be- die Frage η ταγαϋ^α των μεταξν; 

stehe zwischen πλίΓλ» und πλοντεΐν die einem gescheiten Manne gegen- 

4* 



52 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

ΙΙΩ.Λ. Τα μεταξν δήπον των άγα&ών. 

^Ω. Το ayad^ov αρα δαυ-λοντες καί βαδίζομεν, όταν 
βαδίζωμεν, οΐόμενοι βέλτιον είναι, χαϊ το εναντίον εστα- 
μεν, όταν εστώμεν, τον αντον ένεκα, τον ayad^ov' η ον ; 

ΠΩΛ. Ναί. 

^Ω. Ονκονν και άποκτίνννμεν , εϊ τίνα άτζον,τίννυ- 
μεν, και εκβάλλομεν και αφαιρούμενα χρήματα, οΐόμενοι 
αμεινον είναι ήμίν ταντα τνοιείν η μη; 

ηΩΛ. Πάνυ γ ε. 

^Ω. "Ενεκ^ αρα τον ayaS-ov άπαντα ταντα ποιονσιν 
οι ποιονντες, 

ΠΩυΙ, Φημί. 

34. 2Ω. Ονκονν ώμoλoyήσaμεv, α ενεκά τον ποι- 
ον μεν, μη εκείνα βονλεσ&αι, αλλ' εκείνο, ον ένεκα ταντα 
ποιονμεν; 

ΠΩΛ. Μάλιστα, 

2Ω. Ονκ αρα σφάττειν βονλόμε-θ-α ονδ' εκβάλλειν 

εκ των πόλεων ονδε χρήματα άφαιρεΙοΌ-αι απλώς όντως, 

άλλ^ εάν μεν ωφέλιμα fj ταντα, βονλόμεΌ-α πράττειν αίτά, 

βλαβερά δε οντά ον βονλόμε-θ-α. τά yάρ ayad-a βονλό- 

με-θ-α, ως φης ον, τά δε μήτε ayad-a μήτε κακά ον βον- 

λόμε^α, ονδε τά κακά, ή yάρ; άλη^-ή σοι δοκώ λέyειv, 

ώ Πώλε, η ον ; τι ονκ άποκρίνει; 

über verletzend sein würde; wie Kap• 24. Das Kapitel bildet den 

der Sprung von dem βαόίζομεν Übergang von einer Betrachtung 

und εσταμεν zu des Polos Freuden : logischer zu einer solchen ethischer 

άηοκτίνννμεν, εκβάλλομεν, άφαι- Verhältnisse. Polos spielt anfangs 

ρονμεθ-α χρήματα. Eine kleine eine etwas trübselige Rolle. Er 

List aber liegt in dem αμεινον in empfindet, wie er den Schlulsfol- 

οωμενοιαμεινον είναίημΐνκ.τ.ε., gerungen des überlegenen Gegners 

welches wie beiläufig dem folgen- nicht mehr ausweichen kann; er 

den άγαθ-όν in ένεκα άρα τον fühlt wohl auch den Hohn einzel- 

άγαθ-ον κ. τ. ε. die Bahn frei macht. ner Ausdrücke und Wendungen des 

Zu der Antwort πολλή ανάγκη Sokrates, so des plumpen σφάτ- 

sagt Stallbaum : Hecte monuit Butt- τειν, das er an Stelle des αΛοκτιν- 

TTtannus huiic Polt responnonevi vvvai setzt, so des stark betonten 

potius ad sententimn quam ad So- σν in ώς φης αν, mit dem ihm seine 

cratis verba accormn ο data/n esse, eigenen \Vorte ins Gedächtnis ge- 

7it sensiis hie sit : nee esse est rufen werden, so des ifo;fiJ in «Ä/;- 

o VI 71 in ο omne qnod sitinium θ-ή ool δοκώ λέγειν, ώ Πώλε. das 

eüp his trihus esse. auf das wiederholte ο άν όοκζ 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 53 

^Ω. Οντίονν εϊττερ ταντα δμολογοϋμεν^ εϊ τις άπο- 
χτείνει τινά η έχβάλλει Ικ πόλεως η αφαιρείται χρή- 
ματα, εϊτε τύραννος ων εϊτε ρήτωρ, οιόμενος αμεινον είναι 
αντω, τυγχάνει δε ον 'λάχιον, οντος δήπον ποιεί α όολεϊ 
αντω' ή γάρ ; 

ΠΩυΙ, Ναι. 

2Ω. .Αρ^ ουν και α βούλεται, εϊπερ τυγχάνει ταϋτα 
κατίά οντά; τι ουτ. άποτ,ρίνει; 

ΙΙΩΛ. ^Λϊ.ΐ! ου μοι δοχεί ποιεΐν α βούλεται. 

2Ω. 'Έστιν ουν όπως δ τοιούτος μέγα δύναται εν 
Trj πόλει ταύττ^, εϊπερ εστί το μέγα δύνασ^αι άγα-θ^όν 
τι κατά την σήν ομολογίαν ; 

ΠΩΛ. Ούχ εστίν. 

2Ω, Αλη^η αρα εγώ ελεγον , λέγων οτι εστίν αν- 
^ρωπον ποιοϋντα εν πόλει α δοκει αύτφ μη μέγα δύνα- 
od^ai μηδέ ποιεΐν α βούλεται. 

ΙΙΩΛ. Ώς δη σύ, ώ Έώγ,ρατες, ούχ αν δέξαιο εξεΐ- 
ναί σοι ποιεΐν ο τι δθΥ.εΐ σοι εν τη πόλει μάλλον η μη, 
ούδε ζηλοΐς όταν ϊδης τινά η απογ,τείναντα ον εδοξεν 
αύτψ η άφελόμενον χρήματα η δήσαντα. 

2Ω. δικαίως λέγεις η αδίκως; 

ηΩΛ. Όπότερ^ αν ποιη, ου/, άμφοτέρως ζηλωτόν 
εστίν; 

des Polos anzuspielen scheint, so mafsen ihm dahin zu folgen. Mit 

ferner in der Zusammenstellung des einem höhnischen Ausruf ojq δη 

είτε τύραννος ων είτε ρτιτωρ, des ον , ώ Σωκρατες, ονκ αν ösSaio 

Königs und des Schwätzers, wie κ. τ. ε. — Worte, bei denen auf 

man sagen könnte, wenn man beide die Betonung des ov und seine 

Begriffe recht stark hervorheben zweimalige Wiederkehr in σοι zu 

wollte. Er zögert deshalb mit sei- achten ist — mutet er dem Sokra- 

nen Antworten und mufs zweimal tes eine unedle Empfindung zu, ver- 

durch die scheinbar verwunderten rät damit, dafs diese Empfindung 

Fragen des Sokrates τι ονκ άπο- in ihm selbst so lebendig ist, dafs 

κρίνει zur Erwiderung gezwungen er sie als selbstverständlich auch 

werden. Aber als er dann mit dem bei jedem anderen voraussetzt. Mit 

ονκ εστίν seine Niederlage auf dem einer gewissen νβρις weist er selbst 

Felde der Logik eingestanden hat, die mahnende frage des Sokrates 

flüchtet er auf das ethische Gebiet όικαίως λίγεις η αδίκως; als be- 

und zwingt den Sokrates gewisser- rühre sie einen gleichgiltigen Ne- 



54 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

2Ω, Εύορήμεί, ώ Πώλε. 

ΠΩίΛ. Τι όή; 

^Ω. Ότ4 ον χρή ούτε τους άζηλώτονς ζήλουν οντε 
τους αθλίους, αλλ' ελεείν. 

ΠΩΛ. Τι όέ; οντω σοι όοζεί εχειν περί ών εγώ 
λέγω των άνΒ-ρώτνων ; 

ΣΩ, Πώς γαρ ον ; 

ΠΩΛ. '^Όστις ονν άποκτίνννσιν ον αν όόξτ] αντώ, 
όίγ.αίως άποχτίνννς, α^^λιος δοκεΐ σοι είναι γ,αϊ ελεεινός; 

2^Ω. Ονγ, εμοιγε, ονοε μέντοι ζηλωτός. 

ΠΩ^. Ουχ άρτι α-Θ-λιον εφησ^^α είναι; 

^Ω. Τον αδίκως γε , α εταίρε , άττοκτείναντα, υμι 
ελεεινον δε νιρός' τον δε δικαίως άζήλωτον. 

ΠΩ^. Η 7ΐου ο γε άττο^^νήσκων άδί/.ως ελεεινός 
τε και α^λιός εστίν. 

2Ω. Ήττον η 6 αποκτιννίς, ώ Πώλε, και ήττον η 
ο δικαίως αποθνήσκων. 

ΠΩΛ. Πώς δήτα, ώ ^ώκρατες ; 

2Ω. Οντως y ώς μέγιστον των κακών τυγχάνει ον 
το άδίκεΐν. 

ΠΩ^. Η γαρ τοντο μέγιστον; ου το άδικεΐσΟ^αι 
μείζον ; 

Σ Ω. "Ηκιστά γε. 

ΠΩ^. Σν αρα βούλοιο αν άδι/.εΐσΟ^αι μάλλον r 
άδικείν ; 

ΣΩ. Βουλοίμην μεν αν εγωγε ουδέτερα ' ει δ' αναγ- 
καΐον εϊη άδικείν η άδικεΐσθ^αι^ ελοίμην αν μάλλον άδι~ 
κείσθ^αι η άδικείν. 

benumstand zurück und fragt selbst gen Grundsatze der Ethik „unrecht 

nach dem ernsten ενφημΒΐ „hüte leiden ist l^esser als unrecht thun-, 

deine Zunge" frivol τ/ rf//; Ernsten einem Satze, dem das Christentum 

Tones ist dann die ganze folgende positive Form gieht und den es in 

Darlegung, welche mit dem ethi- dieser Form zum Gebote der Fein- 

schen ov χρη „man soll nicht" desliebe erhöht. Wie aber oben 

beginnt, in dem axhXiOv , tXeeivov einen flachen Kopf, so zeigt der 

und αζηλωτον ihren Ernst wieder- Rhetor und Sophist hier ein thiches 

holt dokumentiert und ihre Beweis- Herz ; die tiefempfundenen Worte 

führung gipfeln läfst in dem ewi- des wahren Weisen finden in seiner 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



55 



ΤΙΩ.Λ. — r ccga τνραννείν ovy, αν δέξαιο; 

^Ω. Ovy., εΐ το τνραννείν γε λέγεις όπερ εγώ. 

ΠίΙΛ. "ΑΧϊ? εγωγε τοντο λέγω 07ΐερ άρτι, εξεΐναι 
εν tPj τΐόλεί, ο αν öoyifj αντφ, ποιείν τοντο, υμΙ άπολτιν- 
νύντι y.al εκβάλλοντι ι^αΐ τνάντα πράττοντι κατ« την αν~ 
τον όόξαν. 

35. 2Ω. Ώ μακάριε, εμον δη λέγοντος τψ λόγφ 
έτΐΐλαβον. ει γαρ εγώ εν αγορά ττλη^ονστ] λαβών υπό 
μάλης εγχειρίόιον λέγοιμι τιρος σε οτι ώ Πώλε, εμοί δν- 
ναμίς τις χαΐ τνραννϊς ^ανμασία άρτι προσγέγονεν' εάν 
γάρ άρα εμοϊ δόξτ] τινά τοντωνι των άν^ρώ7των ών σν 
οράς αντί'Αα μάλα δείν τεθ^νάναι^ τεθ^νηξει οντος ον αν 
δόξτ] ' ν,άν τίνα δόξΐ] μοι της κεφαλής αντών κατεαγέναι 
δεΙν, κατεαγώς εσται αντίκα μάλα, καν Ό-οιμάτιον διε- 
σχίσ^αι, διεσχισμένον εσται' οντω μέγα εγώ δνναμαι εν 



Brust keinen Wiederliall ; er sucht 
das höchste Glück allein in dem 
τνραννείν, in dem πάντα πράτ- 
τειν κατά την αντον όόξαν, er 
stellt, ein echter Sohn der νβρις, 
an alle anderen Menschen, um mit 
Kant zu reden, das Ansinnen, sich 
ihm gegenüber für nichts zu achten. 

Kap• 25. Das Kapitel bietet den 
Gegensatz in der Auffassung der 
sittlichen Forderung, wie sie Polos 
und die Rhetoren und Sophisten 
und wie sie Sokrates stellt: die So- 
phisten leitet das ώφέλιμον , den 
Sokrates das δίκαιον, wie dies die 
Worte ausdrücken: το μέγα δν- 
ναοΘ^αι σοΙ φαίνεται άγαθ•ον εί- 
ναι, εάν πρα:ττοντι ά δοκεΐ ίπψ 
ται το ωφέλιμος πράττειν und 
εγω φημι αμεινον είναι, Οταν δι- 
καίως τις ταϋτα noiy. 

Da Polos ebenso wenig wie einer 
ernst logischen auch einer ernst 
sittlichen Diskussion zugänglich ist, 
nimmt Sokrates wieder die heitere 
Miene an und behandelt ihn mit 
Humor. 'i> μακάριε, redet er ihn 
an, der du dich in deiner Flach- 
heit glücklich fühlst (weiter unten 
o) θαυμάσιε), auf άβϊηεγωγε τοντο 



λέγω entgegne ich : lafs mich jetzt 
reden und fasse dann meinen λό- 
γος an (εμον δη λέγοντος τω λόγω 
επιλαβον). Sokrates beginnt also, 
mit dem Begriffe λέγειν scheizend. 
Die Worte sind um so ironischer, 
als es zweifelhaft ist der Wortstel- 
lung nach, ob τω λόγω zu λέγον- 
γοντος oder zu ετίιλαβον zu ziehen 
ist, ob es wörtlich heifst: „greife 
mich, den jetzt mit dem λο/ος Re- 
denden , an", oder: „greife mich, 
den jetzt Redenden, mit dem λόγος, 
mit deinem εγωγε λέγω, an." So- 
krates giebt dann ein Beispiel, wel- 
ches Lachen erregen mufs. Auf be- 
suchtem Markte schleicht er selbst, 
„den Dolch im Gewände", an Po- 
los heran und beginnt von der τν- 
ραννίς d -ανμασία zu reden, die ihm 
zu teil geworden. Er preist das Be- 
lieben, nach welchem er handeln 
kann , wiederholt : εάν γάρ άρα 
εμοΙ δόξγι und οντοι ον αν δόξ^ 
und καν τίνα δόξ?^^ μοι, er redet 
mit lächerlicher Siegesgewifsheit, 
die über die Zeit {αντίκα μάλα) 
und über die That gebietet: τε- 
ίίνηξει, κατεαγώς εσται, διεσχι- 
σμένον εοται. Sokrates 'persifliert 



66 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

τ[]0€ τγί πόλεΐ' εΐ ονν άπιστοΐιντί σοι όείξαιμι το εγχει- 
ρίόιον, ϊσως αν εϊττοις ίδών οτι ώ Σώγ,ρατες, ούτω μεν 
πάντες αν μέγα δνναιντο ^ εττεϊ χαν εμττρησ^είη οίγ,ία 
τούτω τω τρόπφ ηντινά σοι δοτ,οΐ, λαΐ τά γε^Λ^ηναίων 
νεώρια yial αί τριήρεις και τά πλοία πάντα χαι τά δη- 
μόσια y.ai τά ϊδια' άλλ^ ονχ, άρα τοντ^ εστί το μέγα δν- 
νασ&αι, το ποιείν α δοκεΐ αντψ' η δοκεΐ σοι; 

ΠΩ Α. Ον δ ήτα ούτω γ ε. 

2Ω. ^Έχεις ονν ειπείν δι' ο τι μέμφει την τοίαν- 
την δνναμιν ; 

ΠΩ Α. "Εγωγε. 

ΙΩ, τι δη; λέγε, 

ΠΩΑ. "Οτι άναγκαΐον τον οντω πράττοντα ζημιοϋ^ 
σ^α/ εστίν. 

^Ω. Το δε ζημιοϋσΟ^αι ον κακόν; 

ΠΩΛ. Πάνυ γε, 

wi2. OvKOvVj ώ ^ανμάσιε, το μέγα δννασ&αι πάλιν 
αν σοΙ φαίνεται, εάν μεν πράττοντι ά δοκεΐ επηται το 
ώφελίμως πράττειν, άγα^-όν τε είναι, και τοντο, ως εοι- 
κεν , εστί το μέγα δννασΒ^αΐ' ει δε μή , κακόν και σμι- 
κρόν δννασ^^αι ; σκειρώμε^α δε και τόδε' άλλο τι η όμο- 
λογονμεν ενίοτε μεν άμεινον είναι ταντα ποιεΙν ά ννν δη 
ελέγομεν, άπoκτιvvvfaι τε καΐ εξελαννειν άν^ρώπονς και 
άφαιρεΐσ^αι χρήματα, ενίοτε δε ον ; 

ΠΩΛ. Πάνυ γ ε. 

aähei adiS αποκτίνννμεν, εκβάλλο- σοι; Höhnisch halt er ihm dann 

μεν, (χφαιρονμε&α χρήματα des vor, was er unter einem μέγα όν- 

Polos: „gilt es jemandes Tod, er vaad-ai verstehe und was ihm ein 

soll tot sein; gilt es einen Schädel, σμικρόν δννασ^^αι sei, spottend 

er soll eingeschlagen sein im Augen- wohl auch mit dem ηράττειν, das 

blick; gilt es einen Rock, zerrissen er in einer Zeile aktivisch {ηράτ- 

soll er sein!" Er legt dann dem τοντι α δοκεΐ) und intransitiv 

Polos selbst Worte in den Mund, gebraucht {ωφελίμως τχράττειν). 

welche des πράττειν κατά την όό- Polos aber emptindet den Hohn 

ξαν Stollen: av εμηρησθ-είη οικία nicht, welcher in der ihm zuge- 

τοντω τω τρόπω ηντινά σοι όο- schriebenen Maxime liegt, nach wel- 

κοΐ κ. τ. ε. und οι' τοντ' εστί το eher das ωψ^λιμον der sittliche 

μέγα όννασ^αι , το ποιεΐν α δο- Leitstern ist; er gesteht dem So- 

κεΐ αντω , und schliefst dann mit krates das ενίοτε αμεινον είναι 

der sarkastischen Frage: ή δοκεΐ αποκτινννναι κ. τ. k zu, SQ^t se\bst 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



57 



2Ω. Τοϋτο μεν δη, ώς ΪΟίλε, λαΐ παρά σον ν.α\ naq, 
εμού ομολογείται, 

ΠΩ^ί, Ναί. 

^Ω. Πότε ουν ου cp^g αμεινον είναι ταντα ποιείν; 
είπε τίνα ορον ορίζει. 

ΙΙΩΛ. 2ν μεν ουν, ώ ^ώλρατες, άπό/,ριναι ταυτο 
τοϋτο. 

2Ω. ^Εγώ μεν τοίνυν φημί, ω Πώλε, εϊ σοι παρ^ 
εμον ηδιόν εστίν ά'λονειν , όταν μεν δικαίως τις ταϋτα 
που], αμεινον είναι, όταν δε αδίκως, κάκιον. 

36. ΠΩ Α. Χαλεττόν γέ σε ελέγξαι , ώ ^ώκρατες' 
άλλ^ ουχί καν παις σε ελέγξειεν, οτι ουκ άληϋ-ή λέγεις; 

ΣΩ. Πολ?.ήν αρα εγώ τψ παιδϊ χάριν εξω, ϊσην δε 
και σοί, εάν με ελέγξϊ]ς και άπαλλάξι^ς φλυαρίας, άλλα 
μή κάμγις (ρίλον άνδρα ευεργετών, αλλ* έλεγχε. 



auf die zweite höhnische Frage, wie 
sie die W. τοϋτο παρά αοϋ καΐ 
nuQ^ έμον ομολογείται enthält, 
Ja", vermag aber dann auf das 
πότε σν φ^/ς doch keine Antwort 
zu erteilen. Sokrates giebt dann 
seine Definition, natürlich sie wie- 
der mit einem Spotte einleitend: ει' 
σοι παρ^ έμοϋ ηόίόν έστιν ακονειν. 

Kap. 26. Mit ganz vorzüglicher 
Kunst versteht es Plato den Faden 
seines Dialogs weiter zu spinnen 
und der Weiterführung den Cha- 
rakter des Zufälligen, des Natür- 
lichen zu geben. So hatte er oben 
im 24. Kapitel den Polos mit einer 
ärgerlichen Bemerkung uns von dem 
logischen auf das ethische Gebiet 
hinüberführen lassen ; so läfst er ihn 
hier wieder wie zufällig das Wort, 
welches der Dialog zu gröfserer 
Klarheit nötig hat, gebrauchen und 
an die Stelle des μέγα övvaaO^at 
das ενόαίμονα είναι setzen und 
den grofsen Einfluls mit der ευδαι- 
μονία identifizieren. 

Polos kann seinem Gegner mit 
einem Gedanken nicht beikommen, 
weil er nicht folgerichtig zu denken 



gelernt hat; er sucht ihn jetzt nach 
Art halbgebildeter Menschen mit 
einem Beispiele zu schlagen. Da- 
bei charakterisiert er sich selber als 
einen ganz rohen Burschen, für wel- 
chen das Glück nur durch äufsere 
Umstände bedingt ist und für den 
ein sittlicher Wert des Lebens nicht 
existiert. Als sein Latein zu Ende 
ist, beginnt er den neuen Anlauf 
mit dem χαλεπόν γε σε ελέγξαι 
d. i. du bist schwer zu überführen, 
du sträubst dich, wenn man dich 
überführen will; aber kann dich 
wahrhaftig nicht {ουχί) ein Kind 
überführen, dafs deine Behauptung 
unwahr ist? Für das „Kind" be- 
kommt er alsbald seine Strafe : τώ 
παιδί χάριν tgoj, Ι'σην δε και αοί-, 
wo ϊοην das charakteristische Wort 
ist, und απαλ?.άξ^ς φ?.ναρΐας{ά6ηη 
wenn ein Kind mich überführen 
kann , mufs ich wohl φλναρίαν 
φλναρεΐν), μη κάμ^ς φ'ιλον άνδρα 
ευεργετών d. i. μη κάμ^ς fahre 
fort, wie bisher, φίλον άνδρα ευερ- 
γετών, einem Mann, über den du 
nur schon so oft böse geworden bist, 
Gutes zu erweisen, das ist doch 



58 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

Tliiyl. ^Αλλά μ/^ν, ώ ^ώλρατες, ονόέν γέ σε δεΙ πα- 
λαιοίς 7εράγμασιν ελεγχειν τα γαρ εχ&ες ν.α\ πρώην γε- 
γονότα ταντα ίκανά σε εξελέγξαί εστί και αποδείξαι, ώς 
πολλοί άδίΥ,ονντες άνθρωποι ενδαίμονές εισιν. 

^Ω. Τα ποία ταντα; 

ΠΩΛ. ^Λργελαον δψιου τούτον τον Περδίκ/.ον δρας 
άρχοντα Μα χεδονία ς ; 

^Ω. El δε μή, αλλ' ακούω γ ε. 

ΙΙΩυΙ, Ευδαίμων ούν σοι δοκεΐ είναι η άθλιος; 

!ΞΩ, Ονκ οίδα, ώ Πώλε' ου γάρ πω σνγγέγονα τώ 
ανδρί. 

ΠΩ Α. TL δε; σνγγενόμενος αν γνοίης . άλλως δε 
avTOS -εν ου γιγνώσκεις οτι ενδαιμονεΐ; 

2Ω. Μα JC ον δήτα. 

ΠΩ Α.. /ίϊ]λον δη, ώ Έώκρατες, οτι ονδε τον μέγαν 
βασιλέα γιγνώσκειν φήσεις ενδαίμονα οντά, 

^Ω. Και άλη&η γε έρώ' ου γάρ οίδα παιδείας όπως 
έχει και δικαιοσύνης. 

ΠΩΑ. Τι δε; εν τοντφ η πάσα ευδαιμονία εστίν; 

ΣΩ. '^Ώς γε εγώ λέγω, ώ Πώλε ' τον μεν γάρ καλόν 
κάγα^-ον άνδρα και γυναίκα εύδαίμονα είναι φημι , τον 
δε αδικον καΐ πονηρόν ά&λιον. 

ΠΩ Α. Ά-θ-λιος αρα ούτος εστίν ο Αρχέλαος κατά 
τον σον λόγον; 

ΣΩ. Εϊπερ γε, ώ φίλε, άδικος. 

wohl, ihm Spafs zumachen. Und o7twgsx8ixaloixaiOGvi'7]g,una\\\m 

nun kommt Polos mit einem Satze, erst die Voraussetzung aller evoai- 

den auszusprechen ein Barbar und μονία angiebt: τον μεν καλόν κά- 

ein Sklav sich schämen dürften: γαθ^ον ανόρα και χΐ'ναΐκα ενόαί- 

πολλοί άόικονντες ανβ-ρωτΐοι εν- μονά είναι φημι. 

δαίμονες είσιν. An diesem Satze Polos giebt eine Erzählung, wie 

aber und an dem Beispiele, das er keine schlimmer seinen sittlichen 

zu ihm anführen will, hält der Rhe- Standpunkt hätte kennzeichnen 

tor fest, obwohl Sokrates ihn zu- könnei^. und wie sie Plato kaum 

nächst auf die Bedingungen auf- hätte seinen Lesern bieten dürfen, 

merksam macht, auf die hin man wenn nicht die Sophisten und Hhe- 

allein über die ευδαιμονία }em?(n- toren, wenn nicht PoU^s selbst und 

des urteilen kann, das ανγγενία9•αι vielleicht auch (iorgias am Hof des 

αντο) und das είδέναι παιδείας Archelaoszeitweiligverkehrl hätten. 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 59 

ΠΩΛ. ^Αλλά μεν δη 7ΐώς ουκ άδικος; φ γε προσήκε 
μεν της άρχης ουδέν ην νυν έχει, οντι ετ. γνναίχος η ην 
δούλη ί^λχέτον τον Περδίκχου αδελφού, χαϊ κατά μεν το 
δίκαιον δούλος ην ^Λλκέτον ^ και ει εβονλετο τα δίκαια 
ποιεΐν , εδονλενεν αν ί^λκέτη και ην ευδαίμων κατά τον 
σον λόγον νυν δε ^αυμασίως ως αθ^λιος γέγονεν , ετνεϊ 
τα μέγιστα ήδίκηκεν' ος γε πρώτον μεν τούτον αυτόν 
τον δεσπότην και ^εΐον μεταπεμιράμενος ως άτΰοδώσων 
την άρχην ην Περδίκκας αυτόν άφείλετο, ξενίσας και κα- 
ταμε^νσας αυτόν τε και τον νίόν αυτόν ί4λέξανδρον, άνε- 
xpiov αντον, σχεδόν ηλικιώτην, έμβαλών εις αμαξαν, νν- 
κτωρ εξαγαγών άπέσφαξέ τε και ήφάνισεν άμφοτέρονς' 
και ταντα άδικησας ελα^εν εαντον ά^^λιώτατος γενόμενος 
και ου μετεμέλησεν αντω, «λλ^ ολίγον ύστερον τόν άδε?- 
φόν , τόν γνησιον τον Περδίκκον νίόν, τταϊδα ως επτα- 
ετή, ον η άρχη εγίγνετο κατά τό δίκαιον, ονκ εβονλήΘ-η 
ενδαίμων γενέσθαι δικαίως έκ^ρέιρας και άποδονς την 
αρχήν εκείνο), άλλ^ εις φρέαρ έμβαλών και άποπνίξας 
προς την μητέρα αυτόν Κλεοπάτραν χήνα εφη διώκοντα 
εμπεσεΐν και άπο^ανεΐν. τοιγάρτοι νυν, ατε μέγιστα ηδι- 
κηκώς των εν Μακεδονία, ά^λιώτατός έστι πάντων Μακε- 
δόνων, αλλ' ονκ ενδαιμονέστατος , και ϊσως εστίν όστις 
^Α&ηναίων από σον άρξάμενος δέξαιτ' αν άλλος δστισονν 
Μακεδόνων γενέσθαι μάλλον η Αρχέλαος. 

Die Erzählung aber, durch die That- Züge bei den Mordthaten des Arche- 
sachen, welche sie anführt, schon laos mit einem gewissen Wohlge- 
schlimm genug, wird noch schlim- fallen — δεσπότην καΐ &εΐον — 
mer durch den'Cynismus, mit wel- avexpLOV αντον, σχεδόν η)ακί(ϋτην 
ehern sie vorgetragen wird. Polos — παΐδα ως επταετή — , προς 
schildert die That des Archelaos ab- την μητέρα αντον χήνα εφη διω- 
sichllich in einer Klimax, nur um κοντά εμπεσεΐν καΐ άποθ^ανεΐν — ,• 
sein τα μέγιστα ήδίκηκεν zu he- er verhöhnt endlich in plumpster 
weisen: er läfst dfMi Archelaos den Weise die sittlichen Anschauungen 
Alketas zunächst betrügen — μετά- eines alten, ehrwürdigen Mannes: εΐ 
πεμψάμενος ως άποδυ')σο)ν την ύβονλετο τα δίκαια ποιεΐν, έδον- 
α(>χην — , er läfst ihn den Alketas λενεν καΐ ην ενδαΙμϋ)ν κατά τον 
freundlich, heuchlerisch freundlich σον λόγον — ϋ-ανμασίως ως äd^- 
aufnehmen; er gebraucht dann die λιος γεγονεν — ελα(}εν εαντον 
cynischen Au^ihücko: άπέσφαξέ ά^ί-λιο'ηατος γενόμενος — ονκ 
καΐ ήφάνισεν; er markiert schroffe έβονληχ>η ενδαίμων γενέσ&αι δι- 



60 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

37. ^Ω. Kai κατ* αρχάς των λόγων, ω Πώλε, 
εγωγέ σε εττήνεσα οτι μοι οολείς ευ προς την ρητοριτ,ήν 
πεπαίδεϋσ^αι, τον δε όιαλέγεσ^αί ήμεληλέναι' γ,αϊ νυν 
άλλο τι οντός εστίν δ λόγος ^ ω με χαΐ αν παΙς εξελέγ- 
ξειε, χαΐ εγω υπό σον νυν, ως συ οϊει, εξελήλεγμαι τούτω 
τω λόγω, φάσχων τον άόΐλονντα ουκ ενδαίμονα είναι; 
πό&εν, ώ 'γα^έ; τ,αΐ μην ονδέν γέ σοι τούτων ομολογώ 
ών συ ψ'ης. 

ΤΙΩ.Λ, Ου γαρ ε-θ-έλεις, επεί δοχει γέ σοι ως εγώ 
λέγω. 

ΣΩ. Ώ μακάριε, ρητοριχώς γαρ με επιχειρείς ελέγ- 
χειν, ωστεερ οί εν τοις διχαστηρίοις ηγούμενοι ελέγχειν. 
'λαϊ γαρ εκεί οί έτεροι τονς ετέρονς δοκονσιν ελέγχειν, 
ετιειδάν των λόγων ών αν λέγωσι μάρτυρας πολλούς παρ- 
έχωνται και ευδόκιμους, ο δε τάναντία λέγων ενα τινά 
παρέχηται η μηδένα. ούτος δε δ έλεγχος ούδενος άξιος 
εστί προς την άλη^ειαν ενίοτε γάρ αν και καταψευδο- 
μαρτνρη^'είη τις υπό πολλών και δοκούντων είναι τι. 

καίως εκθ-ρέψας η. s. w. bis zu denken. Sarkastisch ist dann ferner 

dem καΐ Ι'σως εστίν όστις Ά&η- die Erwähnung des παις in ω με 

ναίων κ, τ. ε. καΐ αν ηαΐς εξελέγξειε, die auf 

Kap. 27. Das Ziel, dem Sokrates aas καν παις σε ελέγξειεν des Polos 

zusteuert, bezeichnen die Worte am im vorigen Kapitel höhnisch hin- 

Schlusse des Kapitels η γιγνώσκειν weist, und die Betonung der Person 

η άγνοεΐν, όστις τε ευδαίμων εστί des Polos: εγώ νπο σον νυν εξε- 

καΐ όστις μη. Er will damit das ληλεγμαι — ως συ οϊει — ονόεν 

Thema der folgenden Darlegung τούτων ομολογώ ών σν φ^ς. Im 

präcisieren; das Thema, dafs gut bedauernden Ton ist wohl die An^ 

[δίκαιος) und glücklich {ευδαίμων) rede ω ^γαΒ^ε und das spätere ώ 

sein zwei sich deckende Begriffe μακάριε gesprochen worden. Polos 

sind. bleibt seiner frivolen Rolle in dem 

Des Polos sittlich freche Erzäh- ov γαρ εθ^ελεις κ. τ. β. treu. In 

lung verbietet dem Sokrates, in der folgenden Rede steht das εν 

einen scherzenden Ton überzugehen, τοις δικαστηρίοις dem προς την 

und gestattet ihm nur, sarkastisch aA?/^fm ν gegenüber; mit der Wen- 

zu werden. Sarkastisch sagt er: düng ενίοτε γαρ αν και κατα- 

„der Rhetorik gegenüber mag deine ψενδομαρτνρηθ-είη τις νπο τΐολ- 

^eae \οη Schulung {πεπαιδενσ&αι) λών weist aber Plato wohl, wie 

zeugen, um die Logik hast du dich in manchen anderen Stellen des 

nicht bekümmert." Zu den Worten Gorgias, auf den Prozefs seines Mei- 

τον δε διαλέγεσΟαι ημεληκέναι ist sters hin. Zu den folgenden Worten 

aus dem vorhergehenden οτι μοι sagt Stallbaum in seiner klassischen 

δοκεΐς ein δοκείς wiederholt zu Kürze sehr treffend: ^iviae caus- 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



61 



καί ννν περί ων σν λέγεις ολίγου σοι ττάντες σνμφήσονσί 
ταντα ^Α&ηναΙοι και οι ξένοι, εάν βονλτ] y.a% εμον μάρ- 
τυρας παρασχέσ^^αι, ώς ούχ. άλη^η λέγω' μαρτυρτ^σουσί 
σοι, εάν μεν βούλτ], Νιτ,ίας 6 Νικηράτου υμϊ οί αδελφοί 
μετ^ αύτοϋ , ών οι τρίποδες οί έ€ρεξης εστώτές είσιν εν 
τφ ^ιονυσίφ, εάν δε β ούλη , Αριστοκράτης 6 Έκελλίου, 
ου αύ εστίν εν Πυ^-οΐ τοϋτο το καλόν ανάθημα, εάν δε 
βούλΐ]^ ή Περικλέους ολη οικία η άλλη συγγένεια, ηντινα 
αν βονλη των ενβ-ένδε εκλέξασβ^αι, άλλ^ εγώ σοι εΙς ων 
ουχ ομολογώ' ου γάρ με συ αναγκάζεις, αλλά ^) ευ δ ο μάρ- 
τυρας πολλούς κατ^ εμοϋ παρασχόμενος επιχειρείς εκ- 
βάλλειν με εκ της ουσίας και του άλη&οϋς. εγώ δε άν 
μη σε αυτόν ενα οντά μάρτυρα παράσχωμαι ομολογονντα 
περί ων λέγω, ούδεν οΐμαι άξιον λόγου μοι πεπεράν^-αι 
περί ών άν ημίν ο λόγος η* οίμαι δε ουδέ σοι, εάν μη 
εγώ σοι μαρτυρώ εις ών μόνος, τους δ^ άλλους πάντας 
τούτους χαίρειν εας. εστί μεν ουν ούτος τις τρόπος ελέγ- 



sam adversus Platonem agit Aristi- 
des Orat. Plat. II ρ . 277 seqq. Non 
indigehat tarnen ille tali defensore. 
Nam consulto Plato nominavit vi- 
ros probos, honestos, pios aut certe 
In civitate claros, quippe quorum 
testimonium videri debebat in hac 
caussa gravissimum. Die Ausgabe 
von Deuschle-Gron hat gewifs un- 
recht, wenn sie sagt: „So haben 
wir als Zeugen für Polos Repräsen- 
tanten der hauptsächlichsten poli- 
tischen Parteien. Sie kamen darin 
überein, dafs sie Macht im Staate, 
ja die Tyrannis, selbst um den Preis 
des Unrechtthuns für das höchste 
Gut hielten. Beachtenswert ist die 
Strenge des Urteils über Nicias, die 
jedenfalls von politischer Unbefan- 
genheit zeugt". Wenn Plato den 
Nicias als einen sittlich schlechten 
Charakter hingestellt hätte, der 
Grundsätze wie die des erbärm- 
lichen Sophisten Polos verträte, so 
würde er damit das Andenken eines 
Bürgers geschändet haben, den 
Freunde und Feinde für einen Ehren- 



mann hielten, der gegenüber dem 
strengen Aristokraten Aristokrates 
stets einer gemäfsigten Aristokratie 
das Wort geredet hat, der, weil das 
Vaterland befahl, sich an die Spitze 
einer Unternehmung stellte, welche 
er selbst nicht billigte, der für sein 
Vaterland den Tod erlitten hat. Nein, 
die Futura ανμφήοοναι, μαρτνρη- 
aovai heifsen nicht: „sie werden 
dir zustimmen", sondern sie ent- 
halten nur eine mögliche Annahme: 
„sie sollen dir — meinetwegen 
— zustimmen". Es beweisen das 
die W. Ά&ηναΐοί καΐ οϊ ξένοι, die 
appositioneil zu πάντες stehen, und 
das ηντινα αν βονλ^ τών βνθ-ένόε 
έκλέξασ&αι. 

^Επιχειρείς έκβάλλειν με εκ της 
ουοίας sagt Sokrates sarkastisch mit 
Bezug auf die von Polos beneidete 
Macht des Tyrannen, der willkürlich 
έκβάλλειν έκ τών πόλεων könne: 
Er wirft also dem Gegner damit 
tyrannische Willkür vor. Bas και 
in dem folgenden καΐ τον άληβ-ονς 
ist „und zwar" oder "das heifst". 



62 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

χον^ ας συ τε οϊει χαΐ άλλοι 7τολλοί' εστί δε ycai αλλος^ 
ον εγώ αν οΐμαι. τεαραβαλόντες ονν τταρ' αλλήλους σχε- 
ιρώμε&α, εϊ τι όίοίοουσιν αλλήλων, nal γαρ τυγχάνει 
ττερι ων άμφισβητοϋμεν ον πάνυ σμιχρά οντά, άλλα σχε- 
οόν τι ταϋτα , ττερϊ ων εΐδέναι τε χάλλιστον μή είδέναι 
τε αϊσχιστον ' το γαρ γ,εφάλαιον αυτών εστίν t^ γιγνώ- 
σκειν η άγνοείν, όστις τε ευδαίμων εστί χαϊ όστις μή, 
άντεχα πρώτον, 7εερι ον νυν ο λόγος εστί, συ ήγεί οίον 
τε, είναι μαλάριον άνδρα άδικονντά τε λαΐ άδίλον οντά, 
εϊπερ ^Λρχέλαον άδικον μεν ηγεΐ είναι, ενδαίμονα δε' 
άλλο τι ως οντω σον νομίζοντος διανοωμε^α; 

ΙΙΩ.Λ. Πάνυ γ ε. 

38• 2'ί2. ^Εγώ δε φημι αδύνατον, εν μεν τοντϊ άμ- 
φισβητοϋμεν. είεν' άδιχών δε δή ευδαίμων εσται άρ^ 
αν τνγχάνγι δίκης τε χαΐ τιμωρίας; 

ΙΙΩ.Λ, '^Ήχιστά γε^ επεϊ οντω γ^ αν ά^-λιώτατος εϊη. 

2Ω. ^Αλλ^ εάν άρα μή τνγχάντ] δίκης 6 άδικων, κατά 
τον σον λόγον ευδαίμων εσται; 

ΠΩΛ, Φημί, 

^Ω, Κατά δε γε τήν εμήν δόξαν y ώ Πώλε, 6 άδι- 
κων τε και δ άδικος πάντως μεν ά&λιος , αδ-λιώτερος 
μέντοι, εάν μή δ ιδώ δίκην μηδέ τνγχάνη τιμωρίας άδι- 
κων, ήττον δε άΟ^λιος, εάν διδφ δίκην και τνγχάνη δίκης 
νπό ^εών τε και ανθρώπων, 

ΠΩΛ. "Ατοπα γε, ώ 2ώκρατες j ε7ΰΐχειρεϊς λέγειν. 

2Ω, Πειράσομαι δε γε καί σε ποιήσαι, ώ εταίρε, 

Kap. 28. Sokrates behauptet, beweisen gleich seine ersten Ant- 

der άδικος ist unter allen Umstän- Worten, in welchen er zugiebt, der 

den ein άΟ-λιος und um so mehr, αδικών sei nur dann ein ευδαίμων, 

wenn ihn die Strafe nicht ereilt, wenn ihn der irdische Richter nicht 

iav μη δίδω δίκην. Plato läfsl den ereile. Die entgegengesetzte Ansicht 

Dialog bei diesem Satze Verhältnis- des Sokrates gilt ihm als ein «ro^Tt)»•, 

mälsig lange verweilen , weil er ein Ausdruck, der hier wohl mehr 

Avünscht, dals er im Gedächtnisse sagt als „seltsam'' (H. Müller) und 

hafte, und weil er ihm neue Ge- etwas Verkehrtes bezeichnet. So- 

legenlieit giebt, die Sophisten in krates straft den Polos für den Aus- 

ihrer laxen Moralität zu zeigen. druck, wenn er ihm ironisch vor- 

Dafs Polos das Glück nur als von hersagt, er werde ihn dahin biin- 

äufseren Umständen bestimmt fafst, gen, das άτοηον als eine Wahtheil 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 63 

ταντά ΙμοΙ λέγειν (ρίλον γαρ σε ηγούμαι, νυν μεν ονν α 
οιαφερόμε^α ταντ^ εστί' σκόπει δε χαϊ σν' είπον εγώ τνου 
εν τοις εμτΐροσ^-εν το αδιζείν του άόΐΛεΙσ^αι 'λάλίον είναι. 

Π^ΙΛ. Πάνυ γ ε. 

3ί2. 'Συ δε το αδιγ.εΐο3•αι. 

ΠΩ^, Ναι. 

ΣΩ. Και τους άδιχονντας ά^^λίονς ε(ρην είναι εγώ, 
γ,αϊ εξηλέγχ^ην υπό σον. 

ΠΩ Λ. Ναι μα Jia. 

2Ω. ^Ως σν γε οϊει, ώ Πώλε. 

ΠΩΛ. ^ΑληΒ^ή γε οιόμενος ϊσως. 

ΣΩ. Συ δέ γε ενδαίμονας αν τους άδΐ'/,ονντας, εάν 
μη διδώσι δίτ,ην. 

ΠΩΛ. Πάνν μεν ονν. 

2Ω. ^Εγώ δε αυτούς ά^λιωτάτονς φημί, τονς δε δί- 
δοντας δίλην ήττον, βονλει 'λαϊ τοντο ελέγχειν; 

ΠΩΛ. Άλλ^ ετι τοντ' ετίείνον χαλεπώτερόν εστίν, 
ώ Σώ/,ρατες, έξελέγξαι. 

ΣΩ, Ον δήτα^ ώ Πώλε, αλλ' αδύνατον το γάρ άλη- 
■8•ες ονδέποτε ελέγχεται. 

ΠΩΛ. Πώς λέγεις; εάν αδικών άνθρωπος ληνρ^τ] 

τνραννίδι εττιβονλενων, /.αϊ λτ^ψΒ^εις στρεβλώται χαι ελτέ- 

μνηται /.αϊ τους όίρ^αλμους εκχάηται, τ,αΐ αλλάς πολλάς 

anzuerkennen. Φίλονγάρ οεηγον- Zustimmung der übrigen Zuhörer 
μοίί setzt er ebenso ironisch hinzu, sicher zu sein glaubt, zeigen die 
eine Phrase, die zweierlei bedeuten Worte «λλ' ετι τοΰτ' εκείνον χα- 
kann: „ich bin dir ja so gut, dafs λεπώτερόν εοτιν an, welche im 
ich dich gern belehren möchte" und Spott das Gegenteil von dem meinen, 
„du bist mir ja so gut, daCs du mir was sie sagen. Lächelnd wohl er- 
gewils zustimmen wirst". Im fol- widert ihm Sokrates: το άληθ-ες 
genden weist er mit dem καΐ έξη?.έγ- ονόέποτε ελέγχεται. Wieder recht 
χί^ην νπο σον (σον in prägnanter in der Art halbgebildeter Menschen 
Stellung dem vorhergehenden εγω glaubt nun Polos durch ein mög- 
gegenübergestellt) auf des Polos liehst krasses Beispiel Sieger zu 
Erzählung vom Archelaos zurück. werden. Er läfst seinen Tyrannen 
Wie fest Polos von der Wahrheit foltern und entmannen und blen- 
seiner Ansicht überzeugt ist, deuten den und kennt aufser diesen Strafen 
seine Anworten an: val μα Αία noch άλ).αί πολλαΐ καΐ μεγάλαι 
und άλη{>τι γε οΐόμενος ίσως (Ι'σως καΐ τΐαντοόαπαΐ λώβαι, die er ihm 
ironisch). Wie sehr er des Sokra- anthun läfst; er läfst ihn, nachdem 
tes Herr zu sein oder vielmehr der er ihm schon hat das Augenlicht 



64 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

χαΐ μεγάλας χαϊ 7ΐαντοοαπάς λωβας αυτός τ ε λωβη^^εις 
χαϊ τους αυτόν εταόών ^ιαΐδάς τε και γυναίχα το εσχατον 
άναοταυρω3^ι^ η χαταΊηττω^Ύ^ , ούτος ειδαιμονέστερος 
εοται, η εάν διαορυγών τύραννος καταστΓ] •λαϊ άρχων εν 
Tfj τΐόλει διαβιώ ποιών ο τι αν βούληται, ζηλωτός ών χαϊ 
ευδαιμονιζόμενος mcb τών πολιτών λαΐ τών άλλων ξένων; 
ταντα λέγεις αδύνατον είναι εξελέγχειν ; 

39. ^Ω. Μορμολύττει αν, ώ γενναίε Πώλε, '/.αϊ ονν. 
ελέγχεις' αρτ4 δε εμαρτύρον. όμως δε ύπόμνησόν με 
σμικρόν' εάν αδίκως έπιβονλενων τυραννίδι, είπες; 

ΠΩΛ. "Εγωγε. 

ΣΩ. Εύδαιμονέστερος μεν τοίννν ουδέποτε εσται 
ουδέτερος αυτών, οϋτε 6 κατειργασ μένος την τυρραννίδα 
αδίκως οϋτε 6 άλούς' δυοΐν γάρ άΟ^λίοιν ειδαιμονέοτε- 
ρος μεν ουκ αν εϊη ' ά^-λιώτερος μέντοι 6 διαορενγων και 
τνραννεύσας. τί τοϋτο , ώ Πώλε; γελ^ς; άλλο αύ τοΰτο 
είδος ελέγχου εστίν, επειδάν τίς τι εϊπγι^ καταγελάν, ελέγ- 
χε ιν δε μη; ^ 

nehmen lassen, in lächerlicher Weise Erst, sagt er, habe er durch das 
doch noch Weib und Kind mifs- Zeugnis des macedonischen Tyran- 
handeln sehen; er läfst ihn ans nen zu beweisen gemeint; jetzt 
Kreuz schlagen oder in einen mit male er die Mormo , das Schreck- 
Pech getränkten Sack stecken und bild ihörichter Kinder, und glaube 
elendiglich verbrennen (καταηιτ- damit einen Beweis zu liefern. Dann 
TOvaQ-at pice illmi et cremari, ruft Sokrates das cioixov dem Po- 
St.). Natürlich hat er keine Ahnung los ins Gedächtnis, welches er dem 
davon, dafs für die logische Be- Tyrannen zugemessen hat, und 
weisführung das Mafs der Strafe kommt nun zu dem Schlufs, dat's 
ganz gleichgiltig ist. von einer ευδαιμονία eines άόί- 

Zu διαφυγών (εαν διαφυγών τν- κως τυραννεύων überhaupt gar 

ραννος κατέστη) ist wohl aus dem nicht die Rede sein könne , ganz 

Vorhergehenden zu denken ταύτας abgesehen davon , ob er ein λη- 

τας λώβας. ^Ότι αν βούληται s^^t φθ•είς oder ein διαφυγών sei. Denn 

Polos Wühl mit ironischer Beto- dem άδικο ν hafte das α^λιον an, 

nung, im Rückblick auf den Unter- und einen ενδαιμονέατερος könne 

schied, welchen Sokrates oben zwi- man nicht unter zwei αθ-λιοι fin- 

schen dem οτι αν βούλιμαι und den (sondern nur einen άθ^λιώτε- 

dem οτι αν δοκ^ gemacht hat. ρος und einen ήττον α9•λιο^). Als 

Τών πολιτών και τών άλλων ξέ- dann siegesgewils Polos den Salz 

νων \sl ^= τών άλλων scW. ξένων. des Sokrates: αθ^λιώτερος ο »Vm- 

Kap. 29. Sokrates kennzeichnet φυγών και τυραννεΰοας auslacht, 

mit den ersten Worten die Art, in fragt ihn dieser sarkastisch, ob das 

welcher Polos zu beweisen sucht. καταγελάν, das Niederlachen, die 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



65 



ΠΩΛ. Ουν. οϊει εξεληλέγχ^αι , ώ Σών.ρατες, όταν 
τοιαύτα λέγγις^ α ουδείς αν φησειεν avd -ρώπων; έπεϊ ερον 
τίνα τουτωνί. 

2Ω. ^Ω Πώλε, ονκ ειμί των τνολιτ ικών , καΐ 7ΐέρνσι 
βονλενειν λαχών, εττείδη ή φνλή εττρντάνενε και έδει με 
ετίί^ιψρίζειν^ γέλωτα ηαρείχον γ.αϊ ο<;κ ηταστάμΎΐν εττιχρη- 
(ρίζειν. μη ονν μηδέ νυν με κέλευε έ^αιρηφίζειν τους 
7Γαρόντας, άλλ^ εΙ μτ έχεις τούτων βελτίω ελεγχον, όπερ 
νυν δη εγώ ελεγον, εμοϊ εν τφ μέρει παράδος, και ττεί- 
ρασαι τον ελέγχου , οίον εγώ οίμαι δείν είναι, εγώ γαρ 
ο)ν αν λέγω ενα μεν τναραογ^έσΟ-αι μάρτυρα ετΐίσταμαι, 
αυτόν προς ον αν μοι 6 λόγος η , τους δε πολλούς εώ 
χαίρειν, ζαι ενα επιιρηφίζειν επίσταμαι, τοις δε πολλοίς 
ούδε διαλέγομαι, όρα ουν, ει ε^-ελήσεις εν τω μέρει δι- 
δόναι ελεγχον άποχρινό μένος τα ερωτώμενα, εγώ γαρ 
δη οίμαι τ,αΐ εμε και σε και τους άλλους άν^^ρώπους το 

dritte Art seiner Beweisführung sei. 
Polos beruft sich auf die Zustim- 
mung aller Welt: ονόύς αν φη- 
αειεν άνΘ^ριόπων und giebt damit 
dem Sokrates Anlafs, sich über den 
Wert der Majoritätsvota ironisch zu 
äufsern. Diese Aufserung darf man 
nicht zu weit fassen. Sokrates sagt 
ausdrücklich : ονκ ειμί των πολι- 
τικών d. i. ich verhandele hier 
nicht als Staatsmann mit einer Bür- 
gerschaft, sondern als Philosoph 
mit dir allein. Er gesteht damit die 
Berechtigung der Majoritätsvota für 
das Staatsleben zu, wie sie ja über- 
all da am Orte sind, wo es sich 
darum handelt, etwas zu be- 
schliefsen oder sich zu etwas zu 
entschliefsen. Sie haben aber keine 
Geltung, wo es sich um ein Urteil, 
um die Feststellung eines dialek- 
tischen Satzes, um die Klärung 
einer logischen Frage handelt. Hier 
gilt allein der Beweis , aber nicht 
die Stimme. Fragen der Wissen- 
schaft, wie Fragen des Glaubens, 
können nicht per rnaiora traktie- 
ret werden, wie Luther das nannte; 

Plato, Gorgiaa, 



aber freilich sind selbst die Gebil- 
deten aller Zeiten geneigt, der An- 
sicht der πολλοί ein Gewicht bei- 
zulegen, und auch in unseren Tagen 
stimmt man über Fragen der Wis- 
senschaft ab in Versammlungen, in 
denen man das nicht erwarten 
sollte, wie in denen der Direktoren 
unserer höheren Lehranstalten. In 
der Sache soll Sokrates ironisch 
anspielen auf seine Thätigkeit als 
Prytane im bekannten Prozesse 
gegen die Feldherrn, welche nach 
der Schlacht bei den Arginusen 
sich, wie man fälschlich annahm, 
um die Leichen der im Meere um- 
gekommenen Landsleute nicht ge- 
nügend bekümmert hatten. Loqui- 
tur Socrates urbana cum iri'isione^ 
sagt Stallbaum. Quod enhn epi- 
states f actus iribum suam in suf- 
fragia mittere nohierat , ea non 
fuerat nnperitia^ sed summiim iu- 
stitia Studium etc. {ελεγχον όιδό- 
ναί heifst „eine Beweisführung ge- 
statten"). 

Polos ist von des Gegners Wor- 
ten nicht gewonnen, wie seine fol- 

5 



66 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

αδίχεΐν τον άδικεΐσ&αι τ,άκιον τ^γεΙσΒ^αί καί το μη διδό- 
ναί δίγ.ην τον διδόναι. 

ΠΩ^. Εγίι δέ γ ε οιτ εμε οντ^ άλλον άν&ρώπων 
ονδένα, εττεϊ σν δέξαί αν μάλλον άδιτ,εΐσ^^αι η αδιχείν ; 

^Ω. Καϊ σν γ^ αν καΐ οΐ Ιίλλοί πάντες. 

ΙΙΩΛ. Πολλού γε δεΙ, άλλ^ οντ^ εγώ οντε σν οντ' 
άλλος ονδείς. 

^Ω. Ovy.ovv απο'λρινεΐ; 

ΠΩΛ. Πάνυ μεν ονν' ΛαΙ γαρ επι•9•νμώ είδέναι ο 
τι ττοτ^ ερείς. 

^Ω. Λέγε δή μοι, ϊν^ είδί]ς, ωσπερ αν ει εξ άρχης 
σε ηρώτων ηότερον δο/.εΐ σοι, ώ Πώλε, y.aziov είναι το 
αδίλείν rj το άδιχείσ^αι; 

ΠΩΛ, Το άδιγ,εΐσ&αι εμοιγε. 

^Ω. τι δε δή αϊσχιον; πότερον το άδιν.εϊν η το άδι- 
χείσ^αι; απογ.ρίνον. 

ΠΩΛ. Το άδΐ'λεΐν. 

30. ^Ω. Ονν.ονν γ,αΐ y.ay.LOVy εϊτΐερ αϊσχιον. 

ΠΩΛ. '^Ή/.ιστά γ ε. 

ΣΩ. ΙΠανΌ^άνω ' ον ταντόν ήγει σν, ώς εοΐ¥.ας, y.a- 
λόν τε και άγαΟ^ον y.al γακον λαι αίσχρόν. 

ΠΩΛ. Ο ν δ ήτα. 

genden Antworten zeigen, in denen αδικεΐν nach des Polos Zugeständ- 
er es mit Sokrates zu machen sucht, nis ein αί'σχίον ist als das aöixel- 
wie dieser es mit ihm macht, wenn ad^cu, mufs es entweder ein λι'ττ^ 
er ihm eine Überzeugung unter- oder ein κακω oder ein αμφοτέ- 
schiebt, die zn iiaben er leugnet. ροις υπερβάλλον το άόικεΐο&κι 
Seine sittliche Schwäche dokumen- sein d. h. als das Häfslichere muts 
tiert er am Sciilusse des Kapitels das Unrechtthun dem Unrechtleiden 
(und in dem folgenden), wenn er gegenüber entweder schmerzlicher 
das άόικείν dem αόικεϊσθ^αί gegen- oder schlechter oder beides sein, 
über kein κάκιον , wohl aber ein Sokrates identifiziert also, wie Po- 
αίαχιον nennt. los das άγαΰ^όν und das ωφέλι- 
Kap. 30. Das Schöne ist schön, μον^ so das κακόν und das βλα- 
deduziert Sokrates weiter, weil es βερόν. 

entweder ein ώψίλιμον oder ein In seinen kurz entschiedenen 

ηδν oder weil es beides ist; ebenso Antworten {ηκιστά γε und ov όητα) 

ist das Häfsliche entweder ein λν- auf des Sokrates erste Schlulsfol- 

τΐονμενον, entgegen dem ηδν, oder gerung {ονκονν και κάκιον, εϊηερ 

ein κακόν als Gegensatz des ώψέ- αΐογιον) scheint Polos des Sokra- 

λιμον oder beides. Weil nun das tes kurze abweisende Antworten 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 67 

2ί1. τι ök τόόε; τα γ,αλά πάντα, οίον γ,αϊ σώματα 
yial χρώματα λ,αϊ οχήματα χαΐ φωνάς υμΙ επιτηδεύματα, 
εις ονόεν αποβλέπων καλείς εκάστοτε καλά; οίον πρώ- 
τον τα σώματα τα καλά ουχί ήτοι κατά την χρείαν λέγεις 
καλά είναι, προς ο αν εκαστον χρήσιμον η, προς τοντο, 
η κατά ηδονήν τίνα, εάν εν τφ Ό^εωρεΙσϋ^αι χαίρειν ποιη 
τους ■9^εωρονντας ; έχεις τι εκτός τούτων λέγειν περϊ σώ- 
ματος κάλλους ; 

ΤΙΩ,^ί. Ουκ εχω. 

ΣΩ.. Ονκοϋν και τάλλα πάντα ούτω και σχήματα 
και χρώματα η διά ηδονήν τίνα η διά ώφέλειαν η δι^ 
αμφότερα καλά προσαγορεύεις; 

ΙΙΩ.Λ. ^'Εγωγε. 

2Ω. Ου και τάς φωνάς και τά κατά την μουσικήν 
πάντα ωσαύτως ; 

ΠΩΛ. NaL 

ΣΩ. Και μην τά γε κατά τους νόμους και τά επι- 
τηδεύματα ου δήπου εκτός τούτων εστί τ α καλά, η ωφέ- 
λιμα είναι η ηδέα η αμφότερα. 

ΠΩΛ. Ουκ εμοιγε δοκεΐ. 

2Ω, Ονκοϋν και το των μαθημάτων κάλλος ώς- 
αύτως; 

nachahmen zu wollen, die er oben Grammatiken aufzuführen pflegen, 
gab, als Polos den ερωτών spielte der Fall, bei τνγχάνειν, λανΟ-άνειν, 
{ov φημι, φημί). Die Antwort ηχί- φ&άνειν, bei den Verben der Affekte 
ατά γε soll jedenfalls überraschen. υ. a. Auch hier würden wir erwar- 
Sokrates dient deshalb auch so- ten: εις ονδεν αποβλέπεις καλών 
gleich mit einer überraschenden εκάστοτε καλά, und demgemäfs 
Frage: nach, einem rhetorischen An- müssen wir die Stelle übersetzen: 
hi\^ {σώματα καΐ χρώματα κ. τ. ε) „hast du nichts im Auge, wenn 
fragt er: εις ονδεν αποβλέπων κα- du" u.s. w. Diese Wiedergabe setzt 
λεΐς εκάστοτε καλά ; Bei den letz- den in den Worten liegenden Sar- 
ten Worten ist darauf hinzuweisen, kasmus erst für uns in das rechte 
dafs der Grieche häufig die Begriffe Licht. Ebenso sarkastisch fafst dann 
im Satze anders ordnet als wir; Sokrates den Sophisten bei seiner 
er drückt zumal vieles durch das schwachen Seite. Er will den Be- 
Verbum finitum aus, was wir in griff des Guten hier gar nicht er- 
einen adverbialen Ausdruck oder in schöpfend definieren; sein Ziel ist 
einen Nebensatz zu bringen ge- ja nur zunächst den Gegner zu dem 
wohnt sind. Und zwar ist das nicht Eingeständnis zu bringen, dafs das 
allein bei den Verben, welche die άδικεΐν ein κακόν sei. Dazu aber 

5* 



68 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

ΠΩ^^ί. ηάνν γε ' χαϊ καλώς• γε νυν ορίζει, ω ^(ύ- 
χρατες, ήδοντ] τε τ,αϊ άγα&ω οριζόμενος το γ,αλόν. 

ΣΩ. Ονγ,ουν το αίσχρόν τω ρναντίφ, λνπτ] τε χάϊ 
καλώ ; 

ΠΩΛ. Άν άγγ. η . 

ΣΩ. "Οταν αρα δνοΐν γ,αλοΐν ^άτερον γ.ά?Λιον ^ , η 
τφ ετέρω τούτοιν η άμφοτέροις ντιερι^άλλον ν,άλκιόν εστίν, 
ήτοι ηδονή η ώφελεί(^ η άμφοτέροις. 

ΠΩΛ. Πάνυ γε. 

ΣΩ, Και όταν δε δή δνοΙν αίσχροΐν το έτερον αϊ- 
σχιον fj , ήτοι Ινηγι η κακω υπερβάλλον αϊσχιον εαται' 
η ov'A ανάγκη; 

ΠΩυΙ. Ναι. 

ΣΩ. Φέρε δή , πώς έλέγετο νυν δή περί τον άδι- 
κείν και άδιχείσ^αι; οντί έλεγες το μεν άδικεΐσ&αι κα- 
τίΐον είναι, το δε άδιχείν αϊσχιον; 

ΠΩΛ. '*Ελεγον. 

ΣΩ, Ονκονν εϊπερ αϊσχιον το άδιγ,είν τον άδΐ'/,εΐ- 
σ&αι, ήτοι λνπηρότερόν εστί /,αι λύπη υπερβάλλον αϊ- 
σχιον αν εϊη ή κακφ ή άμφοτέροις; ου και τοϋτο ανάγκη; 

ΠΩΛ, Πώς γαρ ου; 

31. ΣΩ. Πρώτον μεν δή σκείρώμε^α, άρα λύπη 

ist keine erschöpfende Untersuchung deckende Begriffe; unwillkürlich 

nötig. Ironisch also nur fafst er schiebt er statt des einen den an- 

das καλόν ganz nach Weise und deren unter, nennt das χρήσιμοι- 

Wunsch der Sophisten unter die und ώφέλιμον des Sokrates ein 

Gesichtspunkte der χρεία und der αγαθ^όν und giebt diesem so das 

ηόονη, giebt ihm als charakteristi- beste Recht statt des logisch rich- 

sche Eigenschaften das ώφέλιμον tigeren βλαβερόν als Gegensatz 

und das ηόν und sagt, es ist ein des ώφέλιμον das κακόν einzii- 

;f«AoV wegen des einen oder wegen setzen; ονκονν το αίσχρόν τω 

des anderen oder beider wegen. εναντίω, λίπ^ τε και κακω ; Dle^• 

Der Rhetor geht denn auch leicht Manöver beweist am besten, dafs 

in die Falle : καΐ καλώς γε vvv es dem Plato um eine erschöpfende 

ορίζει, ηόον^ τε και αγαθ^ω ορι- Definition des καλόν und des αγα- 

ζόμενος το καλόν. Diese Worte d^ov nicht zu thun ist, dafs er nur 

sind aus dem Herzen gesprochen, die alberne Behauptung des Polos, 

aber auch ganz nach dem Wunsche ein αϊσχιον sei kein κάκιον, lächer- 

des Sokrates. Für den Polos sind lieh machen will, 

das ώφέλιμον und das άγαΒ-όν, Kap. 31. Da das άδικεΤν das 

wie wir oben gesehen haben, sich άδικεΐσ&αι durch λι'τι/; nicht über- 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 69 

υπερβάλλει το άδιχείν του άοικεΐσ^^αι^ λαΐ άλγοϋοι μάλ- 
λον οί άδίκοϋντες η οί άδιχούμενοι; 

ΠΩΛ. Ουδαμώς, ώ ^ώχρατες, τοϋτό γε, 

2Ω. Ουγ, αρα λνπγι γε υπερέχει. 

ΠΩΑ. Ου δήτα. 

^Ω. Ούκοϋν εΐ μη λντΰτ] , άμφοτέροις μεν ουλ αν 
ϊτι υπερβάλλοί. 

ΊΊΩΛ, Ου φαίνεται. 

^Ω. Ουκοϋν τω ετέρω λείτνεται. 

ΠΩΛ. Ναι. 

^Ω. Τφ κ«κω. 

ΠΩΑ. '''Έοιχεν. 

^Ω. Ούχονν καχφ υπερβάλλον το άδίλείν γ,άχιον αν 
εϊη του άδικείσ^αι. 

ΠΩΛ. /Ιΐιλον δή οτι. 

ΈΩ. ^[Αλλο τι ουν υπό μεν των πολλών ανθρώπων 
ν.αϊ υπό σοϋ ώμολογείτο ημίν εν τω έμπροσθεν χρόνω 
αϊσχιον είναι, το άδικείν τον άδικεΐσ^^αι; 

ΠΩΛ. Ναί. 

2Ω. Νϋν δε γ ε χά/αον εφάνη, 

ΠΩΛ. "ΕοΐΛεν. 

2Ω. /^έξαιο αν ουν συ μάλλον το /.άλίον χα\ το αϊσχιον 
άντϊ τον ήττον; μη οχνει άτΰοζρίνασ^αι, ώ Πώλε' ουδέν 

wiegt, so kann es auch nicht das werden und giebt sich mit dem ov 
α^αφοτερο^ς Überwiegende sein: es μοί όοκεΐ κατά γε τοντον τον 
bleibt also nach dem vorigen Ka- ?.όγον gefangen. Die spöttische 
pitel nur noch das mögliche dritte Neckerei des Sokrales blickt aus 
übrig d. h. das αόικεΐν ist dem den Worten : άλλο τι ovv ν η ο 
(1όικείσί)^αι gegenüber das κάκιον. των πολλών ανθρώπων 
Plato läfst den Sokrates mit Po- καΐ υπο oov ώμολογείτο^ mit 
los spielen. Scherzend und spöt- welchen zurückgewiesen wird auf 
tisch fragt er ihn , der uns den Aufserungen des Polos wie im ein- 
άόίκών eben im Bilde des Tyran- undzwanzigsten Kapitel: ονκ οίει 
nen, des Ideals seines Glückes, ge- εξεληλεγχϋ^αι, όταν τοιαύτα λέ- 
zeigt hat: αλγονοί μάλλον οι άδί- )/^ς, α ονόείς αν φησειεν ανθ-ρώ- 
κονντες η οί άόικοίμενοί; Natur- nojv — ; aus dem μη οκνει άπο- 
lich weist Polos das streng zurück, κρίνεσ&αί, welches die Verlegen- 
scheint dann aber mit dem ov φαί- heit des jungen Mannes andeutet; 
νεται, εοικεν, οηλον 6η οτι, αλλ' aus dem ονόεν γαρ βλαβηβει d. 1. 
ονκ αν όεξαίμην bescheidener zu „du wirst davon nicht dummer wer- 



70 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



γάρ βλαβήσεί ' αλλά γενναίως τφ λόγω ωσπερ Ιατρψ παρ- 
έχων ά/εο'λρίνον, γ,αϊ η cpa^i η μη α ερωτώ. 

ΠΩ^. ^ίλλ ουτί αν δεξαίμην, ω ^ώλρατες. 

^Ω, ^'Λλλος δε τις άν^ρώ7εων ; 

ΠΩ^. Ου μοί δολεΐ /.ατά γε τούτον τον λόγον. 

— ii. ^Κη<τη αρα εγω ελεγον, οτι οντ αν εγω ουτ 
αν συ οντ^ άλλος ουδείς ανθρώπων δέξαιτ^ άν μάλλον 
άδίΥ,εΙν η άδίλεΐσ^αί' /.άζιον γάρ τυγχάνει ον, 

ΠΩ^Ι. Φαίνεται. 

^Ω. '^Ορας οϋν, ώ Πώλε, δ έλεγχος τναρά τον ελεγ- 
χον 7ΐαραβαλλόμενος otl ονδεν εοιχεν , αλλά σοι μεν οι 
άλλοι πάντες ομολογοϋσι πλην ε μου, εμοί δε συ εξαρκεΐς 
εις ων μόνος και ομολόγων ycai μαρτύρων ^ /μι εγώ σε 
μόνον έπιχρηφίζων τους άλλους έώ χαίρειν. λαΐ τοϋτο 
μεν ημΐν ούτως εχέτω' μετά τοϋτο δε περί ου το δεύτε- 
ρον ήμφεσβητήσαμεν σχειρώμεχ^α , το άδιχοϋντα διδόναι 
δίκην άρα μέγιστον τών τιαλών εστίν, ως συ ωου, η μεί- 
ζον το μη διδόναι, ως αυ εγώ φμην. σχοπώμε^α δε τηδε ' 
το διδόναι δίχην χαϊ το γ.ολάζεσ^^αι διγ.αίως άδίλοΰντα 
άρα το αυτό γ,αλείς; 



den" ; aus dem γενναίως τφ λόγο) 
ωοπερ ίατρω παρέχων, in wel- 
chem das γενναίως wieder die Be- 
fangenheit des Polos verlacht, der 
λόγος, die Logik, dem ol πολλοί 
άν&ρωποί, auf deren Urteil sich 
der Rhetor berufen hatte, gegen- 
übertritt und der Vergleich sehr 
deutlich bezeichnet, dafs Polos ein 
kranker Mann sei. Als sich dann 
der Rhetor vollends ergiebt, schenkt 
ihm Schrates die Rute nicht: er 
wiederholt das , was er oben be- 
hauptet hatte und jetzt bewiesen 
hat, Wort für Wort: οντ^ αν εγώ 
οντ αν ον οντ άλλος ονοείς 
δέξαιτ^ αν κ. τ. ε., er erklärt ihm, 
wie, nach unserer Ausdrucksweise, 
Beweis und Beweis ein grofser Un- 
terschied sei {ορας ovv, 6 έλεγχος 
πάρα 'τον ελεγχον παραΙ^αλλομε- 
νος ότι ονδεν εοιχεν); er spielt 



mit dem μαρτνρών auf das έμαρ- 
τνρον im Beginne des 21. Kapitels 
an und geht dann mit einer Ruhe, 
als ob er den Polos gar nicht lächer- 
lich gemacht hätte, zu dem zwei- 
ten Differenzpunkte über, zu der 
Beleuchtung der Frage :_ το άδί- 
κονντα διδόναι δίκην dpa μέγι- 
στον τών κακών εοτιν ι] μείζον 
το μη διδόναι. Auch hier stellt 
er seine Frage ganz der Auffas- 
sungsgabe des jungen Rhetors an- 
gemessen, den übrigens, wie wir 
sahen, Gorgias in seinem Urteile 
gar nicht überragt, iiim deshalb 
auch nirgends helfend beispringt. 
Sokrates identifiziert das διδόναι 
δίκην und das κολάζεοθ-αι δικαίως. 
Unter dem letzteren versteht Polos 
das, was er im 2s. Kapitel so schroff 
bezeichnete: d-AS α τ ρε ^λονοΟ^αι und 
εκτέμνεαί^αι u. s. w. Sokiates giebt 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 71 

ΠίΙΛ, ^Εγωγε. 

33. ^Ω.. 'Έχεις ονν λέγειν, ώς ουχί τά γε δίκαια 
πάντα καλά έστι, και9•' όσον δίκαια; και διασκεφάμε- 
νος εΐ7ΐέ. 

ΤΙΩΛ. ^Λλλά μοι δοκεΐ, ώ ^ωκρατες. 

^Ω, ^κοΊίει δη και τόδε' άρα ει τις τι 7ίθΐεΙ, ανάγκη 
τι είναι και πάσχον υπό τούτον τον ποιονντος; 

ηΩΛ, 'Έμοιγε δοκεΐ. 

^Ω. Άρα τοντο πάσχον, ο το ποιούν πoιεly και τοι- 
ούτον, οίον ποιεί το ποιονν; λέγω δε το τοιόνδε' ει τις 
τνητει, ανάγκη τι τνπτεσ^αι; 

ηΩΛ. ^Ανάγκη, 

^Ω, Και ει σφόδρα τνπτει η ταχύ ο τύπτων, οντω 
και το τνπτόμενον τύπτεσ^^αι; 

ΠΩΛ. Ναι. 

2Ω. Τοιούτον άρα ιεά^ος τφ τνπτομένω εστίν, οίον 
αν το τνπτον ποιη; 

ΠΩΛ. Πάν ν γε. 

^Ω. Ονκονν και ει κάει τις, ανάγκη τι κάεσ^αι; 

ΠΩΛ. Πώς γαρ ον ; 

2Ω. Και ει σφόδρα γε κάει η άλγεινώς^ οντω κάε~ 
σ&αι το καόμενον ώς αν το κάον κάη ; 

ΠΩΛ. πάνυ γ ε. 

^Ω. Ούκονν και ει τέμνει τις, 6 αντός λόγος; τέ- 
μνεται γάρ τι. 

ΠΩΛ. Ναι. 

^Ω. Και ει μέγα γε η ßad-v το τμήμα η άλγεινόν, 
τοιούτον ^μήμα τέμνεται το τεμνόμενον , οίον το τέμνον 
τέμνει ; 

ΠΩΛ. Φαίνεται. 

^Ω. Ί^ϋλλήβδην δη ορα ει ομολογείς, ο άρτι ελεγον, 

ihm also statt des abstrakten einen nächsten Frage ihn ermahnt mit 

konlireten Begriii". Den kann der Überlegung zu sprechen: διασκε- 

Hhetor fassen und antwortet des- ipäutvog tlnL 
halb ohne Zaudern zustimmend: Kap. 32. Sokrates schliefst in 

eyojyE, sodafs Sokrates bei seiner folgender Weise weiter: das δι- 



72 ΠΛΑΤΩιΝΟΣ 

jitgl πάντων, οίον αν noLrj το tiolouv , τοιούτον το πά- 
σχον πάσχειν, 

lIQyl. ^4λλ^ ομολογώ. 

^Ω. Τούτων δή ομολογονμένων , το όίχην δίδόναι 
ποτερόν πάσχειν τι εστίν η ποιείν; 

ΠΩ.Λ. !Ανάγ7ίη, ώ Σωτίρατες, πάσχειν. 

^Ω, Ουγ,οϋν υπό τίνος ποίονντος;% 

ΠΩ^. Πώς γαρ ου; υπό γ ε τον χολάζοντος. 

^Ω. Ό δε ορ&ώς χολόζων δίΥ,αίως κολάζει \ 

ΠΩΛ, NaL 

^Ω. δίκαια ποιών η ον ; 

ηΩ^, ζίί/Μία. 

ΣΩ, Ουγ,οϋν δ λολαζόμενος δίκην διδοίς δίκαια 
πάσχει; 

ΙΙΩΛ, Φαίνεται. 

ΣΩ. Τα δε δίλαιά τνον καλά ώμολόγηται; 

ΤΙΩ^Ι. Πάνυ γε. 

ΣΩ. Τούτων αρα 6 μεν ποιεί καλά, 6 δε πάσχει, 
δ κολαζόμενος, 

χαιον ist immer ein καλόν; jedem Glieder in solchem Wechselverhält- 

ποιεΐν entspricht ein πάσχειν und nis zueinander stehen, dafs das eine 

zwar: οίον αν noLy το ποιονν, das andere immer voraussetzt oder 

τοιοντον το πάσχον πάσχει; dem nach sich zieht, und dafs beiden 

όΐκην δίδόναι als einem πάσχειν immer einunddieselbe qualitative 

steht als TTOifiv das ;(Τθλαξ^ν gegen- Bestimmung zukommen mufs". 

über; dem δικαίως κολάζειν ent- Die Gedankenentwicklung des 

spricht als πάσχειν das δικαίως Sokrates hält sich streng auf iogi- 

κολάζεσΟ^αι; der δικαίως κολαζό- schem Gebiete; seine Fragen sind 

μένος erleidet, erfährt also ein δί- daher kurz und bündig. Des Polos 

καιον und, da das δίκαιον immer Antworten sind entschiedener zu- 

ein καλόν ist, auch ein καλόν. stimmend als früher; er scheint also 

Die Ausgabe von Deuschle-Gron seiner Verlegenheit Meister ge\\or- 

erwähnt hier mit Recht: „Der Ge- den zu sein und folgt oflenbar der 

gensatz des ποιείν und πάσχειν Deduktion des Sokiates, wie ein 

d. i. der Aktivität und Passivität hat Mann, den etwas ihm Neues inter- 

durch Plato den Wert einer Kate- essiert. Nur einmal unter seinen 

gorie erhalten d. i. eines allgemei- vielen Antworten findet sich ein 

nen Gesichtspunktes, nach dem — φαίνεται, dagegeri wiederholen sich 

logisch — Objekte des Denkens be- das ανάγκη und das πάνν γε u. a., 

trachtet werden können. Zugleich auch das αλλά der Antwort — 

stellt er fest, dafs diese Kategorie αλλά μοι δοκεϊ, «λλ' ομολογώ — 

relative Natur hat, oder dafs ihre welciies einer stärkeren Versiciie- 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 73 

ΠΩ^. Ναι. 

33. ^Ω. Ουλονν εϊπερ 'λαλά, άγαΜ ; η γαρ ηδέα 
η ωφέλιμα, 

ΠΩ Α. Ανάγτ,η. 

^Ω. ΆγαΌ-ά αρα ττάσχει 6 δίλην δίδονς. 

1ΊΩΛ. "EoLKsv. 

2Ω. ^Ωφελείται αρα; 

ΠΩΑ. Ναι. 

ΣΩ. 'Αρα ηνπερ εγώ νηολαμβάνω την ώφέλειαν ; 
βελτίων την ιρυχήν γίγνεται, εϊτνερ δικαίως κολάζεται; 

ΠΩΑ. Εικός γε. 

^Ω, Κακίας άρα φνχής άηαλλάττεται ο δίκην δι~ 
δονς; 

ΠΩΑ. Ναέ. 

ΣΩ. ^Αρ^ ονν τον μεγίστου άπαλλάττεται κακόν; ώδε 
δε σκότΐει' εν χρημάτων κατασκενν^ άνϋ-ρώττον κακίαν 
άλλην τινά ενοράς η ττενίαν; 

rung oder auch Abweisung ent- Darlegung erinnert, mit einem kräf- 

spricht, gleich unserem „ja, ja" tigen ανάγκη^ die sich aus die- 

oder „nein, nein". So heifst also ser erster) klar ergebene Folgerung 

das αλλά μοι δοκεΐ „ja, ich bin {άγα&ά αρα πάαχει 6 δίκην öl- 

der Ansicht". δονς) aber, weil ihm das άγα&όν 

Kap. S3. Der Gedanke ist: der πάοχειν mit dem δίκην διδόναι 

Ungerechte, welcher eine gerechte immer noch nicht so recht zu stim- 

Strafe erleidet, erfährt damit ein men scheint, nur mit einem εοικεν. 

άγαθ•όν{άγαΌ•ά πάσχει) und zwar, Auf die Frage άρ^ ονν τον μεγί- 

da das άγαθ^όν nach der früheren στον άπα?.λάττεταί κακόν; zögert 

Darlegung entweder ein ηδν oder er mit der Antwort, weil er sich 

ein ώφέλιμον ist, von einem ηδν nicht recht klar ist, ob die κακία 

aber hier nicht die Rede sein kann, ψνχης auch das gröfste Übel sei. 

ein ώφέλίμον., einen Nutzen an sei- Daher des Sokrates ώδε δε σκό- 

ner Seele; denn er wird von einer πει' und die den Charakter des 

κακία ψνχης frei ; diese aber ist Rhetors berücksichtigenden Zwi- 

das αί'σχιστον und folglich auch schenfragen, deren erste i^v χρη- 

das κάκιστον, was es giebt. μάτων κατασκεν^ κ. τ. ε.) seine 

Die Antworten des Polos sind schwächste Seite, die Habsucht, die 

für ihn charakteristisch und geben, Gier nach Erwerb, berührt und da- 

richtig verstanden, der sonst trocken her auch eine eifrige Doppelantwort 

logischen Auseinandersetzung le- erzieU: ονκ, άλλα πενίαν. Der Tte- 

bendige Frische. Das εί'περ καλά, νια zu entgehen, ist ja die Haupt- 

dyafha; die erste Frage des Sokra- aufgäbe seines Lebens. Die Frage, 

tes, beantwortet er, durch das η welche von der σώματος κατα- 

γάρ ηδέα η ωφέλιμα Sijia'it irühere σκενη redet, beantwortet er da- 



74 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

Πίΐ^. Ουκ, αλλά 7ΐενί<χν, 

^Ω, Τι ό εν σώματος χατασχευτ] ; καχίαν αν φή- 
oaig ασ&ένειαν είναι καί νόσον ν.α\ αίσχος γ.αΙ τα τα- 
αντα ; 

ΠΩ^Ι. Εγωγε. 

^Ω. Ού'λουν '/.αϊ εν ψυχί] πονηρίαν ήγεΐ τινά είναι; 

ΤΙΩ^ί. Πώς γαρ ου; 

^ί1. Ταντην ούν ονχ αδιχίαν καλείς λαΐ άμαΟΊαν 
γ,αΐ δειλίαν χαϊ τα τοιαύτα; 

ΠΩΛ. Πάνυ μεν ονν. 

ΣΩ. Ουχοϋν χρημάτων xal σώματος y.ai ιρνχης, 
τριών όντων, τριττάς εϊρην,ας πονηρίας, ττενίαν , νόσον, 
άδικίαν ; 

ΠΩΛ, Ναί. 

ΣΩ, Τίς ούν τούτων τών πονηριών αίσχίστη ; ονχ ή 
αδικία καΐ συλλήβδην ή της ιρυχης πονηρία ; 

ΠΩΛ. Πολύ γε. 

^Ω, Ει δή αίσχίστη, και κακίστη; 

ΠΩΛ. Πώς, ώ ^ώκρατες, λέγεις; 

^Ω. Ώδί' άεϊ το αίσχιστον ήτοι λύπην μεγίστην 
παρέχον η βλάβην η άμ(ρότερα αίσχιστον εστίν εκ τών 
ώμολογημένων εν τω έμπροσθεν, 

ΠΩΛ, Μάλιστα. 

^Ω. Λϊσχιστον δε αδικία και σύμπασα ιρυχής πονη- 
ρία νυν δη ώμολόγηται ημίν ; 

ΠΩΛ, Ώμολόγηται γάρ. 

^Ω. Ούκονν η άνιαρότατόν έστι και ανία υπερβάλ- 
λον αίσχιστον τούτων εστίν η βλάβη η αμφότερα; 

gegen einfach. Dafs Sokrates nur ψνχν ^^^^ ihnen entsprechend v6- 
mit der ersten Frage gescherzt hat, σος und αδικία d. i. νόαος οώ- 
zeigt doch wohl klar die Zusam- ματος και νόσος ψνχής. Die Geld- 
mensteilung von χρήματα, σώμα, frage liegt dem Sopliisten wohl 
ψυχή, wie von πενία, νόσος, αόι- noch im Sinne, als er dem ein- 
κία: Geld, Leib und Stele sind drei fachen Schlufs ti όη αίσχίστη, καί 
logisch nicht zu koordinierende Be- κακίστη erst zögernd zustimmt. In 
griffe, so wenig wie Armut, Krank- der nächsten Frage sind ανιαρός 
lieit und Ungerechtigkeit: logisch und ανία synonym mit λιηηρός 
gleichen Wert haben nur acJ^a« und und λύπη; denn ανιαρός ist der 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 75 

2Ω, ^Αρ^ ουν άλγεινότερόν Ιστι του 7iev£0&aL χαΐ 
χάμνειν το αδίκον είναι καϊ άκόλαστον υμΙ όειλόν y.cct 
άμαχ^ή ; 

ΠΩ Α. Ονν. εμοιγε όοκεΐ, ώ ^ωχρατες, από τού- 
των γε. 

2Ω. '^ΥττερφνεΙ τινι αρα ώς μεγάλτ] βλάβτ] ν.αϊ κακω 
-θ^αυμασίφ υπερβάλλουσα τάλλα ή της χρυχης τνονηρία αϊ- 
οχίοτόν εστί πάντων, επειδή ούα άλγηδόνι γε^ ώς δ σος 
λόγος. 

ΠΩΛ. Φαίνεται, 

2Ω. Αλλά μην που τό γε μεγίστη βλάβη υπερβάλ- 
λον μέγιστον αν χαζόν εϊη των όντων. 

ΠΩΛ. Ναι. 

ΈΩ. 7ϊ άδιγ.ία άρα χαΐ ή ακολασία γ.αϊ ή άλλη χ^υ- 
χγς πονηρία μέγιστον των όντων γαγ,όν εστίν; 

ΠΩΛ. Φαίνεται, 

34. ^Ω. Τις ουν τέχνη πενίας άπαλλάττει ; ου χρη- 
ματιστική ; 

ΠΩΛ. Ναι. 

2Ω. Τις δε νόσου; ουτ, ιατρική; 

ΠΩΛ. ^Λνάγκη. 

2Ω. Τις δε πονηρίας και αδικίας; ει μη όντως εν- 

Gegensatz von ηόνς. Die Frage η καΐ η ακολασία καΐ η άλλη ψν- 

άνία νπερβάλλον αί'σχιστόν eanv χης πονηρία, 

η β^άβ^/ ist also gleich der obigen Kap. 34. Das Kapitel schliefst 

rj ?.vnjj η βλάβΐ/ σΧαχιστον; Mit die Beweisführung mit dem Satze: 

geschicktem Scherz flicht nun So- der Glücklichste ist b μη έχων κα- 

krates im folgenden die Begriffe κίαν εν 'ψνχ^, der nächst Glück- 

άκόλαατον und άκολααία ein, die liehe ο άηαλλαττόμενος κακίας, 

ja in ihrem Gebrauche freilich Sy- d. i. 6 δίκην όίόονς, der Unglück- 

nonyma zu άόικον und αδικία, liebste aber ο εγων άδικίαν καΐ 

ihrer Etymologie nach aber nur die μη απαλλαττόμενος d. h. der von 

Negation zu dem ;>;ολ«ζίσ^«ί sind; Polos so gepriesene Tyrann der 

Sokrates läfst sie deshalb auch nur Macedonier. 

80 mit unterlaufen: το αδικον εΐ- Sokrates beginnt scherzend wie- 

vai καΐ άκόλαοτον καΐ δεύον καΐ der mit der χρημάτων κατασκευή, 

άμαί^η, in zweiter Stelle, übertönt Dafs es ihm damit nicht Ernst ist, 

von der Fülle der anderen drei beweist unser Kapitel deutlich. Er 

Ausdrücke; und ebenso η αδικία läfst die χρηματιστική, als über- 



76 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

πορείς, ώδε Ολόπει ' τΐοΐ αγομεν aal παρά τίνας τους κά- 
μνοντας τά σώματα; 

ΙΙΩΑ, Παρά τους Ιατρούς, ώ Σώζρατες. 

ΣΩ. ΠοΙ δε τους αδικοϋντας /ΜΪτονς άχολασταίνοντας ; 

ΙΙΩΛ, Παρά τους δίχαστάς λέγεις; 

2Ω, Ούγ,ούν δί'/,ην δώσοντας; 

ΠΩΛ. Φημί. 

^Ω. '^ρ' ούν ου διτίαιοσύντ] τινϊ χρώμενοι χολάζου- 
Giv οί ορΟ-ώς λολάζοντες ; 

ΠΩΛ. jr]lov δή. 

^Ω. Χρηματιστική μεν αρα πενίας άπαλλάττει, ια- 
τρική δε νόσου^ δίκη δε ακολασίας και αδικίας. 

ΠΩΛ. Φαίνεται, 

ΣΩ. Τι ούν τούτων κάλλιστόν εστίν ών λέγω; 

ΠΩΛ, Τίνων λέγεις; 

^Ω. Χρηματιστικής, ιατρικής, δίκης. 

ΠΩΛ. Πολν διαφέρει, ώ ^ώκρατες, ή δίκη. 

2Ω. Ονκοϋν αύ ήτοι ήδονήν πλείστην ποιεί ή αφέ- 
λειαν ή αμφότερα, εϊπερ κάλλιστόν εστίν; 

ΠΩΛ, Ναι, 

^Ω. '^ρ" ούν το ιατρείεσ^-αι ηδύ εστί, κα\ χαίρου- 
σιν οί ϊατρευόμενοι; 

ΠΩΛ. Ουκ εμοιγε δοκεΐ. 

2Ω, ^Αλλ^ ώφέλιμόν γε, ή γάρ ; 

ΠΩΛ. Ναι. 

2Ω, Μεγάλου γάρ κακού άπαλλάττεται, ώστε λυσι- 
τελει ύπομεΐναι την άλγηδόνα και ύγιεί είναι, 

ΠΩΛ. Πώς γάρ ου; 

^Ω. Λρ' ούν οϋτως αν περί σώμα εύδαιμονέοτατος 
αν^-ρωπος εϊη, ίατρευόμενος, ί] μϊ]δε κάμνων αρχήν; 

flüssig beiseite und fragt niciit: ποΐ άπαλλάττει κ. τ. f., nicht αρ' ονν 

αγομεν τον πένητα, sondern stellt το πλοντεΐν ηόν έστι, sondern lälVt 

nur die κάμνοντες den άδικονν- zum zweitenniale die Geldfrage fal- 

τεζ entgegen ; er sagt weiter unten, len und beginnt mit dem «<>' ovv ι ο 

nachdem er noch einmal A\t χρήμα- ίατρενεοί)•αι ηόν έσην. hr scheint 

τιατική einleitend verwertet hat: schliefslich den χρηματισμός ganz 

χρηματιστική μ^ν αρα πενίας zu vergessen und fragt: αρ^ ovv 



ΓΟΡΓΙλΣ. 77 

Tlilyi. /ίηλον οτί μηόε κάμνων. 

^Ω. Ον γάρ τοντ^ ην ευδαιμονία , ως ϊοιγ.ε, γ,αζον 
άτΐαλλαγή, άλλα την άρχην μηδέ χτήσις. 

ΠΩΛ. ^Έστι ταντα, 

2Ω. Τι δε ; ά-Θ-λιώτερος πότερος δνοΐν εχόντων κα- 
κόν εϊτ^ εν σώματι εϊτ^ εν ιρνχη, 6 ίατρενόμενος κα* άπαλ- 
λαττόμενος τον χαχον, η 6 μη Ιατρενόμενος^ έχων δε; 

ΠΩ^. Φαίνεται μοι 6 μη Ιατρευόμενος. 

^Ω. Ονκονν το δίκην διδόναι μεγίστου ν,αν.οΰ απαλ- 
λαγή ην, πονηρίας; 

ΠΩ Α. ^Ην γαρ, 

2Ω. Σωφρονίζει γαρ που xat δικαιότερους ποιεί καΐ 
ίατρί'λή γίγνεται πονηρίας ή δίχη. 

ΠΩΛ. Ναι, 

2Ω. Ενδαιμονέστατος μεν αρα 6 μη έχων χαχίαν εν 
ιρυχη, επειδή τοντο μέγιστον των χαχών εφάνη. 

ΠΩΛ. ^ηλον δη. 

ΣΩ. δεύτερος δήπου δ αΊίαλλαττόμενος, 

ΠΩΑ. "Εοιχεν. 

2:Ω. Οντος δ^ ην 6 vovd -ετονμενός τε χαϊ επιπλητ- 
τόμενος χαι δίχην διδονς. 

ΠΩΛ. Ναι, 

ΈΩ. Κάλίστα αρα ζη δ έχων άδιχίαν χαι μη απαλ- 
λαττόμενος. 

ΠΩΛ. Φαίνεται. 

ΣΩ. Ουχοϋν ούτος τυγχάνει ών ος αν τα μέγιστα 
άδιχών χαι χρώμενος μεγίστη άδιχία διαπράξηται ώστε 

οντος αν π t (jI σώμα ενόαι- Stelle : δίκη oh ακολασίας και αόι- 

μονέστίρος κ. τ. ε- und af)^Xiojz8- κίας. Dem Οίκην οιόονς hilft So- 

ρος πότίρος Övolv ίγόντοίν κα- krates von der schroffen Auffas- 

κον slt' iv σώματι ί/'τ' έν sung des Polos, der dabei nur an 

yjv/f/ κ. τ. ε. Im übrigen möchte ein στρεβλονσϋ-αί und εκτέμνε- 

ich in den Fragen des Sokrates noch oS-ai, an Kreuzigung und an Schei- 

auf drei Stellen aufmerksam ma- terhaufen dachte, hinüber zu einer 

eben. Die ακολασία, welche im malsvolleren Bedeutung mit den 

vorigen Kapitel nur so herlief neben Worten: οντος ό' ην 6 νον&ετον- 

der αόικία und der αλ?.η ψνχης μενός τε καΐ ετΐιηληττόμενος καΐ 

πονηρία^ rückt Jetzt Jn die erste {id est) όίκην διδονς. Die Rheto- 



78 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



μήτε νον&ετεΐσα^αι μήτε Λολάζεσ^-αι μήτε δίλην διδόναι, 
ωσπερ σν cf^g ^ρχέλαον παρεσ/,ενάσ&αι /μΙ τους αλλονς 
τυράννους, και ρήτορας λαΐ δυνάστας; 

ΠΩΑ. "ΕοίΥ,εν, 

35ο ^Ω. Σχεδόν γαρ που ούτοι, ώ άριστε, το αυτό 
διαπεπραγμένοι είσί, ωστεερ αν εϊ τις τοΙς μεγίστοις νο- 
σήμασι συνισχόμενος διαπράξαιτο μή διδόναι δίχην των 
περί το σώμα αμαρτημάτων τοις ιατροίς μηδέ Ιατρενε- 
σ^αι, φοβούμενος, ώσπερανεΐ παις, το -λάεσΌ^αι -/.αϊ τέ- 
μνεσ^^αι, οτι άλγεινόν. η ου δο/.εΐ και σοι ούτως; 

ΠΩ.Λ. 'Έμοιγε. 

^Ω. ^Αγνοών γε, ώς εοικεν, οίον εστίν ή νγίεια καϊ 
αρετή σώματος, χινδννεύουσι γαρ εκ τών νϋν ήμίν ώμο- 
λογημένων τοιούτον τι ποιείν και οί την δίκην φεύγον- 
τες , ώ Πώλε, το άλγεινόν αντον κα-θ-οράν , προς δε το 
ren endlich verhöhnt er in den letz- aber schlimmer ist innerhalb seines 



ten Worten: τονς αλλονς τυράν- 
νους, καΐ ρήτορας καΐ δννάστας 
ά. \. die anderen Tyrannen, sowohl 
Rhetoren als auch Dynasten. Um 
die Bedeutung dieser Worte her- 
vorzuheben , habe ich hinter τν- 
ράννονς ein Komma gesetzt. Für 
Polos scheint nur die eine Antwort 
charakteristisch zu sein : πολν δια- 
φέρει, ώ Σώκρατες, η δίκη. Er 
giebt sie mit einem gewissen Eifer, 
nicht weil er von dem Werte der 
δίκη im Herzen so überzeugt ist; 
hat er doch bisher immer das Gegen- 
teil bewiesen; sondern weil ihm 
seines Meisters Gorgias Erklärung 
der Rhetorik aus dem 9. Kapitel im 
Gedächtnis ist: ταύτης τοίννν της 
πειΘ-ονς λέγω, της εν τοις δικα- 
στηρ ίο ις καΐ περί τούτων α 
έοτι δίκαια τε καΐ άδικα. 

Kap. 35. Dieses Kapitel reka- 
pituliert das Gesagte in seiner letz- 
ten Hälfte und stellt die bisher ge- 
wonnenen Resultate zusammen, zum 
Schlufs noch einmal das zustim- 
mende Zeugnis des Polos fordernd. 
"Wir würden zusammenfassend sa- 
gen : das άδικεΐν ist das gröfste Übel ; 



Bereiches το άδικονντα μη διδό- 
ναι δίκην ά. h. wie wir Avieder mit 
Umstellung der Verbalbegriffe sagen 
„unrecht thun ohne Bufse*', weil 
es eine έμμονη τον κακόν be- 
zeichnet; weniger schlimm dagegen 
το άδικονντα δίκην διδόναι, weil 
das δίκην διδόναι eine απαλλαγή 
τον κακόν ist. 

In Bezug auf den ersten Teil des 
Kapitels ist daran zu erinnern, dafs 
Sokrates wieder die χρημάτων κα- 
ταοκενη aus dem Spiele lälst und 
nur die Verhältnisse des Leibes und 
die der Seele vertileicht, die Krank- 
heit und die Ungerechtigkeit. Der 
körperlich Kranke, sagt er, büfst 
die περί το σώμα αμαρτήματα. 
das was er auf dem Gebiete des 
Leiblichen gesündigt hat, durch ein 
άλγεινόν, welches der Arzt, der 
auf diesem Felde geltende Richter, 
über ihn wie eine Strafe verhängt. 
Der geistig Kranke nun und der 
körperlich Kranke sollen beide 
gleich handeln; der νοαών und der 
«Λλτων sollen es nicht machen, wie 
die, welche die Hülse fliehen (ro/- 
οντόν τι ποιείν xal οί την όί- 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 79 

ώφέλίμον τνφλώς εχειν κα^ άγνοείν, οοω ά^λιώτερόν Ιστι 
μη νγιονς σώματος μη νγιεί ipv%fj σννοΐΥ.έΐν, άλλα. σαΟ^ρα 
χαΐ άδίτίφ ycal ανοοίψ. od -εν χαΐ 7cav TtoiovoLv ώστε δί^ 
τιην μη διδόναι μηδ^ ατταλλάττεσ&αί τον μεγίστου γ,ακον, 
yial χρήματα τταρασγ,εναζόμενοί ν,αΐ φίλους και οττως αν 
ώσιν ώς τα^^ανώτατοι λέγειν, εΐ δε ημείς αλη^ή ώμο- 
λογήγ,αμεν, ώ ΙΙώλε^ άρ^ αίσ^-άνει τα συμβαίνοντα εκ τον 
λόγου; η βουλει συλλογισώμε^^α αυτά; 

ΠΩΛ. Ei μη σοι γε άλλως δοχεΐ. 

ΣΩ. Λρ^ ονν συμβαίνει μέγιστον κατιόν ή αδικία και 
το άδικείν; 

ηίΙΛ. Φαίνεται γε. 

2Ω. Και μην απαλλαγή γε Ιψάνη τούτου τον κακόν 
το δίκην διδόναι; 

ΠΩΛ, Κινδυνεύει. 

^Ω. Το δε γε μι διδόναι εμμονή τον κακόν; 

ΠΩΑ. Ναί. 

^Ω. δεύτερον αρα εστί των κακών μεγέ^ει το άδι- 
τιείν* το δε άδικονντα μη διδόναι δίκην πάντων μέγι- 
στον τε και πρώτον κακών πέφνκεν. 

ΠΩΑ. "Εοικεν. 

^Ω. ^Λρ^ ονν περϊ τοντον , ώ φίλε^ ήμφεσβ^τήσα- 
μεν, σν μεν τον Άρχέλαον ενδαιμονίζων τον τα μέγιστα 
άδικονντα δίκην ονδεμίαν δίδοντα, εγώ δε τονναντίον 
οΐόμενος, εϊτ^ Αρχέλαος εϊτ^ άλλος άν^ροηνων οστισονν 
μη δίδωσι δίκην άδικων, τοντφ προσήκειν άΟ^λίω είναι 
διαφερόντως τών άλλων ανθρώπων, και άεΐ τον άδι- 

κην φενγοντες) und nur das αλ- len nicht immer nach Gelderwerb 

γεινόν derselben im Auge haben trachten und nach Freunden, denen 

Ιαντον = τον δίκην διδόναι), son- sie das Geld aus der Tasche ziehen 

dern die geistig Kranken sollen (man beachte die Stellung χρήματα 

überzeugt sein, dafs es schlimmer, παρασκευαζόμενοι και φίλους) 

unglücklicher ist αυνοικεΐν μη und sollen auch nicht das erstreben, 

νγιεί ψνχ^ „an eine ungesunde was Gorgias und Polos Rhetorik 

Seele gebunden sein", μη υγιούς nennen; sie sollen nicht δημιουρ- 

σίόματος d. i. η αυνοικεΐν μη νγιεΙ γοΐ πει&οϋς werden wollen {οτΐως 

σώματι „als an einen nicht gesun- äv ojaiv ώς πιϋ^ανωτατοι λέ- 

den Körper gefesselt sein". Sie sol- γειν). 



80 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

χούντα τον άΟΓλονμένον ά&λιώτερον είναι χαι τον μη δι- 
οόντα οίκην τον δίδοντος; ον ταντ^ ην τα ντν^ εμον λε~ 
γ ό μεν α; 

ΠΩΑ. NaL 

^Ω. Ονγ,οϋν α7ΐθδέδεΓλται οτι άληΒ-ή ελέγετο; 

ΠΩ,Λ, Φαίνεται. 

36. ^Ω. ΕΙεν εΐ ονν δη ταντα άληΒ^η, ώ Πώλε^ 
τίς η μεγάλη χρεία εστϊ της ρητοριτίής ; δει μεν γαρ δη 
6κ των νυν ώμολογημένων αντόν εαντον μάλιστα φνλάττειν 
όπως μι αδικήσει, ως ίτιανόν κακόν εξοντα, ον γάρ; 

ΠΩΑ. Πάνν γε. 

2,ί1. jbav οε γε αοικηση η αντος η άλλος τις ων αν 
χήδηται, αντον εκόντα Ιέναι εκεΐσε, οπον ως τάχιστα δώ- 
σει δίκην, παρά τον δικαστήν , ωσπερ παρά τον Ιατρόν, 
σπενδοντα όπως μή εγχρονισ^εν το νόσημα της αδικίας 
νηονλον την ι^νχήν ποιήσει και άνίατον' ή πώς λέγωμεν, 
Ο) Πώλε, εϊπερ τά πρότερον μένει ήμΐν ομόλογη ματα; ονκ 
ανάγκη ταντα εκείνοις οντω μεν σνμφωνείν, άλλως δε μή; 

ΠΩ Α. Τί γάρ δη (ρώμεν, ώ 2^ώκρατες; 

^Ω. Έπι μεν άρα το άπολογείσ&αι υπέρ της αδι- 
κίας της αντον η γονέων ή εταίρων ή παίδων ή πατρίδος 

Kap. 36. Sokrates zieht die Nutz- Für das Folgende ist an das zu 
aiiwendung aus dem bisher Dedu- erinnern, was Gorgias im 7. Kapi- 
zierten und beantwortet, auf das tel von seiner Kunst gerühmt hat: 
Hauptthema des Dialogs zurück- όηερ εστίν ry άλη^εΐκ μέγιοτον 
gehend, die Frage τις η χρεία εατί αγαΟ-ον αντοΐς τοις αν^ρώποις 
της ρητορικής. Die Art, wie er und το πείθ-ειν εγωγ' οίον τ' fi- 
dles thut, zeigt das ironische, sar- vca τοις λόγοις καΙ εν διχαστή- 
kastische μεγάλη an und der Grund, ρίω δικαστάς κ. τ. ε. Gorgias hat 
den er für Aufwerfung seiner Frage sie also hingestellt als ein Gut, 
angiebt. Er sagt nicht : „denn wir welches für jeden, der es besitze, 
dürfen unser Hauptthema nicht von grofsem Werte sei, und als ein 
aufser Acht lassen", sondern: „denn solches, das man auch im Dienste 
wir haben allen Grund, vor einem seiner Freunde treiilich verwerten 
άδικείν auf der Hut zu sein, das könne. Den letzteren Punkt hat 
uns Übel die Hülle und Fülle ein- Sokrates im Auge, wenn er sagt /; 
tragen würde (ως \κανον κακόν άλλος τις ων αν κηόηιαι oder, in 
εξοντα). Wie tragikomisch klingt rhetorischer Weise, Pi γονύυν ij 
nachdieser bitteren Pille die Stimme εταίοων η naiikov η .ιατξ.Ηδος. 
des Polos, wenn er antwortet: Gorgias und Polos hahen den Werl 
πάνν γε! der Khetorik in der Kunst gesucht. 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 81 

άδιχονσης ον χρ^ιοιμος ούοεν ι] ρητόριχή ήμΐν, ώ Πώλε, 
ei μη εϊ τις νπολάβοι επί τουναντίον , κατηγορείν δεΐν 
μάλιστα μεν εαυτόν, έπειτα δε και των οικείων^ λαϊ των 
άλλων, ος αν άεΐ των φίλων τνγχάνη άδιχαν, και μη άπο- 
κρνπτεσΟ^αι, αλλ' εις το φανερον αγειν το αδίκημα, ϊνα 
δω δίκην και νγιης γένηται, άναγκάζειν δε και αυτόν και 
τους άλλους μη άποδειλιάν , άλλα ηαρέχειν μύσαντα καΐ 
ανδρείως, ωσπερ τέμνειν καΐ κάειν ιατρφ, το άγα3•ον και 
καλόν διωκοντα, μη νπολογιζόμενον το άλγεινόν , εάν 
μεν γε πληγών άξια ήδικηκώς η, τύπτειν παρέχοντα^ εάν 
δε δεσμού, δείν^ εάν δε ζημίας, άποτίνοντα, εάν δε φνγης, 
(ρευγοντα , εάν δε θανάτου, άποΒ^νησκοντα , αντον πρώ- 
τον οντά κατηγορον και αυτόν και τών άλλων οικείων και 
επϊ τοντο χρώμενον τί] ρητορική , όπως αν καταδήλων 
τών αδικημάτων γιγνομένων άπαλλάττωνται του μεγί- 
στου κακόν, αδικίας, φώμεν όντως η μη φώμεν, ώ Πώλε; 

τον αόίκονντα verteidigen, vor der ist, so kann auch in Bezug hierauf 

Strafe retten zu können und vor die Rhetorik nicht von Nutzen sein* 

dem Richter. Sokrates sagt: „Ja, und fügt dann höhnisch hinzu : "es 

vor den Richter mufs man gehen müfste denn jemand behaupten, sie 

mit dem αδίκων, aber, vv^ieman mit sei nütze zum Gegenteil {επί τον- 

einem Kranken zum Arzte geht." vccj^iO)^ entsprechend dem £7rt το 

Die αδικία ist auch ein νόσημα, απολογεΐοΘ^αή , anklagen müsse 

und das darf nicht aus einem aku- man zumeist sich" u. s. w. Ein 

ten zu einem chronischen (εγχρο- Hohn liegt in dieser Annahme, weil 

νίσ&εν) werden, darf die Tiefe der die Rhetoren an ein solches ίπο- 

Seele nicht anfaulen machen (vTTOi;- λα/9ε?ν gar nicht denken, sondern 

λοντΓΟίτ^'σεί) und ihr die Möglichkeit gestandenermafsen das gerade Ge- 

der Heilung nehmen {καΐ ανίατον genteil im Auge haben. Seine tiefe 

„das heifst, unheilbar"). Nach die- Verachtung der Rhetorik verraten 

ser kaum mifszuverstehenden An- dann die Ausdrücke: ^w^ α ττ ο λτ ρ υ - 

deutung unterbricht er sich und πτ ε a& α l, εΙς το φανερον αγειν, 

fordert den jungen Rhetor, dessen Yva νγιης γένηται, μη άηο- 

Kunst er so scharf gekennzeichnet, δειλιάν; die scherzhafte Ausma- 

zur Zustimmung auf und erhält die lung der Strafe aber, in welcher er 

Antwort: „Ja, was sollen wir da (0?^') die Rhetoren nachahmt, deutet er 

sagen, ο Sokrates?" eine Antwort, vorher an mit dem komischen μν- 

die nicht nachdrücklich bejaht an σαντα καΐ ανδρείως: „Schliefs die 

dieser Stelle, wie Deuschle und Augen und dann tapfer drauf los, 

Cron meinen, sondern welche die es gelte Schläge oder Banden, es 

Verlegenheit des Polos kundgiebt. gelte Verbannung oder den Tod!" 

Sokrates schliefst dann weiter: „da Und nach alle dem wieder die naive 

ein απο?.ογεΐσί}αι vnhn της άδι- Yja^t: φώμεν όντως η μη φώμεν, 

κίας überhaupt nicht von Nutzen υ) ίΐόίλε ; 

Plato, Gorgiag. β 



82 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

ΙΙΩΛ. "Ατοπα μεν, α Σώτιρατες^ εμοιγε δοκεΐ, τοις 
μέντοί εμ7νροσ^εν ϊσως σοι ομολογείται. 

— ί2. Ούκονν ί] γ,άϊίεΐνα λυτέον η τάδε άνάγχ,η σνμ- 
βαίνειν; 

ΠΩΑ. Ναί, τοντό γε όντως έχει, 

^Ω, Τουναντίον οέ γε αν μεταβαλόντα , ει αρα δει 
τινά χακώς ποιείν, εϊτ' έχΟ-ρον εϊτε οντινονν, εάν μόνον 
μη αυτός άδιχηται hjcb τον εχΟ^ροϋ' τοΰτο μεν γάρ ενλα- 
βητέον εάν δε άλλον άδιχτ] ο εχθρός, τταντι τρ07ΐίρ ηα- 
ρασχεναστέον γ,αι τιράττοντα και λέγοντα, όπως μή δ(ΰ 
δί'λ,ην μηδέ ελ^τ] παρά τον δικαστήν εάν δε ελ^^τ]^ μηχα- 
νητέον , όπως αν διαφνγΐ] χαΐ μή δω δίχην 6 εχ^ρός^ 
αλλ' εάν τε χρνσίον ηρπακώς fj πολύ, μή άποδιδφ τοντο 
αλλ' έχων άναλίσκηται και εΙς εαυτόν ycai εις τους εαυ- 
τού άδί'λως y.ai ά^έως ^ εάν τε θανάτου άξια ήδιχηχώς 
γι, όπως μη απο3•ανεΙται, μάλιστα μεν μηδέποτε, άλλ^ 
ά&άνατος εσται πονηρός ων, ει δε μή, όπως ώς πλείστον 
χρόνον βιώσεται τοιούτος ων. επϊ τά τοιαύτα εμοιγε δολεΐ, 
ώ Πώλε, ή ρητορική χρήσιμος είναι, έπεϊ τψ γε μή μέλ- 
λοντι άδικείν ου μεγάλη τις μοι δοκει ή χρεία αυτής 

Das Schlufswort des Sokrates ist derer ausdrückt; er nimmt sodann 
wohl das Stärkste, was Spott und den ersten Vordersatz mit konkre- 
Sarkasmus leisten können. Er be- terem Gedanken wieder auf (εαν 
beginnt nicht etwa : „Was aber eure oh άλλον aöixfi 6 ε;(^()ος), sagt dann 
Rhetorik bieten kann, das ist das nicht, wie es dem Sinne nach ge- 
Gegenteil von einer Zurechtweisung nügen würde: παραακεναατέον 
eines fehlenden Menschen." Nein, όπως μη δω δίκην, sondern ver- 
er stellt als allgemeine Vorbedin- zögert mit dem παντί τρόπω und 
gung einen Satz grober Unsittlich- καΐ πράττοντα καΐ λέγοντα den 
keit auf: εΐ δεΙ τίνα κακώς ποιεΐν, Objektivsatz zu παρασκεναατέον ; 
wie auch wir sagen: „Mufs man er gesellt dann ferner dem αδίκως 
einem Böses zufügen, ihn schadi- das αθ^έως und schreitet bis zum 
gen"; er scheidet dann malitiös die Äufsersten mit dem aS-a ναι ος εσται 
Τίνες, unter denenjeder sonst ε/ ο^ρο/ πονηρός ων, und nun erst läfst er 
verstanden haben würde, in εάε die Anwendung der bisherigen De- 
εχθ-ρον είτε όντινονν, nimmt also duktion des Dialogs auf die Uheto- 
auch eine Schädigung anderer als rik folgen : έπΙ τα τοιαύτα εμοιγε 
möglich an; er giebt in einem paren- δοκεΐ r ρητορική χρήσιμος είναι 
thetischen Satze {εάν μόνον μη „da hast du meine Ansicht von 
αντος — ενλαβητέον) eine War- dem Nutzen der Rhetorik 1" 

nung, die aber zugleich eine Gleich- 

giltigkeit gegen die Schädigung an- 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



83 



είναι, ei δη zai εστί τις χρεία, ώς εν γε τοις τίρόσ^εν 
ονοαμΊ] έφάνη ούσα. 



37• ΚΛΛ, Είπέ μοί, ώ Χαιρεφών, στζονόάζει ταντα 
Σωκράτης η παίζει; 

Χ^Ι. Έμοϊ μεν δοκεΐ, ώ Καλλίλλεις, υττερίρυώς σπον- 
δάζειν' ονδεν μέντοι οίον το αυτόν ερωτάν, 

ΚΛΛ. Νή τους -θ-εονς αλλ' έπι^^μώ, είπέ μοι, ώ 
^ώ/.ρατες, 7ΐ6τερ6ν σε φώμεν νννϊ σπουδάζοντα η παί- 
ζοντα; ει μεν γαρ σ7νουδάζεις τε και τυγχάνει ταντα άλη- 



Kap. 37. Im zweiten Teile des 
Dialogs tritt dem Sokrates ein ganz 
anderer Gegner in den Weg, als Polos 
und Gorgias es waren. Der Charak- 
ter des Dialogs wird, entsprechend 
dem Inhalte desselben, strenger, 
herber; bisher wurde die Rhetorik 
von der Philosophie aus dem Felde 
geschlagen; jetzt wird der Siegerin 
von der Politik und ihrem Ver- 
treter das Recht der Existenz be- 
stritten oder sie wenigstens auf ein 
beschränktes Gebiet verwiesen. Die 
Schärfe des Gegensatzes zwischen 
beiden Männern, welche sich schon 
bei ihrer ersten Begegnung (Kap. 1.) 
zeigte, tritt jetzt immer strenger 
hervor und Rede und Antwort wer- 
den stechender. Der Bau der bei- 
den Rhetoren brach zusammen, weil 
ihnen der Mut der Konsequenz fehlte, 
weil sie nicht wagten, unsittliche 
Folgerungen zu ziehen; weil ihr 
unsittliches Endziel, die Macht der 
Willkür der Rhetoren ein Luftschlofs 
war; keiner von ihnen hoffte ernst- 
lich, dies Ziel jemals zu erreichen. 
Ganz anders mit Kallikles. Ein 
praktischer Staatsmann scheint er 
schon vieles erreicht zu haben, 
scheint er einen nicht unbedeuten- 
den Einflufs beim Demos Athens 
auszuüben. Nicht durch Phantas- 
tereien und Deklamationen sucht 
er Stellung wider den Gegner zu 
gewinnen; er deckt sich mit einem 



Gedanken, stellt seinen νόμος der 
φύσις des Sokrates, wie er es nennt, 
gegenüber und verteidigt seine Po- 
sition mit bewufstem Eigensinn, 
wenn ich so sagen darf. Die bei- 
den Rhetoren sahen in Sokrates 
eine Art Geistesverwandten; Kal- 
likles erblickt in ihm etwa einen 
geschäftigen Nichtsthuer, einen an- 
spruchsvollen Schwätzer, der in 
einer seines Alters nicht würdigen 
Weise um einen Schatten kämpft 
und des Lebens wahre Aufgabe nie- 
mals erkannt hat. 

Gleich die erste Frage des Kal- 
likles klingt scharf. Er wendet 
sich nicht an Sokrates selbst, son- 
dern an dessen Schüler und fragt 
verletzend: „Ist's deinem Lehrer 
Ernst oder treibt er Scherz? " (παΐ- 
ζειν eig. harmlosen Spafs treiben, 
wie die Kinder). Der Schüler des 
Sokrates charakterisiert sich in sei- 
ner Antwort : er erwidert nicht breit 
wie Polos, sondern pafst seine Ant- 
wort streng der Frage in der Form 
an und weist in der Sache den Fra- 
ger zurück: „geh vor die rechte 
Schmiede und frage ihn selber!** 
Kallikles fährt mit Entschiedenheit 
fort: „Ja bei Gott, das will ich!** 
und richtet nun an den alten Mann 
seine Frage in derselben schroiTen 
Weise , wie er sie an Chärephon 
gerichtet hatte. Er begründet dann 
seine Ansicht von einem παΐζειν 

6* 



84 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

^η οντά α λέγεις, άλλο τι η τ^μών 6 βίος 'άνατετραμ- 

μένος αν εϊη των ανθρώπων χαΐ πάντα τα εναντία τνράτ- 

το μεν, ώς εοιζεν, η α όεΖ; 

^Ω. Ώ Καλλίχλεις, εΐ μη Τί ην τοΙς άν&ρώποις πά- 

-Θ-ος — τοΙς μεν άλλο τι, τοις δε άλλο tl — το αυτό, 

αλλά τις ημών ϊοιόν τι έπασχε πά&ος η οί άλλοι, ovy, 

αν ην ρόόιον ενδείξαοΌ^αι τφ ετέρω το εαυτόν πά&ημα, 

λέγω δ^ εννοήσας, οτι εγα τε γ,αΐ σν νυν τνγχάνομεν 

ταύτόν τι πεπον^ότες, ερώντε δύο οντε δνοΐν εγ,άτερος, 

εγώ μεν ^Λλγ,ιβιάδου τε τον Κλεινίου y.al Γριλοσοφίας, 

συ δε του τε ^Λ3^ηναίων δήμου ν.αϊ του Πυριλάμπονς. 

αίσΟ-άνομαι ονν σον εκάστοτε^ χαίπερ οντάς δεινού, οτι 

οπόσ' αν φη σον τα παιδιχά τ,αϊ όπως αν φη εχειν, ο ν 

δνναμένον άντιλέγειν , άλλ^ ανω γ,αϊ κάτω μεταβαλλομέ- 

νον' εν τε τη ετί^ίλησίί^, εάν τι σον λέγοντος δ δήμος 6 

^ΑΒ^ηναίων μη φη όντως εχειν, μεταβαλλόμενος λέγεις α 

εκείνος βονλεται, y.al προς τον ϋνριλάμπονς νεανίαν 

τον γ.αλον τοντον τοιαύτα έτερα πέπον^-ας' τοις γαρ των 

des Sokrates in schneidender Weise: Sokrates straft ihn für das Ver- 
„die Welt {ημών 6 βίος των αν- letzende seiner Frage mit dem Ge- 
Ό^ρώπων) müfste ja verkehrt und danken: „Unsere ersten Voraus- 
verrückt sein, wenn du recht hat- Setzungen sind verschieden: wäll- 
test!" Die Antwort des Sokrates rend mich die Philosophie, die Wahr- 
ist prächtig. Der Gereiztheit des heit, leitet, läfst du dich lenken von 
Kallikles begegnet er mit gröfster der Rücksicht auf den δήμος, die 
Ruhe. Er giebt ihm, Avie zum Nach- πολλοί, auf den δήμος der Athe- 
denken, zunächst einen Gemeinplatz ner, wie du dich bestimmen läfst 
und spart dabei keine Worte : eine durch die Rücksicht auf deinen ju- 
heftigere Antwort würde das τοΐς gendlichen , schönen Freund, den 
μεν άλλο τι, τοις δε άλλο τι, das ζΐήμος, den Sohn des Pyrilampes- 
7] OL άλλοι weggelassen haben. Er (von dessen Schönheit auch die Ko- 
spannt dann ironisch seine Aufmerk- miker erzählten). Er schildert sar- 
keit mit dem ebenfalls umständlich kastisch unter dem] Bilde des Eros 
ausgeführten Satze λέγω d' εν- des Kallikles Benehmen vor dem 
νοήσας — τον Κλεινίου — wie Volke: καίπε^ όντος δεινον (so. 
breit sagt er: εγώ τε καΐ σν ννν λέγειν) „du bist zwar ein gewal- 
τνγχάνομεν ταντόν τι ηεπονΒ^ό- tiger Redner", αλλ' άνω χαΐ κάτω 
τες^ΐΆϋ ημείς ννν ταντον πάσχο- μεταβαλλόμενου „aber du drehst 
μεν und wie überflüssig ist das δνο und windest dich nach rechts und 
όντε — erst mit dem φιλοσοφίας nach links", wenn du die Stimmung 
vermag Kallikles zu ahnen, worauf des Demos bemerkst d. i. du han- 
Sokrates hinaus will, bis er es in delst nicht nach Grundsätzen, son- 
der Form eines Scherzes, der eine dern nach dem augenblicklichen 
sehr bittere Nufs deckt, erfährt. ηά^ος {τοιαύτα έτερα ηέτιον^ας). 



ΓΟΡΓΙΑΣ. - 85 

τιαιόιχών βονλενμασί τε λαΐ λόγοις ονχ οίος τ^ εΐ εναν- 
τιονΟχ^αι, ωοτε, εϊ τις σον λέγοντος ίλάστοτε, α δια τού- 
τους λέγεις, ^ανμάζοί ώς ατοτιά εστίν, ϊσως εϊττοις αν 
αίτψγ εΐ βοίλοίο τάλη&η λέγειν, οτι, ει μη τις παύσει 
τα σα παιδικά τούτων των λόγων, ονδε συ παύσει ποτέ 
ταϋτα λέγων, νόμιζε τοίνυν και πα^ εμού χρήναι έτερα 
τοιαύτα ά/,ούειν, /μι μη θαύμαζε οτι εγώ ταϋτα λέγω, 
αλλά τχ^ν φιλοσοφίαν , τα εμά παιδικά, παύσον ταύτα 
λέγονσαν, λέγει γαρ, ώ φίλε εταίρε, άει α νύν έμον 
ά'λούεις, 'καί μοί εστί των ετέρων παιδικών πολύ ήττον 
εμπληκτος ' 6 μεν γάρ Κλεινίειος ούτος άλλοτε άλλων 
εστί λόγων, η δε φιλοσοφία άεΐ τών αυτών ' λέγει δε α 
ου νυν 'θ-ανμάζεις, παρήσ^-α δε και αυτός λεγομένοις. 
η ονν Ι'κείνην εξέλεγξον , όπερ άρτι ελεγον ^ ώς ου το 
άδικείν έστΙ -και άδικούντα δίκην μη διδόναι απάντων 
εσχατον κακών' η ει τούτο εάσεις άνέλεγκτον j μά τον 
'κύνα τον Λίγυπτίων -θ^εόν, ου σοι ομολογήσει Καλλικλής, 
ώ Καλλίκλεις, αλλά διαφωνήσει εν απαντι τω βίω. καί- 
τοι εγωγε οίμαι, ώ βέλτιστε, και την λύραν μοι κρείττον 
είναι άναρμοστείν τε και διαφωνείν, και χορόν ω χορη- 
γοίην, και πλείστους ανθρώπους μη όμολογείν μοι αλλ' 

Diesen Gedanken führt er wieder βέλχίοτε. Er beginnt dann wieder 

mit aller behaglichen Breite aus in mit einem_ Scherz : 6 μεν γαρ Κλει- 

drei, vier Sätzen und schliefst ihn, νίειος οντος κ. τ. ε., giebt dann 

wie er ihn beginnt, mit einem iro- wie nebenbei einen derben Schlag 

nischen Scherze, wenn er dem Kai- mit dem παρησ&α όε καΐ αντος 

likles die naiven Worte unter- λί/ο/α-νοίς und fafst dann das, wor- 

schiebt: ει μη xlq παναει — ποτέ auf es ihm ankommt, wieder in 

ταϋτα λέγων. Kann! das παίζειν eine witzhafte Form, wie sie der 

der Frage des Kaliikles besser pa- komische Schwur bei dem Hunde, 

riert werden als mit diesen letzten dem Gotte der Ägypter (wie man 

"Worten? Ebenso kunstvoll giebt bei uns scherzend sagt: beim Barte 

er den Schlufsgedanken : „dein Le- des Propheten), und die hübsche 

ben ist infolge dieser Unsicherheit, Wendung bietet: pv ool ομολογη- 

dieser Rücksicht, welche du auf αεί Καλλικλης, ώ Καλ?.ίκ?.είς. — 

den Demos nimmst, kein harmo- Plato hat uns dabei in kunstvoU- 

nisches; du mufst mit dir seihst in ster Weise den Grundgedanken des 

Widerspruch geraten". Der Un- folgenden Gespräches, das Thema 

freundlichkeit des Kaliikles begeg- desselben gegeben: „Eine sichere 

net er hier mit der ironisch freund^ Führerin durch das Leben ist einzig 

liehen Anrede: oj φί?.ε εταίρε, ώ die Philosophie, die wahre Grund- 



86 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



εναντία λέγειν μάλλον η ενα οντά εμε εμαντώ άσύμφω- 
νον είναι και εναντία λέγειν. 

38. Κ^Λ. Τ2 Σώγ,ρατες , δοκεΐς νεανιενεσΒ^αι εν 
τοις λίγοις ως αληθώς όημηγόρος ων' ζαΐ νυν ταντα 
δημηγορεις ταντον παθόντος Πώλου τνά&ος, όπερ Γορ- 
γίον ν,ατηγόρει ττρος σε τΐαΟ-εΐν. εφη γάρ που Γοργίαν 
ερωτιί μενον υπό σον. εάν άίρίϊίηται παρ^ αυτόν μη επι- 



lage der Ethik ist einzig der wahre 
Gedanke, das folgerichtige Denken. 

Kap• 38. Kallikles stellt, um 
dem Sokrates beiziikommen, einen 
Satz auf, den schon Hippias von 
Elis ausgesprochen haben soll : es 
giebt ein φνσει καλόν und ein νό- 
μω καλόν^ ein φναει δίκαιον und 
ein νόμω δίκαιον; nach der φναις 
ist es billig, wenn der Stärkere 
πλέον έχει; der νόμος aber, wel- 
chen die Schwachen aufgestellt ha- 
ben, nennt das natürliche πλέον 
εχειν des Stärkeren ein πλεονεκ- 
τείν und ein άδικεΐν. Sokrates 
werfe nun beide Gebiete, die φν- 
αις und den νόμος nach Gefallen 
durcheinander und beirre dadurch 
die, welche sich mit ihm auf einen 
Streit einlassen. 

Kallikles' Rede verrät wieder eine 
grofse Gereiztheit: er läfst es klar 
merken , dafs es ihm bisher Mühe 
gekostet hat, schweigend zuzuhö- 
ren. Es ist das natürlich. Sind es 
doch einmal seine Gäste, welche 
Sokrates auf das nachdrücklichste 
abgeführt hat; ist es sodann doch 
auch seine eigene innerste Über- 
zeugung, welche von Sokrates ge- 
troffen worden ist. Äufserlich kenn- 
zeichnet sich seine Stimmung in 
den heftigen, den starken Aus- 
drücken, welche er gebraucht, wie 
in dem aov κατεγέλα όρθ-ώς, 
dem σνμποδισθ•είς und έηεατομί- 
οθ^η, dem κακονργεΐς εν τοις λό- 
γοις, dem προπηλακιζόμενος u. a. 
Aber auch in den Gedanken sucht 
er viel bei fsende Schärfe zu mischen. 
Dafs er die feine Ironie, mit wel- 



cher Sokrates sein παίζειν {παις) 
abgelehnt hat, wohl verstanden, 
beweist der etwas mildere Ausdruck 
νεανιενεσθ•αι {νεανίας), den er ge- 
braucht und den er mit seinem Zu- 
sätze εν τοις λόγοις als identisch 
mit δημηγορεΐν aufgefafst wissen 
will. Für δημηγόρος haben wir 
in „Volksredner" den durchaus ent- 
sprechenden Ausdruck, weil wir die 
entsprechende Sache haben. Wir 
verstehen unter Volksredner auch, 
wie der Grieche, bald einen Mann, 
der sich eine öffentliche politische 
Thätigkeit zur Lebensaufgabe ge- 
macht hat, bald einen Redner, der 
die Massen zu reizen versteht, statt 
sie zu überzeugen, bald endlich 
einen Schwätzer, der, «sobald man 
ihn zu Worte kommen läfst, sich 
in längerer Rede zu ergehen pflegt. 
Für einen δημηγόρος im guten 
Sinne hält Kallikles sich selbst; 
dem Sokrates gegenüber gebraucht 
er den Ausdruck, wie dieser selbst 
ihn oft anwendet, von einem Men- 
schen, der durch dialektische Täu- 
schung andere zu betrügen, zu hin- 
tergehen sucht. Er läfst den So- 
krates bisher siegen infolge einer 
Hinterlist, die den Gorgias und den 
Polos zu unkonsequenten Zuge- 
ständnissen treibt. Den logischen 
Streit habe Sokrates auf das ethi- 
sche Feld hinübergeleitet und zu- 
nächst den Gorgias aus einer ge- 
wissen Scheu zugestehen lassen, 
dafs er seine Schüler über das We- 
sen des Gerecliten belehren müsse, 
wenn er es nicht kenne; dann habe 
er den Polos zu dem Eingeständnis 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



87 



οτάμενος τα Ölymicc 6 την ρητοριχήν βονλόμενος μα^^είν, 
€1 διδάξει αυτόν 6 Γοργίας, αισχνν^ηναι αυτόν καί φα- 
ναι διδάξειν δια το ε^ος των ανθρώπων j οτι άγαναζ- 
τοΐεν αν ει τις μή φαίη ' δια δη ταυτην την ομολογίαν 
άναγκασΒ^ηναι εναντία αυτόν αντω ειτζεΐν , σε δε αυτό 
τοϋτο άγατιαν, κα/ οου γ,ατεγέλα, ως γέ μοι δογ,είν, 6ρ- 
-Θ-ώς τότε * νυν δε τΐάλιν αυτός ταυτόν τοϋτο εηαθ^ε, και 
εγωγε κατ' α^τό τοϋτο ουκ αγαμαι Πώλον, οτι σοι συν- 
εχώρησε το άδιγ,είν αϊσχιον είναι τοϋ άδίγ,εΙσΒ^αι' εχ 
ταύτης γαρ αύ της ομολογίας αυτός υτΐό σον σνμττοδι- 
σ^είς εν τοις λόγοις εττεστομίσ&η , αίσχννα^εις α ενόει 
ειπείν, συ γαρ τω οντι, ώ 2ώ/.ρατες, εις τοιαϋτα άγεις 
φορτικά και δημηγορικά, — φάσκων την άλή-Θ-ειαν διώ- 
ν.ειν — α φνσει μεν ουκ εστί καλά, νόμφ δε. ώς τα 
πολλά δε ταϋτα εναντία άλλήλοις εστίν, η τε φύσις και 
6 νόμος' εάν ονν τις αίσχύνηται και μη τολμά λέγειν 
απερ νοεί, αναγκάζεται εναντία λέγειν, ο δη και συ 
τοϋτο τό σοφόν κατανενοηκώς κακονργεΐς εν τοις λόγοις, 
εάν μέν τις κατά νόμον λέγη , κατά φύσιν νπερωταν, 
εάν δε τά της φύσεως, τά τον νόμον. ωστζερ αύτίκα εν 
τούτοις, τφ άδικεΐν τε και τω άδικεΐσ^αι. Πώλου τό 



gebracht, dafs αόικεΐν ein αΐ'σχων 
sei als αόίκεΐσ&αι. Dabei mäisigt 
er sich in den Ausdrücken, wo er 
von Gorgias redet und wiederholt 
nur das αίαχννθ^ηναί, welches schon 
Polos diesem vorgeworfen hatte. 
Dagegen äufsert er sich über Polos 
ziemlich scharf: er läfst ihn erst 
des Sokrates spotten (κατεγέλα), 
erklärt aber dann seine Art des 
Kampfes für nicht gerade bewun- 
dernswert {ουκ αγαμαή; denn er 
habe sich bald von Sokrates um- 
stricken lassen {σνμποδίσ(^είς) und 
sei schiiefslich auf den Mund ge- 
schlagen gewesen ϋπεστομίσΟη). 
Kallikles hat sich also auch über 
Polos geärgert. Dem Sokrates geht 
er nun sehr scharf zu Leibe. Er 
wirft ihm vor, dafs er die Wahr- 



heit zu suchen nur vorschütze — 
φάακων την αληΟ-ειαν όιώκειν — , 
dabei aber plumpe Demagogie treibe 
— άγεις φορτικά και όημηγο- 
ρικά — , dafs seine Weisheit darin 
Destehe {τοϋτο το αοψον κατα- 
νενοηκώς), den Leuten ihre Schwä- 
chen abzulauschen (εάν τις μη τολ- 
μά λέγειν), dafs er somit ein κα- 
κούργος εν τοις λόγοις sei, bos- 
haft verfahre bei den λόγοι i. e. 
διάλογοι•., dafs er endlich einen Zu- 
stand rühmlich nenne, den nur 
ein Sklave ertragen werde. Ist so 
seine Rede viel schneidiger , als 
alles, was die beiden Sophisten vor- 
zubringen wufsten, so ist sie auch, 
wenn man von der falschen Hypo- 
these, von der er ausgeht, absieht, 
viel gewinnender; verteidigt er doch 



88 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

κατά νόμον αϊσχιον λέγοντος, ου τον νόμον εδιώ/Μ&ες 
τίατά cfvoiv. (ρνοει μεν γαρ πάν αισχών εστίν όπερ χαΐ 
λά'λίον , το αδίλεΐσ^αι, νόμω δε το άδίλείν. ονδε γαρ 
ανδρός τοντό γ^ εστϊ το πάΟ^ημα, το άδίχείσ^αι, αλλ' 
ανδραπόδον τινός, φ κρεΐττόν εστί τε^νάναι η ζην, όστις 
άδίλονμενος λαΐ προπηλακιζόμενος μη οίόστε εστίν αυτός 
αιτΓϋ βοη^είν μηδέ αλλφ ου αν γ,ηδηταί. αλλ' , οΐμαι, οί 
τιθέμενοι τους νόμους οί άσ^^ενείς ανΟ^ρωποί εισι χαΐ 
οί πολλοί, προς αυτούς ούν χαΐ το αυτοίς συμφέρον 
τους τε νόμους τί&ενται τίαΐ τους επαίνους επαινοϋσι 
χαϊ τους ιρόγους -φέγονσιν, εγ.ψοβοϋντες τους ερρωμενε- 
στέρους των άν^^ρώπων χαΐ δυνατούς οντάς πλέον εχειν, 
ϊνα μη αυτών πλέον εχωσιν, λέγουσιν^ ως αίσχρόν χαϊ 
αδίΥ.ον το πλέον ετ,τ εΐν , ycal τοϋτο εστί τό άδιχείν, τό 
πλέον των άλλων ζητεΐν εχειν' άγαπώσι γάρ^ οίμαι, αυ- 
τοί αν τό ϊσον εχωσι φαυλότεροι οντες. 

39. zJia ταϋτα δη νόμω μεν τοϋτο αδιχον καζ αί- 
σχρόν λέγεται, τό πλέον ζητειν εχειν των πολλών, '/μι 
άδΐ'λείν αυτό -/.αλοϋσιν' η δέ γε, οίμαι, φύσις αύτη άπο- 
φαίνει αϊτό, οτι δίν,αιόν εστί τον άμείνω τοϊ χείρονος 
πλέον εχειν και τόν δυνατατερον του άδυνατωτέρου. δη- 
λοί δε ταϋτα πολλαχοϋ οτι ούτως έχει, καζ εν τοΙς άλλοις 
ζώοις 'λοί των ανθρώπων εν όλαις ταΐς πόλεσι χαϊ τοΙς 
γένεσιν, οτι ούτω τό δίκαιον γ,έχριται, τόν χρείττω τοΰ 

das Recht des Stärkeren, dem auch machen. Kallikles fühlt das und 

in unseren Tagen noch viele Leute macht deshalb den κρείττω zum 

zujauchzen. αμεΐνων, den physisch Stärkeren 

Kap. 39• Seinen Satz zu be- zum sittlich Stärkeren (A'p^faor far^ 

weisen gelingt natürlich dem Kai- τον άμείνω τον χείρονος πλέον 

likles nicht, weil der Satz über- εχειν), zum Besseren, freilich sich 

haupt nicht beM'iesen werden kann. sofort verbessernd: και τον dvva- 

Denn die Anmafsung des Stärkeren, τωτερον τον εΐόννατωτέρον. Aus 

des Schwächeren Willen und Be- solchen übereilten Worten spricht 

sitz zu mifsachten, bricht sich stets die Erregtheit des Redners, die sich 

an der Notwendigkeit, mit welcher auch weiter vielfach ofVenbart. So 

die Schwächeren sich zu gegen- hat er bei deti W. xcu ev τοις 
sei tigern Schutze vereinigen. Das 
soi?enannte Recht des Stärkeren 



Ό 



άλλοις ζίΰοις χαί τών άνΟ^ριότιων 
εν ολαις ταΐς πόλεσι die Stellung 



kann sich nur einem einzelnen des patet' familias im Sinne, wie 
Schwächeren gegenüber geltend das τοις γενεαιν beweist, die auf 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



89 



rJTTOvog αρχειν y.al πλέον ϊχειν. ΙπεΙ 7ΐοίω δικαίο) χρώ- 
μενος Ι^έρξης εττΐ την 'Ελλάδα εστράτενσεν ry ο ττατήρ 
αύτον ετΐΐ ^κν-θ^ας η — άλλα μνρία αν τις εχοι τοιαύτα 
λέγειν' αλλ', οΐμαι, ούτοι κατά φνσιν την τον οικαίον 
ταντα ττράττονσι, χαι ναι μα ζ//α κατά νόμον γε τον της 
φύσεως, ον μέντοι ϊσως κατά τοντον, ον ημείς τιΟ^έμεΟ^α, 
πλάττοντες τους βέλτιστους χαι ερρωμενεστάτονς ημών 
αυτών, Ικ νέων λαμβάνοντες ωσττερ λέοντας, κατεπάόον- 
τές τε και γοητενοντες γ,αταδουλον με^α λέγοντες, ώς το 
ϊσον χρή εχειν και τοντό εστί το καλόν και το δίκαιον, 
εάν δέ γε, οίμαι, φύσιν ίκανήν γένηται έχων άνήρ, πάν- 
τα ταϋτα άποσεισάμενος και διαρρήξας και διαφυγών, 
καταπατήσας τά ημέτερα γράμματα και μαγγανεύματα 
και επφδάς και νόμους τους παρά φύσιν απαντάς, ctt- 
αναστάς άνεφάνη δεσπότης ημέτερος 6 δούλος, και εν- 
Tavd^a εξέλαμιρε το της φύσεως δίκαιον, δοκεΐ δέ μοι 
και Πίνδαρος απερ εγώ λέγω ένδείκνυσ^αι εν τω ασματι 
εν φ λέγει οτι 



dem Rechte der Pietät, aber nicht 
auf dem des Stärkeren beruht, und 
wie mifsbraucht er den Familien- 
vater zu seinem Zwecke ! Ebenso 
wenig zutreffend sind die Beispiele 
des Darius und des Xerxes, welche 
er anführt: Xerxes war ja so we- 
nig, wie sein Vater den Scythen 
gegenüber, im Kampfe mit den Hel- 
lenen der Stärkere; die Beispiele 
hinken also; denn sie führen nicht 
Stärkere ein, sondern eingebildet 
Stärkere, die sich sehr bald als die 
Schwächerenzeigten.Mafslos drückt 
er sich in seinem Urteile über den 
Wert der Erziehung aus: er beginnt 
mit dem Bilde etwa des Töpfers 
{ηλάττοντ^ς)^ sagt, man bemäch- 
tige sich der Jugend wie junger 
Löwen, wie junger Tiere, denen 
man die Freiheit raubt; er ver- 
höhnt die Erziehung zur Sittlich- 
keil, wenn er ihre Vorschriften und 
Lehren mit den Beschwörungsfor- 
meln und Zaubermitteln der Gauk- 



ler vergleicht und als das Resultat 
derselben gar ein xaxaöovlovaO^aL 
hinstellt, auch hier noch das ein- 
fache Verbum durch die Präpo- 
sition verstärkend ; er preist end- 
lich die Befreiung aus der Knecht- 
schaft des Gesetzes , wie eine 
Heldenthat: wenn jemand, der eine 
genügende Dosis φνΟίς besitzt, 
Mann wird, schüttelt er das Joch 
ab und zerbricht die Ketten {άπο- 
σεισάμενυς καΐ διαρρηξας Aus- 
drücke, so gewählt, wie Deuschle 
richtig sagt, dafs sie zu der Ver- 
gleichung mit den Tieren wohl 
passen) und tritt das geschriebene 
Gesetz, das wider die Natur ist, 
gar mit Füfsen. Er endet dann 
fast mit einer Blasphemie, mit einer 
ασέβεια, wenn er aus dem ewi- 
gen, den Sterblichen oft nicht be- 
greiflichen Gesetz der Weltenlen- 
kung das Recht der Willkür des 
Stärkeren auf Erden ableitet oder 
diese Willkür mit jenem νόμος zu 



90 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



νόμος 6 πάντων βασιλεύς 

ένατων τε κα/ αθανάτων ' 
οντος δε όή, (ρησίν^ 

άγει όικαιών το βιαιότατον 

υπέρτατα χειρ/' τεγ.μαίοομαι 

εργοισιν ^Ηραχλέος, επεϊ άπριάτας — 

λέγει οντω πως' το γαρ άσμα ovy. επίσταμαΐ' λέγει δ^ 

ΟΤΙ οντε πριάμενος ούτε δόντος του Γηρυόνου ηλάσατο 

τάς βοϋς, ώς τούτου οντος τοϋ δικαίου (ρύσει, χαι βονς 

γ.αϊ τάλλα γ.τήματα είναι πάντα τοϋ βελτίονός τε y.ai 

κρείττονος τα των χειρόνων τε και ήττόνων. 

40• Το μεν οϋν άλη^^ες ούτως έχει, γνώσει δέ, αν 

επϊ τα μείζω ελ&ης εάσας ηδη φιλοσοφίαν. <ριλοσοφία 

decken sucht. Die Verse Pindars, 
der selbstverständlich kein Gesin- 
nungsgenosse des Kallikles ist, wer- 
den nach einem Scholiasten ver- 
vollständigt: 

εργοισιν '^Ηρακ?.έος' ετΐεΐ Γε- 
ρνόνα βόας 

ΚυκλωπΙων έπΙ προθνρων Εν• 
ρνσϋ^έος 

αναιτητας τε και άπριάτονς 
ηλασεν. 

„Geryones, der Sohn des Chry- 
saor (des Blitzes) und der Okeanide 
Kallirrhoe (der Flut) war ein Riese 
mit drei Leibern und drei Köpfen. 
Er wohnt mit seinem Hunde Or- 
thos oder Ortheos auf der frucht- 
baren Insel Erytheia im Besitze 
grofser Rinderherden. Diese ent- 
führte ihm Herakles auf einem von 
der Sage gefeierten Zuge•' (Deuschle- 
Cron). 

Kap• 40. Der Gedanke des Ka- 
pitels ist: die Philosophie hat nur 



Giltigkeit als ßildungsmittel für 
die Jugend (παιδείας χάριν). Kal- 
likles' Ansicht vertreten auch in 
unseren Tagen selbst recht viele 
wissenschaftlich gebildete Männer. 
Es schweben ihnen einzelne phi- 
losophische Systeme vor, von de- 
nen immer das eine von dem an- 
deren widerlegt ist. Sie meinen, 



es sei ein gutes geistiges Exerci- 
tium, wenn der junge Studierende 
das, was ein grofser Denker vor- 
gedacht, mit Anstrengung nachzu- 
denken sich bemühe; sie wollen 
aber mit Recht nicht, dafs er auf 
des Meisters Worte nur schwören 
lerne. Sie vergessen, dafs das Stu- 
dium einzelner Systeme zur Frei- 
heit des Denkens, zum selbstän- 
digen Denken d. h. zu einem ei- 
genen System der Philosophie 
führen soll, dem ein jeder, der 
wissenschaftlich thätig ist, sowie 
jeder, dessen praktische Thätigkeit 
planvoll ist, unbewufst verfällt. 

Die Worte des Kallikles mufsten, 
wie ich glaube, auf Sokrates einen 
hochkomischen Eindruck machen; 
denn sie enthalten kindlich naive 
Gedanken in männlich entschiede- 
ner Form. Naiv ist der Gedanke, 
Sokrates werde den so schwach 
begründeten Satz des vorigen Ka- 
pitels einsehen, wenn er endlich 
{τ'ιδη) von der Philosophie lasse 
und sich den richtigeren Lebens- 
aufgaben zuwende, naiv, weil für 
die Politik, z. B. für die Gesetz- 
gebung die Philosophie die erste 
Vorbedingung ist. Naiv ist der Ge- 
danke des folgenden Satzes ifiXo- 
οοφία γάρ τοί εαην χ. τ. ε.; denn 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



91 



γαρ τοί εστίν, ώ ^ώκρατες, χαρίεν, αν τις αντον μετρίως 
αιρηται εν τγ] ηλικία' εάν δε περαιτέρω τον δέοντος εν- 
διατρίιργ), διαίρ^ορά των άν^ραπων. εάν γάρ τ,αϊ πάνυ 
ευφυής fj καϊ ττόρρω της ηλικίας €ρίλοσοφη, ανάγκη ττάν- 
των ατΐειρον γεγονέναι εστίν, ων χρή εμτνειρον είναι τον 
μέλλοντα καλόν κάγα&ον και ευδόκιμον εσεσ^-αι άνδρα, 
και γάρ των νόμων άπειροι γίγνονται των κατά την πά- 
λιν, και των λόγων, οίς δεΙ χρώμενον δμιλεΐν εν τοις 
συμβολαίοις τοΙς άν^ρώποις και Ιδία και δημοσία, και 
των ηδονών τε και επιθυμιών των ανθρώπειων, και 
συλλήβδην των ή-θ^ών παντάπασιν άπειροι γίγνονται. επει- 
δάν ονν ελθωσιν εϊς τίνα ιδίαν η πολιτικήν πράξιν, κα- 
ταγέλαστοι γίγνονται, ωσπερ γε , οίμαι, οι πολιτικοί, 
επειδάν αυ εις τάς υμετέρας διατριβάς ελθωσι και τους 
λόγους, καταγέλαστοί εισι. συμβαίνει γάρ το του Έυρι- 
πίδου' λαμπρός τ^ εστίν έκαστος εν τούτψ, κάπϊ τοϋτ^ 
επείγεται, 

νέμων το πλείστον ημέρας τούτω μέρος, 
ϊν^ αυτός αυτοϋ τυγχάνει βέλτιστος ων' 



er stützt sich auf vage Begriffe: 
^ετ()/ως, περαιτέρω τον δέοντος, 
€V τ^ ηλικία d. i. in dem geeig- 
neten Alter. ' Zu dieser Naivetat 
bildet den komischen Gegensatz 
die Entschiedenheit des Futurums 
γνο^σει und des διαφθ-ορα των 
dv&Qojnojv. Der folgende Satz 
wirkt ebenso: Kallikles schliefst 
mit dem unbeweisbaren, unbeding- 
ten ανάγκη und bietet dabei als 
getroffenes ßild eines Philosophen 
eine Karikatur; denn ein Philosoph 
ist das nicht, der αηειρος των 
νόμων, των λΰγοίν, των ηδονών 
και ανλληβδην των ηΟ^οϋν ist. In 
diesem Satze bezeichnet der Aus- 
druck iv τοις ανμβολαίοις {συμ- 
βόλαια meist von Verträgen im 
Handelsverkehr gesagt) das, was 
er bald darauf allgemeiner πράξις 
nennt, „im praktischen Lehen". 
Spafshaft ist übrigens auch die Ein- 



teilung der ηβ•η in νόμοι κατά την 
no?uv, λόγοι iv τοις σνμβολαίοις 
und ηδοναί τε και έηι^νμίαι. Das 
Entschiedene des nächsten Satzes 
spricht aus dem καταγέλαατοι γίγ- 
νονται, das Komische aus dem Zu- 
geständnis, dafs auch die Politiker 
καταγέλαατοι εισι, wenn sie „in 
euren Verkehrskreis eintreten und 
in eure Unterhaltung" (διατριβή 
und λόγοι sind synonyme Begriffe 
und werden beide von den philo- 
sophischen Untersuchungen ge- 
braucht). Der komische Eindruck 
gewinnt aber noch durch das be- 
gründende συμβαίνει γάρ, welches 
eine Belegstelle aus Euripides' An- 
tiope einführt; denn der Satz ver- 
rät eine Art Selbsterkenntnis des 
Redners und erklärt so seine An- 
tipathie gegen das philosophische 
Treiben. Die bisher vorgetragenen 
naiven Behauptungen sucht nun 



92 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

07C0V ό' αν φαϋλος r], evtevd^ev (ρενγει χαΐ λοιδορεί τού- 
το , το δ ϊτερον ε7εαινεΐ, έννοια t/J εαυτού, ηγούμενος 
ούτως αυτός εαυτόν επαινείν, άλλ\ οΐμαι, το όρ^ότατόν 
εστίν αμφοτέρων μετασχεΐν' φιλοσοφίας μεν όσον παι- 
δείας χάριν Ααλον μετέχειν, Λαι ουκ αίσχρόν μειραλίφ 
οντι φιλοσοφείν εττειδάν δε ηδη πρεσβύτερος ων άν- 
^^ρωττος ετι φιλοσοφη , χαταγέλαστον , ώ ^Σώτ,ρατες , το 
χρήμα γίγνεται, /,αι εγωγε δμοιότατον πάσχω προς τους 
φιλοσοφονντας ωσπερ προς τους ιρελλιζομένους /.αϊ παί- 
ζοντας, όταν μεν γαρ παιδίον ϊδω, ω ετι προσψλει διαλέ- 
γεσ&αι ούτω, ιρελλιζόμενον λαΙ παΐζον, χαίρω τε /μϊ χα- 
ρίεν μοι φαίνεται λαι ελευ&έριον -λαι πρέπον τί] του παι- 
διού ηλί'λία, όταν δε σαφώς διαλεγομένου παιδαρίου 
ακούσω, πιγ.ρόν τι μοι δολεΐ χρήμα είναι y.ai άνια μου 
τα ώτα ΐ/ίαί μοι δοκεΐ δουλοπρεπές τι είναι ' όταν δε αν- 
δρός άκούστ] τις ψελλιζομένου η παίζοντα δρα, λαταγέ- 
λαστον φαίνεται /.αϊ άνανδρον -/,αϊ πληγών άξιον, ταύ- 
τόν ούν εγωγε τούτο πάσχω ν,αι προς τους φιλοσοφοϋν- 
τας. παρά νέφ μεν γαρ μειραχίφ ορών φιλοσοφίαν άγα- 
μαι, '/ΜΙ πρέπειν μοι δο'/.εΐ, /ΜΪ ηγούμαι ελεύ&ερόν τίνα 
είναι τούτον τον άνΟ^ρωπον , τον δε μη φιλοσοφούντα 
άνελεύ&ερον λαϊ ουδέποτε ούδενός άξιώσοντα εαυτόν ούτε 
ζαλοϋ ούτε γενναίου πράγματος' όταν δε δη πρεσβύτερον 

Kallikles schliefslich zu stützen μαι καΐ πρέπειν μοι όοκεΐ χαΐ 

durch einen noch naiveren Beweis, ηγονμαιέλενΌ-ερον — άνελενθ-ερον 

der wieder mit einer jugendlich χαΐ ουδέποτε ονδενος άξιώοοντι: 

frischen Kühnheit vorgetragen wird, εαντον οντε καλόν οντε γενναίου 

die mich wenigstens vielmehr an- πράγματος u. s. w. Die Farben 

mutet als die Schuldeklamationen sind so grell aufgetragen, dafs der 

des Gorgias und des Polos. Dafs Maler sich kaum mehr überbieten 

der Vergleich zwischen dem Stamm- kann. Und wie spafshaft klingt 

1er und dem Philosophen hinkt, dabei manches; πληγών μοι δοκεΐ 

liegt zu Tage. Was ihm aber an ηδ?] δεΐσ&αι d. i. „ich möchte ihn 

Logik fehlt, das hat er im Über- prügeln I"' oder ^'fcc^7Λrt) ν /<//Jt.T ο τε 

flui's an Entschiedenheit der l>e- φθ•έγξααθ^αι , wobei man unwill- 

hauptung: πικρόν μοι δοκεΐ χρη- Küilich fragt: wo steckt der νε- 

μα είναι καΐ dviä μον τα ώτα ανίακος'^ 

και μοι δοκεΐ δονίοπρεπίς τι εΐ- Zu dem αντον in den angeführten 

ναι — καταγίλαστον καΐ αναν- Versen des Euripides sagt Stall- 

δρον καΐ πληγών άξιον — άγα- bäum: Üeniticits αΐτον cohat-ret 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



93 



ϊδω ετι φιλοοοφονντα Ααϊ μη άτζαλλαττόμενον , Ίίληγών 
μοι δοκεΐ ηόη οεΐσ^αί^ ώ Σώχρατες, οντος ( άνήρ. ο 
γαρ ννν δη ελεγον , νιεάρχει τοντφ τω άνΟ^ρώτνο) , τ,αν 
ττάνν ευφυής fj , άνάνδρω γενέοΌ-αι (ρενγοντι τά μέσα 
της τιόλεως καΐ τάς αγοράς^ εν αίς εφη δ ποιητής τους 
άνδρας άρίπρεττείς γίγνεσθαι , τ,αταδεδυχότι δε τον λοι- 
Ttbv βίον βίώναι μετά μειρακίων εν γωνία τριό^ν η τετ- 
τάρων ipid -υρίζοντα, ελεύθερον δε καϊ μέγα χαΐ νεανικόν 
μηδέττοτε φ&έγξασ&αι. 

41• Έγώ δέ, ώ 2ώ'/.ρατες, προς σε επιεικώς εχω 
φιλικώς' κινδυνεύω ουν πεπον^έναι νυν όπερ δ Ζή^ος 
προς τον ^^μφίονα δ Έυριπίδου , ονπερ εμνήσ&ην. και 
γαρ εμοϊ τοιαϋτ^ αττα επέρχεται προς σε λέγειν, οΐάπερ 
εκείνος προς τον άδελφόν, οτι αμελείς, ώ Έώκρατες, αν 
δει σε επιμελεΙσ-Θ-αι , και φύσιν ^ρυχής ώδε γενναίαν — 
μειρακιώδει τινϊ διαπρέπεις μορφώματι, και ουτ αν 
δίκης βουλαίσι προσ^ει^ αν όρ^ώς λόγον, οϋτ^ εικός αν 



cum βέλτιατος, ut sententia haec 
Sit: in quo se maxime excel- 
lere senserit. 

Kap. 41. Wie Kallikles bisher 
die Behauptung des Sokrates, man 
müsse sich immer von der Philo- 
sophie leiten lassen, bekämpft hat, 
so sucht er, wenn ich es recht ver- 
stehe , zum Schlufs die ironischen 
Schlufsworte des Sokrates zu über- 
bieten, steigert dabei aber die Ironie 
nicht zur Derbheit, sondern selbst 
zur Grobheit, wie er mit dem εϊ 
τι καΐ ayQOLy.oreQOv είρησθ^αι 
selbst eingesteht. Die ersten Worte 
klingen nach dem, was vorherge- 
gangen, komisch: „Gegen dich, im 
Gegensatze zu den andern Philo- 
sophen, hege ich einigermafsen 
freundschaftliche Gesinnung", sie 
lassen aber doch die gleich fol- 
gende Grobheit nicht erwarten, den 
Vorwurf, dais Sokrates seine Pflich- 
ten vernachlässige (άμίλεΐς ών otl 
OB έπιμί?,Ησί}αι), dafs er sich kna- 
benhaft benehme (μειρακιο^όίί τινι 



όιατΐρέτΐεις μορφώματι) u. s. w. 
Die Stelle aus Euripides, welche 
Kallikles frei benutzt, lautet: 

— αμελείς ών σε φροντίζειν 

_ ^χρν^' 

ψυχής έχων γαρ ώδε γενναίαν 
φναιν 

γνναικομίμω διαπρέηεις μορ- 
φώματι' 

— κοντ^ αν άαηίδος κντει 
όρ&ώς ομιληοειας οντ άλλων 

νπερ 
νεανικον βοΰλενμα βονλεν- 

οαιό τι. 
Die Art, wie er das Citat verwen- 
det, ändert und ergänzt, charakte- 
risiert ihn. Das έχων läfst er im 
Eifer fallen, sodafs das φναιν γεν- 
ναίαν in der Luft schwebt, denn 
von dem intransitiven διαπρέπεις 
kann es nicht abhängig gemacht 
werden; er bildet dann einen neuen 
Vers : καΐ οντ ' αν δίκης βονλαΐΟι 
προσθ^εϊ' αν όρϋ^ώς λόγον, oder 
versucht ihn vielmehr zu bilden, 
kommt aber damit nicht zustande. 



94 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



κα2 7CL^avdv λάκοις, ον^^ υπέρ άλλον νεανίλόν βούλευμα 

βουλευοαιο. χαΐτοι, ώ φίλε ^ώζρατες — λαί μοι μηοεν 

άχ^εσ0^ί]ς' ευνοί(^ γαρ ερώ ττ] Gfj — ουκ αίσχρόν όοχεί 

σοί είναι, ούτως εχειν , ώς εγώ οε οίμαι εχειν χαΐ τους 

άλλους τους 7ΐόρρω άεΐ φιλοσοφίας ελαύνοντας; νυν γαρ 

εϊ τις σου λαβόμενος η άλλου δτουονν των τοιούτων εις 

το δεσμωτήριον ά7€αγάγοι, φάσκων άδιγ,είν μηδέν άδι- 

τίοϋντα, οίσ^^ οτι ουκ αν εχοις ό τι χρήσαιο σαυτψ, άλλ^ 

ιλιγγιωης αν χαϊ χασμφο ουκ έχων ο τι εΪ7ΐοις, γ,αΐ εις 

το δικαστήριον άναβάς, κατηγόρου τνχάν πάνυ φαύλου 

Aal μοχθηρού, άπο^άνοις αν, εΐ βούλοιτο θανάτου σοι 

τιμάσ^αι. καίτοι πώς σοφόν τοϋτό εστίν, ώ ^ώκρατες ; 

εϊ τις ευφυή λαβοΰσα τέχνη φώτα ε^-ηκε χείρονα, μήτε 

αυτόν αυτώ δυνάμενον βοη^-είν μηδ^ έκσώσαι εκ των 

μεγίστων κινδύνων μήτε εαυτόν μήτε άλλον μηδένα, υ7ΐό 

Der Holm aber, der den Sokiates tref- 
fen soll, trifft, wenn man den ansge- 
sprochenen Gedanken auf den Grund 
geht, viel mehr die Athener und 
den Politiker Kallikles selbst. Was 
sind das für Rechtsverhältnisse, 
fragen wir, in denen ein unbehol- 



überstürzt sich mit dem doppelten 
ccv — das zweite ist nur des nach- 
geahmten Versmafses wegen wie- 
derholt — in dem Ausdruck und 
überstürzt sich in dem Gedanken: 
οντ είκος αν και mS-avbv λά 



κοις. In der nächsten Frage ist 

das έννοια γαρ ερώ τ^ oy wohl fener oder nur unerfahrener Red- 
ais ein Hohn zu fassen. Im fol- ner der Willkür des ersten besten 



rhetorischen Phrasenmachers preis- 
gegeben ist, und was ist Kallikles 
für ein Held, dafs er sagt, man müsse 
sich in seiner Ausbildung solchen 
Verhältnissen fügen! Wie oben, so 
prallt hier die Kugel auf den Schü- 
tzen zurück. Dafs es nun in Athen 
trotz des Prozesses der zehn Stra- 



genden flicht Kallikles dann wie- 
der, sie für den vorliegenden Zweck 
ändernd, zwei Stellen aus Euripi- 
des ein, der mit seiner Neigung 
zu rhetorischem Prunk sein Lieb- 
lingsdichter offenbar gewesen ist. 
1. πώς γαρ οοψον τοντ' εστίν 

ει' τις ενψνη 

λαβονοα τίχνη φώτ' εϋ^ηκε χεί- tegen und des andern, der dem 
ρονα, Sokrates das Leben kostete, nicht 

und 2. αλλ' εμοι TtiS^ov so schlimm gewesen ist, dafs nicht 

navoai μελωδών, πολεμίων δ' jeder, welcher der εν τοις δικα- 

αμονσίαν στ^/^^/οί;,^ geltenden Redeweise Meis- 

άακει' τοιαντ^ άειδε καΐ δόξεις ter war, der Tyrann der in der 

φρονείν, Rede nicht gewandten Leute wurde, 

ακάπτων, άρών γην , ποιμνί- braucht wohl nicht bewiesen zu 

οις επιστατών, wen'en. Plalo straft mit den VN'or- 

άλλοις τα κομψά ταντ' άφεις ten ννν γαρ εΙ' τις σον λafioμεyoς 

σοφίσματα, κ. τ. ε. seine Landsleute iür einen 

εξ ων κενοίαιν έγκατοικήαεις einzelnen Fall, für den an seinem 

δόμοις. Lehrer vollzogenen Justizmord, den 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



95 



όε των Ιχ^ρών 7εερίσνλάσ^αι πάσαν την ονσίαν, άτεχ- 
νώς όε ατιμον ζην εν τί] τζόλει; τον δε τοιούτον , εϊ τι 
λαΐ άγροιχότερον είρήσχ^αι, εξεστιν επΙ λόρρης τντντοντα 
μη öiöovat δί/.ην. άλλ^ ώ γα^έ, έμοϊ πείχ^ον, πανσαι δ^ 
ελέγχων, πραγμάτων δ' ενμονσίαν ασκεί, καΐ ασκεί οηό- 
■3^εν δόξεις φρονείν, άλλοις τά κομιρά ταντ^ άφείς, εϊτε 
ληρήματα χρή φάναι είναι εϊτε φλυαρίας, εξ ών κενοίσιν 
εγκατ οικήσεις δόμοις ' ζηλών ουκ ελέγχοντας άνδρας τά 
μικρά ταϋτα , άλλ^ οίς εστί και βίος και δόξα και άλλα 
τΐολλά άγα^-ά. 

43• 2Ω. El χρυσην έχων έτύγχανον την ιρνχήν , ώ 



sie aber sehr bald als solchen erkannt 
und bereut haben. Des Kallikles 
Rede endet mit Schimpfworten: 
τον τοιούτον εξεστιν επΙ κόρρης 
τνπτοντα μη διόοναι δίκην — 
αακει 6πόΒ•εν όόξεις φρονείν — 
τα κομψά, ληρήματα, φλυαρίας. 
Dafs ελέγχων in πανααι d' έλεγ- 
χων als Participium und nicht als 
Genitiv aufzufassen, beweist die 
offenbare Bezugnahme auf des So- 
krates 'Worte im 12. Kapitel: εγώ 
δε τίνων ειμί ; των ηδέως μεν αν 
έλεγχβέντων , ηδέως δ^ αν έλεγ- 
ξάντων, das folgende ζηλών ονκ 
ελέγχοντας άνδρας und das Par- 
ticipium in den Versen des Euripi- 
des: πανοαι μελο^δών. 

Kap. 42. Um die wunderbar 
schöne Ironie, welche Sokrates in 
seine Antwort legt, recht zu wür- 
digen, mufs man sich die Persön- 
lichkeiten beider streitenden Männer 
lebhaft vorstellen. Dem fast sieb- 
zigjährigen Greise steht ein lebens- 
froher Mann von etwa dreifsig Jah- 
ren, wie ich denke, gegenüber; dem 
streng geschulten Denker, dem Mei- 
ster auf dem Gebiete des Gedan- 
kens, ein Lehrling, der noch zu den 
oberflächlichen Denkern Gorgias und 
Polos in die Schule geht, der nach 
Art junger Leute schnell mit dem 
Wort bereit ist und mit Dichter- 
stellen die Wahrheit glaubt erhär- 



ten zu können; endlich dem in 
gröfster Einfacheit lebenden alten 
Bürger der junge dem Genufs er- 
gebene und im Genufs das Glück 
suchende reiche Patrizier. Kallik- 
les hat mit grofsem Selbstbewufst- 
sein — er ist über die Thorheiten 
der Philosophie hinaus — und, sich 
in seinen Gästen verletzt fühlend, 
mit geradezu ungebührlicher Hef- 
tigkeit und Mafslosigkeit gespro- 
chen. Sokrates entgegnet ihm in 
der Form gröfster Bescheidenheit 
und straft ihn für seine Heftigkeit 
kostbar mit seinen eigenen Worten 
und Gedanken. 

Um die Feinheit der Sokratischen 
Ironie recht würdigen zu können, 
mufs man ferner auf die Wortstel- 
lung achten. Gleich die Anfangs- 
worte: ει χρναην έχων έτύγχανον 
την ψνχην übersetzt man nicht 
gut: „Wenn ich, lieber Kallikles, 
eine goldene Seele hätte" (H. Müller) 
oder „wenn ich etwa eine goldene 
Seele hätte, Kallikles"; sie sind viel- 
mehr etwa wiederzugeben: „wenn 
aus Gold einmal bestehen würde 
meine Seele, lieber K." Gerade 
die Trennung des την χρνχην von sei- 
nem Prädikate ist charakteristisch. 
Wir können diese Wortstellung häu- 
figer wiedergeben, als es geschieht, 
wenn wir unsere zu strenge gram- 
malische Schulung vergessend, mit 



96 



ΠΛΑΊΏιΝΟΣ 



Κοίλλίλλεΐζ , 01)7. αν οϊει με ασμενον ενρείν τούτων τινά 
των λίϋ^ων, ν; βασανίζονσι τον χρυσόν, την άρίστην, προς 
ηντινα εμελλον προσαγαγών αυτήν, εϊ μοί δμολογήσειεν 
ετίείνη χαλώς τε&εραπενοΌ^αι την ψυχήν , εν εϊσεσ&αι 
OTL ί'λανώς εχω και ονοέν μοι δεΙ άλλης βασάνου; 

ΚΛΛ. Προς τι δη τοντ' έρωτας, ώ ^ώκρατες; 

— ί2. Εγώ 00L ερώ' νυν οίμαί εγώ σοΙ εντετνχηγ.ώς 
τοωντψ έρμαίω εντετνχηχέναι. 

KAyL Τι δή; 

^Ω, Εν οίδ' ΟΤΙ, αν μοι σν ομολογήσης περί ων ή 
έμή φνχή δοξάζει, ταντ^ ηδη έστϊν αυτά τάλη^-ή. εννοώ 
γάρ , ΟΤΙ τον μέλλοντα βασανιεΐν ιχανώς ιρνχής Ίΐέρι — 
όρ^ώς τε ζώσης /.αϊ μή — τρία αρα δει εχειν , α συ 
πάντα έχεις, επιστήμην τε χαϊ εννοιαν λαι Ίίαρρησίαν. 
εγώ γάρ πολλοίς εντνγχάνω, οι εμε ονχ οίοί τε είσΐ βα- 
σάνιζε ιν , διά το μη σοφοί είναι ώσπερ συ' έτεροι δε 
σο(ροϊ μεν εισιν , ουκ ΐΒ^έλονσι δέ μοι λέγειν την άλή- 
Ό-ειαν, διά το μη "λήδεσΒ-αί μου ώσπερ συ' τώ δε ξένω 



der Frische schieiben, mit welcher 
wir im Umgange zu reden gewohnt 
sind. Gleich die nächsten Worte ver- 
langen wieder für die Übersetzung 
die möglichst genaue Beibehaltung 
der Stellung, wenn man das Zau- 
dern nachahmen will, mit dem sie 



liebt, fallen lassen: „jetzt, dünkt 
mich, hab' ich dich und in dir solch 
eine Gottesgabe gefunden!" 

Die nun folgende längere Ausein- 
andersetzung des Sokrates ist iro- 
nisch und satirisch in jeder Zeile. 
Ironisch ist gleich im ersten Satze 



ironisch langsam den Gedanken das η εμη ιρνχν δοξάζει •'meine 

verraten; den Gedanken verrät erst Seele wähnf, das folgende tjotj 

das Wort βασανίζονοι und die W. Jetzt endlich", das αντά in αντα 

ονκ αν Οί'ει — την άρίοτην sind τάληθ-ή. Ironisch und satirisch ist 

etwa zu übersetzen: „glaubst du die Breite des folgenden Satzes, 

nicht, ich würde gerne einen von das όρθ^ώς τε ζώσης καΐ μη, das 

den Steinen finden, mit dem man wie beiläufig den ganzen weiten 

prüfet das Gold, den besten" Umfang der Prüfung andeutet, das 

u. s. w. Der langen Einleitung άρα „füglich" (Deuschle), das α 

schliefst sich, durch die verwun- ov πάντα ^χεις, welches die Er- 

derte Frage des Sokrates noch ver- wartnng auf das, was folgen wird, 

zögert, das kurze Schlufswort mit spannt, und endlich die Trias selbst 

der ironischen Pointe treffend an: επιστήμη τε και εί'νοια xai παρ- 

ννν οίμαι εγώ σοΙ εντετνχηκώς ρησία. Satirisch ist das σοψοΐ in 

τοιοντωερμαίωέντετνχηκέναιά.ϊ. (ha το μη σοφοί είναι y welches 

wenn wir den Anklang von dem den Kallikles statt eines έηιστη- 

Participium und dem Infinitiv als μων einen σοφός nennt, sowie das 

etwas, das unsere Sprache nicht κηόεσΟ•αι in όιά το μη χηόεσ^αί 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 97 

τώδε, Γοργίας τ ε ν.αΐ Πώλος, σοΓρώ μεν γ.αϊ €ρίλω εστόν 
εμώ^ ενδεεστέρω ök παρρησίας γ.αι αισχνντηροτέρω μάλ- 
λον τον δέοντος' πώς γαρ ου; ω γε εΙς τοσούτον αισχύ- 
νης εληλν^ατον, ώστε δια το αίσχννεσΌ^αί τολμά εγ-άτε- 
ρος αυτών αντός αντώ εναντία λέγειν εναντίον πολλών 
άν&ρώπων, τίαϊ ταντα περί των μεγίστων, σν δε ταϋτα 
πάντα έχεις, α οί άλλοι ον'λ εχονσι ' πεπαίδενσαί τε γαρ 
ίκανώς , ως πολλοί αν φησαιεν ^ΑΒ^ηναίων , γ,αϊ εμοϊ ει 
εννονς. τίνι τε'/.μηρίίο χρώμαι; εγώ σοι ερώ. οίδα υμάς 
εγώ, ώ Καλλίν.λεις, τέτταρας οντάς γ,οινωνονς γεγονότας 
σοφίας, σέ τε γ,αι Τίσανδρον τον ^Αφιδναΐον γ.αι 'Άν- 
δρωνα τον Ανδροτίωνος χαϊ Νανσιν,νδην τον Χολαργέα' 
γ.αι ποτέ υμών εγώ επήτ,ονσα βονλενομένων, μέχρι οποί 
την σοφίαν ασκητέον εϊη, γ,αϊ οίδα οτι ένίγ.α εν υμΐν 
τοιάδε τις δόξα, μη προ&νμεισ3^αι εις την άκρίβειαν 
φιλοσοφείν , «λλά ενλαβεΐσ^αι παρεζελενεσΒ^ε αλλιηλοις, 

μον, in welchem ein besonders nügende d. h. genügend nach dem 
herzliches Wort statt des' εννονς Urteile von vielen Leuten in Athen, 
gebraucht wird; ironisch das zwei- „genügend, wie viele Leute das 
malige ωςπερ σν, das jedesmal den nennen dürften in Athen": für seine 
Satz schliefst. Schelmische Worte έννοια aber spricht eine längere 
sind es, wenn er die beiden Rhe- spafshafte Geschichte: Sokrates 
toren σοφώ μεν καΐ φίλω εμώ giebt vor, ihn und seine intimsten 
nennt, und satirisch scharf ist die Genossen innerhalb seiner Hetärie 
Hervorhebung des Begriffes αίσγν- (auf die Hetärie, die politische Ver- 
riß m αισχνντηροτέρω, ες τόσον- bindung, den politischen Klub dürfte 
τον αισχύνης έλη?.νΘ^ατον, δια το vielleicht das εταιροτάτοις an- 
αίσχννεσθ-αι, wobei wir nicht ver- spielen) belauscht zu haben, wie 
gessen dürfen, dafs αισχύνη zweier- sie sich berieten, μέχοι οτΐοι την 
lei bedeutet, die Scheu vor einer σοφίαν άσκητεον είη, ein mär- 
Thatund dieScham übereine That ; chenhaft schönes Objekt für eine 
sowie die Zusammenstellung des Beratung junger Staatsmänner, in 
αίσχννεσθ^αι mit seinem schroffen welchem natürlich σοφία ironisch 
Gegensatz τολ^αα; ferner das αυτός statt des Synonymon φιλοσοφία 
αντώ εναντία λέγειν εναντίον ηολ- untergeschoben wird. Sokrates 
/cJv «νι>(>ω7Τίι>ν, Worte, die mit dem braucht hier auch Ausdrücke, wie 
τολμά zusammen eine Frechheit sie in politischen Versammlungen 
bezeichnen. Höhnisch ist die Wen- gebräuchlich waren, so das ένίκα, 
düng : σν 6ε ταντα ηάντα έχεις, das δόξα, welches an das εδοξε τω 
α οι άλλοι ονκ εχονσι „du] bist δημο^ κ. τ. ε. anklingt, die infini- 
im Besitze alles dessen , was die tivische Konstruktion μη ηροΘ^ν- 
anderen Leute flieht haben." Und μεΐσΘ^αι, 'w\e sie ^ώϊ ein ^νίκα oaer 
nun kommt der lachende Beweis: εδοξε 7m folgen pflegte. So kost- 
des Kallikles Bildung ist eine ge- bar, wie der Gegenstand der Be- 

riato, Gorgiaa. 7 



98 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

όπως μη πέρα τον δέοντος σοφωτεροι γενόμενοι λήσετε 
όιαφ^αρέντες, έπειοί ονν σον αχουω ταύτα εμοί ουμ- 
βονλεύοντος, απερ τοΙς σεαντοΰ έταιροτάτοις , ίλανόν 
μοί τε/,μήρίόν εοτιν, οτι ώς αληθώς μοί εννονς εΐ, 'λα\ 
μην οτι γε οίος 7ί;αρρησιάζεσ\^αί ζαΐ μη αίσχννεσ^αι, 
αυτός τ ε φ ης y,al δ λόγος ον ολίγον Ίίρότερον έλεγες 
ομολογεί σοι. έχει δη οντωσι δήλον οτι τούτων 7ΐέρι 
νννί' εάν τι σν εν τοις λόγοις ομολογήσης μοι, βεβασα- 
νισμένον τοντ' ηδη εσται ίκανώς vjc^ εμον τε χαΐ σοϋ^ 
λαϊ ουλέτι αυτό δεήσει έπ^ αλλην βάσανον άναφέρειν, 
ον γαρ αν ποτέ αυτό σννεχώρησας συ οντε σοφίας έν- 
δεια οντ^ αισχύνης 7ΐαρουσία^ ονδ^ αν απατών εμε σνγ- 
χωρήσαις αν' φίλος γάρ μοι εΐ, ώς και αντός φής. τψ 
οντι ονν ή έμή γ,αι ση ομολογία τέλος ηδη εξει της αλη- 
'ΰ^είας. πάντων δε καλλίστη εστϊν η σκέψις, ώ Καλλίκλεις^ 
περί τούτων ών σν δη μοι έτιετίμησας, 7ΐοιόν τίνα χρή 
είναι τον άνδρα και τι επιτηδενειν και μέχρι τον, και 
πρεσβύτερον και νεώτερον οντά. εγώ γάρ εϊ τι μη όρ^ώς 
πράττω κατά τον βίον τον εμαυτον, εν ϊσ^ι τοντο οτι 
οΐχ εκών εξαμαρτάνω αλλ' άμαχ^ίοί τι] εμί]* σν ονν, ωσηερ 
ηρξω νον^ετείν με, μη άποσττ^ς, άλλ' ίκανώς μοι ενδει- 

ratung, ist das Resultat derselben, der zur melir neckenden Ironie her- 
bei welchem auf die verfängliche ab, wie sie aus dem ßeßaoavio- 
Stellung des ληαετε zwischen den μένον τούτ' ηόη toxat ικανώς 
beiden Participien γενόμενοι und νπ' εμον τε καΐ οοϊ\ dem η εμη 
διαφθ^αρέντες aufmerksam zu ma- χαί οη ομολογία τέλος ηδη ε'ςει 
chen ist „hütet euch, dafs ihr nicht της α?,ηΘ^είας, Sätze, in denen je- 
unvermerkt ohne Mafsen weise (σο- der Ton ironisch klingt, aus der 
φώτεροι, wie oben σοφία) werdet schärferen Fassung des obigen ψν- 
und verloren seid." Boshaft ist im χής ηέρι όρϋ^ώς τ ε ζίόοης και μη 
folgenden der Beweis für das mit in ποίον τίνα χρη είναι κ. τ. ε., 
dem μη αΙαχννεαΟ-αι identifizierte bis zu dem πώς φτ^ς το δίκαιον 
7ΐα()();^σίαζίσί^αί des Kallikles: αυ- εχειν και αν και Πίνδαρος το 
τός τε φι^ς και 6 λόγος ον όλί- κατά (^ι'σ/ ν überall hervorblickt. 
γον πρότερον έλεγες ομολογεί Zum Schlufs macht er dann den 
ooi d.h. wenn man es scharf aus- Kallikles auf die l'nklarheit, mit 
drücken will: „dafs du ein schäm- weicherer in seinem obigen λο}'ος 
loser Bursch bist, beweist deine den κρείττων^ den βελτίων und 
eben gehaltene thörichte Rede." den αμείνων gar nicht unterschie- 
Von dieser höchsten Höhe des Sar- den hat, aufmerksam und deutet 
kasmus steigt dann Sokiates wie- dem Leser zugleich an, wie er sei- 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 99 

ξαι, τί εοτι τούτο ο εττιτηδεντεον μοι, τ,αϊ τίνα τρόπον 
τιτησαίμην αν αυτό, τίαΐ εάν με λάβϊ]ς νυν μέν σοι ομο- 
λογήσαντα, εν δε τω νστέρφ χρόνω μη ταντα ττοάττοντα 
απερ ώμολόγηοα, ττάνν με ηγον βλάχα είναι γ,αΐ μηγ,έτι 
ποτέ με νον^ετήσ7]ς ύστερον, ώς μηδενός άξιον οντά, 

Έξ αρχής δέ μοι επανάλαβε, πας φτ^ς το δίκαιον 
εχειν καΙ συ zal Πίνδαρος το τ,ατά φύσιν ; αγειν βία τον 
λρείττω τα των ηττόνων χαΐ αρχειν τον βελτίω των χει- 
ρόνων λαΐ πλέον εχειν τον άμείνω τον φαυλότερου; μη 
τι άλλο λέγεις το δίκαιον είναι, η ορΒ^ώς μέμνημαι\ 

43• ΚΛΛ, ^Λλλά ταντα ελεγον και τότε και νυν 
λέγω. 

2Ω. Πότερον δε τον αυτόν βελτίω καλείς συ και 
κρείττω; ονδε γάρ τοι τότε οίος τ^ ή μα^είν σου τί ποτέ 
λέγεις, πότερον τους ισχυρότερους κρείττονς καλείς και 
δει άκροασ^αι τον ισχυρότερου τους άσ^^ενεστέρους, οίον 
μοι δοκείς και τότε ενδείκνυσχ^αι^ ώς αί μεγάλαι πόλεις 
επΙ τάς σμικράς κατά το φύσει δίκαιον έρχονται, ότι 
κρείττους εισϊ και ισχυρότεραι, ως τι κρειττον και ίσχυ- 
ρότερον και βέλτιον ταυτόν Ον, η εστί βελτίω μεν είναι, 
τ^ττω δε και άσ^ενέστερον, και κρείττω μεν είναι, μοχ- 

nem Gegner beizukommen gedenkt, her den Sinn der Worte des Gegners 
giebt andeutend das Thema der nicht habe fassen können ; denn — 
nächsten Kapitel. das ist der Sinn der folgenden Doppel- 
Kap. 43. Kallikles hat die letzten frage πότερον τους Ισχυρότερους 
Worte des Sokrates αγειν ^ία τον κρείττους καλείς η εστί βελτίω 
κρείττω κ. τ. έ., welche die Nach- μεν είναι, ηττω δε κ. τ. ε. — denn 
lässigkeit bespötteln, mit welcher früher habe er scheinbar unter dem 
er die Begriffe κρείττων, βελτίων, κρείττων nur den Ιοχυρότερος., 
άμείνων durcheinander wirft, nicht den materiell Stärkeren verstan- 
verstanden und antwortet deshalb den. Spottend weist Sokrates auf 
zuversichtlich: „das ist und bleibt die früheren Behauptungen des Kal- 
meine Behauptung." Deshalb wie- likles (Kap. 39) zurück und spottend 
derholt Sokrates seine Frage und stellt er aufser dem κρείττων nicht 
führt sie mit der gröfsten Deutlich- blofs das positive ισχυρότερος ^^vn 
keit aus. Er stellt die Hauptfrage, βελτίων gegenüber, sondern auch 
ob Kallikles unter βελτίων und den negativen Gegensatz beider Be- 
κρείττων dasselbe verstehe, kurz griffe, den ήττων und den άσ&ε- 
an die Spitze seiner Auseinander- νέστερος. Er giebt also seiner 
Setzung und hebt sie hervor durch Frage die gröfste Klarheit und Ver- 
den spöttischen Zusatz, dafs er vor- langt [nun eine genaue Definition 



* 



100 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

Ο^ηρότερον δέ' η δ αυτός ορός εστί τον βελτίονος χαϊ 
τον γ.ρείττονος; τοντό μοι αντο σαφώς διόρισον, ταντόν 
7] ετερόν εστί το χρειττον και το βέλτιον y.ai το Ισχνρό- 
τερον ; 

Kudyl. Λ}Χ εγώ σοι σαφώς λέγω, οτι ταντόν εστίν, 

2Ω. Ονζοΐν οί πολλοί τον ενός κρείττονς είσΐ κατά 
φνσιν ; οί δη 'καϊ τονς νόμους τί^-ενται έπι τω ενί, ώσπερ 
γ,αΐ σν άρτι έλεγες. 

ΚΛΛ. Πώς γαρ ον ; 

ΙΣΩ. Τα των πολλών αρα νόμιμα τα των γ,ρειττό- 
ν ων εστίν. 

ΚΛΛ, Πάν ν γ ε. 

2Ω. Ουγ,οϋν τα τών βελτιόνων ; οί γαρ γ,ρείττους 
βελτίους που κατά τον σον λόγον, 

ΚΑΛ. Ναι. 

ΣΩ. Ουκονν τα τούτων νόμιμα κατά φύσιν ν,αλά, 
γ,ρειττόνων γε όντων; 

ΚΑΛ. Φημί. 

2Ω. ΐΑρ^ ονν οί πολλοί νομίζουσιν ούτως, ώς άρτι 
αν σν έλεγες, δί/Μίον είναι το ϊσον εχειν καί αϊσχιον τό 

{ορός, δωρίζειν). Kallikles sieht sein und das ist absurd"*; sodann 

ein, dafs er sich nicht auf den Begriff widerlegt er seine Ansicht von dem 

der nackten materiellen Gewalt Unterschiede des δίκαιον κατά φν- 

(κρείττων , Ισχυρότερος) stützen σιν und des δίκαιον κατά νόμον, 

kann, sein σαφώς λέγω, οτι ταν- mit Bezug auf des Kallikles Be- 

τόν εστίν klingt trotzig; er will hauptung im 38. Kapitel „ot τιθ-έ- 

ja nicht gleich Gorgias und Polos μενοι τους νόμους οι άσθ^ενεΐς 

der αισχύνη zum Opfer fallen; den- άνΟ^ρωποί είσι και οι πολλοί; er 

noch aber giebt er mit der Ant- läfst ihn eingestehen, dafs οΊ πολ- 

wort eigentlich seine Ansicht von λοί τοΰ ενός κρείττονς είσί; das 

dem Rechte des Stärkeren, wie er Recht des Stärkeren ist nun aber 

es auffafste, schon verloren. So- nach Kallikles' Behauptung ro ;i«ra 

krates beweist ihm nun mit weni- φνσιν δίκαιον; folglich sind auch 

gen kurzen Schlüssen seine Un- die νόμιμα τών πολλών als der 

klarheit: einmal zeigt er ihm, dafs κρειττόνων ein κατά φνσιν όί- 

es lächerlich ist, materielle Stärke καιον und deshalb ist sowohl vo- 

(κρείττων) und sittlichen Wert μω bL• φνσει das Unrechlthun häfs- 

Ιβελτίων) zu identifizieren: „wenn lieber als das Unrechtleiden. Das 

κρείττων und βελτίων sich dek- Lächerliche der Rolle des selbstbe- 

kende Begriffe sind, würden οϊ πολ- wufsten Kallikles hebt nun Plato 

λοί als κρείττονς auch βελτίονς durch den beifsenden Sarkasmus 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



101 



άδίλείν του aöiKelod^ac; εστί ταΰτα η ου; γ.(χΙ όπως μη 
αλώσει ενταύθα συ αίσχννόμενος' νομίζονσιν, η ον, οϊ 
πολλοί το ϊοον εχειν αλλ' ον το πλέον ölxatov είναι, τ,αΐ 
αϊσχιον το άδί'/.εΐν τον άόιχεΐσ^αι; μη (ρΟ^όνει μοι άπο- 
Άρίνασ&αι τοντο , Καλλίτ,λεις , ϊν', εάν μοι ομολογήσίβς, 
βεβαιώσωμαι ηόη 7εαρά σον, ατε ίλανοϋ ανδρός διαγνώ- 
ναι ώμολογη/,ότος, 

ΚΛΛ. 'Αλλ' οϊ γε πολλοί νομίζονσιν όντως, 
2Ω. Ον νόμΐύ αρα μόνον εστίν αϊσχιον το άδικεΐν 
τον άδΐ'λεΙσΌ^αι, ονδε δίκαιον το ϊσον εχειν, άλλα χαϊ 
φύσει' ώστε λίνδννενεις οικ άλη^ή λέγειν εν τοις πρό- 
σ&εν ονδε δρ^ώς εμον χατηγορείν λέγων, οτι εναντίον 
εστίν 6 νόμος /.αϊ η φνσις, α δή γ,αΐ εγώ γνονς λαχονργώ 
εν τοις λόγοις, εάν μεν τις κατά φνσιν λέγτ] , έπι τον 
νόμον άγων, εάν δέ τις /.ατά τον νόμον, επϊ την (ρνσιν, 
44• ΚΛΛ. (Ούτοσί άνήρ ον πανσεται φλναρών.) 
Ειπέ μοι, ώ Σώ/.ρατες, ovk αίσχννει, τηλικοντος ών, ονό- 
ματα Χηρεύων, και εάν τις ρήματι άμάρττβ, ερμαιον τοντο 
ποιον μένος; εμε γάρ οϊει άλλο τι λέγειν το /.ρείττονς 
είναι η το βελτίονς; ον πάλαι σοι λέγω, οτι ταντόν φημι 
είναι το βέλτιον λαΐ το /ρείττον; η οϊει με λέγειν, εάν 
σνρφετός σνλλεγη δούλων καϊ παντοδαπών άνΒ^ρώπων 

des Sokrates hervor, wie er aus 
den Wendungen spricht: όπως μη 
αλώσειέντανϋ^α σν αίοχυνόμενος, 
μη φβ-όνει μοι αποκρίνασ^αι (d. i. 
thue mir den Gefallen und antworte), 
βεβαιωσωμαί ηδη ηαρα σον, ατε 
Ικανον ανδρός διαγνώναι, aus dem 
κινδυνεύεις ονκ αληϋτΙ λέγων, 
dem κακονργώ εν τοις λογοις 
κ. τ. ε. 

Kap. 44. Der stolze Kallikles, 
der seine Freunde an Sokrates rä- 
chen wollte, ist in viel kürzerer 
Frist blofsgestellt worden als diese 
und empfindet das. Die Worte 
οντοσΐ ανηρ ον παχοεται φλνα- 
ρών sind deshalb mehr ein Aus- 
druck, der die Verlegenheit ver- 
decken soll, als ein Ausbruch des 



Unwillens. Er sucht dann dem 
Feinde zu entfliehen durch eine 
List, durch eine Lüge; er hat wohl 
begriffen, dafs seine Auffassung von 
dem Rechte des Stärkeren sich als 
haltlos gezeigt hat, und stellt sich 
nun, als hätte er nur im Ausdruck 
fehlgegriffen, macht dem Sokrates 
den Vorwurf, als treibe er Silben- 
stecherei {ονόματα Θ-ηρενειν), als 
wolle er also den eigentlichen 
Sinn der Behauptungen des Geg- 
ners nicht verstehen. Er stellt es 
als selbstverständlich hin, dafs er 
unter dem κρείττων den βελτίων 
verstanden habe ; er simuliert plötz- 
lich eine Verachtung der materiellen 
Kraft, seine Verlegenheit giebt sich 
aber im Ausdruck, in seinem Stil 



102 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

μηδενός άξιων πλην ϊσως τω σώματι ισχνρίσασ^αι, χαι 
ούτοι, φώσιν, αυτά ταντα είναι νόμιμα; 

^Ω. ΕΙεν, ώ σοφώτατε Καλλίγ,λεις' ούτω λέγεις; 

K^yi, Πάνυ μεν ονν, 

2Ω, Άλλ^ εγώ μέν , ώ δαιμόνιε, γ,αΐ αυτός πάλαι 
τοπάζω τοιούτον τι σε λέγειν το κρεΐττον, γ,αι άνερωτώ 
γλιχόμενος σαφώς ειδέναι ο τι λέγεις, ου γαρ δήπου συ 
γε τους δύο βελτίους ήγεί του ενός, ούδε τους σους δού- 
λους βελτίους σου, οτί Ισχυρότεροι είσιν η σύ. άλλα πά- 
λιν εξ άρχης είπε, τι ποτέ λέγεις τους βελτίους, επειδτ 
ου τους ισχυρότερους; γ.α\, ώ θαυμάσιε, πραότερόν με 
προδίδασχε, ϊνα μη αποφοιτήσω παρά σον. 

Ku4^. Έίρωνεύει, ώ ^ώγ,ρατες. 

2Ω. Μα τον Ζη^ον, ώ Καλλί/.λεις, φ συ χρώμενος 
πολλά νυν δη είρωνεύου προς με* άλλ^ ϊ&ι εΙπέ , τίνας 
λέγεις τους βελτίους είναι; 

ΚΛΛ. Τους άμείνους εγωγε. 

2Ω. Όρας άρα, οτι σύ αυτός ονόματα λέγεις, δηλοϊς 

δε ουδέν; ουκ ερεlςJ τους βελτίους λαϊ γ,ρείττους πότε- 

ρον τους φρονιμωτέρους λέγεις η άλλους τινάς ; 

zu erkennen : er vergifst den In- geahnt habe, ganz in des Kallikles 
finitiv Ισχνρίσασθ^αι grammatisch eben gezeigter Art es als natürlich 
mit πλην {τον Ιαχ.) zu verbin- und selbstverständlich hinstellt, ein 
den und macht ihn abhängig von Mann wie der (σύ γε) könne nicht 
αξίων, als ob er statt τΐλήν etwa zwei für besser als einen halten, 
gesagt hätte εΐ μη, er spricht eben- zuletzt ihn spöttisch auffordert, ihn 
faUs grammatisch nicht genau καΐ etwas sanfter in die Vorschule zu 
οντοι φώσιν, αντα ταντα είναι nehmen {η ροδίδαοκε), damit er 
νόμιμα:, denn die strenge Kon- nicht davon laufe — da hat der 
struktion würde gewesen sein ohi stolze Kallikles keine Antwort als 
με λέγειν, εαν ανρφετός σνλλε- ein είρωνενει, ώ Σώκρα,τες, den 
γ^,αντα ταντα είναι νόμιμα, α ον- spöttischen Schwur aber beim Ze- 
τοίψααιν. Seine Verlegenheit zeigt thos, dem praktischen Bruder des 
sich ferner darin, dafs seine Ant- Amphion, auf dessen Aussprüche 
Worten immer kleinlauter werden. sich Kallikles mit so vieler Osteu- 
Das höhnische σοφώτατε läfst er tation berufen liatte, sowie die Zu- 
unbeachtet, auf das scheinbar ver- rückgabe des Vorwurfes είρωνενει 
wunderte οντω λέγεις; antwortet überhört er wieder, läfst sich auch 
er einfacli zustimmend. Als dann nicht in Harnisch bringen dadurch, 
Sokrates seinen ganzen Spott über dafs Sokrates seine Antwort ror^* 
ihn ausschüttet, ihn mit ώ δαιμό- αιιείνονς εγωγε als eine Kedensart 
νιε anredet, vorgiebt, dafs er den (oro^waraAfyf/s) i'•*^^ «ls""i^i'»'(t^V• 
eigentlichen Gedanken des Gegners λοΐς δε oiW») hinstellt und ihm eine 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



103 



ΚΑ Α. Άλλα ναι μα Jia τούτους λέγω, γ.α\ σφό- 
δρα γε. 

^Ω. Πολλάκις αρα εΙς φρονών μυρίων μη Γρρονούν- 
των κρείττων εστϊ γ,ατα τον σον λόγον, κοτί τούτον αρχειν 
όεΐ, τους ό^ αρχεσ^^αι, καί ττλέον εχειν τον άρχοντα των 
αρχομένων* τοϋτο γάρ μοι δοχείς βούλεσ&αι λέγειν — 
γ.αΐ ου ρήματί θηρεύω — ει 6 είς των μυρίων γ,ρείττων, 

ΚΑΑ. Άλλα ταϋτ^ εστίν α λέγω, τοϋτο γάρ οιμαι 
εγώ το δί'λαιον είναι φύσει, το βελτίω οντά ν,αΐ φρονι- 
μώτερον Άαϊ αρχειν χαϊ 7ΐλέον εχειν των φαυλότερων. 

45. ^Ω. Έχε δη αυτοϋ. τι ττοτε αύ νυν λέγεις\ εάν 
εν τψ αύτφ ώμεν, ωσπερ νυν, ηολλοϊ α^^ρόοι άνΌ-ρωτνοι, 
τίαι ημιν fj εν yioivoj πολλά σιτία χαϊ τΐοτά , ώμεν δε 
τταντοδαποί, οί μεν Ισχυροί, οΐ δε άσΌ^ενεΙς, εις δε ημαν 
fj φρονιμώτερος περί ταύτα, ιατρός ων, f] δέ, οίον είι^ός, 
των μεν ισχυρότερος , των δε άσ&ενέστερος, άλλο τι η 
ούτος, φρονιμώτερος ημών ών , βελτίων χαι γ,ρείττων 
ε στα ι εις ταντα; 

ΚΑΑ. Πάνυ γε. 

2Ω. 7ϊ ούν τούτων των σιτίων πλέον ημών ετ,τέον 
αυτφ, οτι βελτίων εστίν, τ] τω μεν αρχειν πάντα ε/.εΐνον 
δεϊ νέμειν, εν δε τω άναλίσζειν τε αυτά χαι καταχρησ^'αι 
εις το εαυτοϋ σώμα ου πλεονεκτητέον, ει μη μέλλει ζημι- 
οϋσΒ^αι, αλλά των μεν πλέον, τών δ^ ελαττον εζτέον ' εάν 

richtigere Antwort in den Mund legt 
{τονς φρονιμοηέρονς λέγεις) und 
diese dann im folgenden (Πολλάκις 
αρα εις φρονών κ. τ. ε.) in aller 
Breite und wieder mit einem Seiten- 
hiebe (καΐ ov ρημά τι &ηρενα)) dar- 
legt, sondern greift nach ihr mit 
beiden Händen, wie ein Ertrinken- 
der nach einem Aste. 

Kap. 45. Kallikles ist dem So- 
krates bisher zwei Schritte gefolgt: 
er hat als den κρείττο}ν den βελ- 
τΙθ)ν und sodann den φρονιμώτε- 
ρος angenommen; an seinem αρ- 
χειν aber und seinem πλέον εχειν 
hat er fest gehalten. Sokrates zeigt 



ihm nun an recht drastischen Bei- 
spielen, was es mit dem πλεονε- 
κτείν für eine Bewandtnis habe und 
wie es daher auch mit der letzten 
Definition des φναει δίκαιον stehe. 
Das Beispiel vom Arzte leitet er 
anfangs scheinbar unverfänglich ein, 
und Kallikles gesteht denn auch zu, 
dafs der Arzt unter einer Menge 
von Leuten in Bezug auf Speisen 
und Getränke der φρονιμώτερος 
und also auch der βελτίων und 
κρείττων sei. Um so betroffener 
steht er dann der nächsten Frage 
nach dem πλεονεκτεΐν in Bezug 
auf die erwähnten Gegenstände ge- 



104 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

öh τνχΐ] 7ΰάντων άοΟ^ενέοτατος ών, πάντων ελάχιστον τω 
βελτίστω, ώ Καλλίλλεις; ονχ όντως, ώ ^ γα&έ ; 

K^yl, Περί αιτία λέγεις ααϊ ποτά λαϊ ιατρούς και 
φλυαρίας' εγώ δε ου ταντα λέγω. 

^Ω. ηότερον ούν τον (ρρονιμώτερον βελτίω λέγεις; 
φά^ι η μη. 

ΚΛΛ. "Εγωγε. 

ΣΩ. ^Λλλ^ ου τον βελτίω πλέον δείν εχειν ; 

ΚΛυΙ. Ου αιτίων γ ε ουδέ ποτών. 

^Ω. Μαν^^άνω, άλλ^ ϊσως ιματίων, και δεΙ τον 
νφαντι/.ώτατον μέγιστον ίμάτιον εχειν και 7ΐλεΙοτα και 
κάλλιστα άμπεχόμενον 7ΐεριιέναι; 

ΚΛΛ. Ho ίων ιματίων; 

2Ω. ^Αλλ" εις υποδί^ματα δήλον οτι δεΙ πλεονεκτεΐν 
τον (ρρονιμώτατον εις ταντα και βέλτιστον. τον σκυτοτό- 
μον ίσως μέγισta δεΙ υποδήματα και ινλεΐστα ύποδε- 
δεμένον περυεατεΐν. 

KAyl. Ποια νιεοδήματα ; φλναρείς έχων. 

genüber. Diese Frage hat wieder αιτία und ποτά als Objekte des 

manchen schönen ironischen Zug: πλέον εχειν aus, verhält sich also 

statt des κρείττων setzt Sokrates negierend, statt seiner Definition 

zweimal das nach Kallikles' Angabe einen positiven Halt zu geben. Es 

diesem entsprechende ι^ελτ/ωλ' (oTi bedarf derberer Scherze, um ihm 

βελτίων εστίν, und πάντων ελά- die Augen zu öiTnen, und Sokrates 

χιοτον τω βελτίστω) , zumal mit führt nun die Meister Schneider und 

dem Gegensatze πάντων ελάχιστον Schuster als die φρονιμώτεροι und 

τω βελτίστω scherzend: „er, der βελτίονες auf ihren Gebieten ins 

beste von allen, bekommt von allen Gefecht und zwar in höchst komi- 

am wenigsten" ; denn πάντων ge- scher Rüstung, den Schneider läfst 

hört wohl zu beiden Superlativen ; er im längsten Rock (μέγιστον 

sodann spielt er mit den Ausdrücken ϊμάτιον εχειν) und mit allerlei 

άρχειν und πλεονεκτεΐν, die Kai- prächtigem Schmuck sich präsen- 

likles als sich deckend ansieht, tieren {πλείστα καΐ κάλλιστα άμ- 

gerade als eine Folge des άρχειν πεχόμενον περιιέναι) und den 

(τφ άρχειν vermöge seiner Herr- Schuster schickt er auf die Prome- 

scnaft) das μη πλεονεκτεΐν hin- nade {περιπατεΐν) und zieht ihm 

stellend. Kallikles versteht wieder dazu die allergröfsesten Stiefel an. 

nicht, worauf Sokrates hinauswill, In der Antwort des Kallikles, die 

suchtdaher seine Reden als schlechte im Tone des obigen ειρωνενει und 

Witze abzuwehren und nimmt nun, wohl nicht mit Indignation gegeben 

als er auf seine letzte Definition wird, ist ποία vnoiStluaia Ausruf, 

deutlich hingewiesen wird, in lo- nicht Frage: „Was für Schuh I" 

giscii sehr schwacher Weise die und φλνα(_)εΐς Ι'χίον zw eikliiifn als 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



105 



^Ω. ^^λλ^ ει μη τα τοιαύτα λέγεις, ϊαως τα τοιάδε' 

οίον γεωργικόν άνδρα ττερϊ γήν φρόνιμόν τε καΐ 'λαλον 

τίαΐ αγαΟ^όν, τούτον δή ϊσως δεΙ 7ΐλεονελτεΙν των στεερμά- 

των λαϊ ώς ινλείστω σ7ΰέρματι χρήσΟ^αι εις την αντου γήν, 

KAyl, Ώς άεΐ ταύτα λέγεις^ ώ ^ώχρατες, 

^Ω. Ου μόνον γε, ώ Καλλίλλεις, άλλα λαϊ 7ΐερϊ των 



αϊτών. 



ΚΛΛ. Νή τους ϋ-εονς, άτεχνώς γε άεϊ στίντέας τε 
λαϊ 'λνα(ρέας καί μαγείρους λέγων γ,αϊ ιατροίς ουδέν 
τιανει, ώς τνερϊ τούτων ημΐν οντά τον λόγον» 

^^Ω. Ούλοΰν συ ερείς 7νερΙ τίνων ( λρείττων τε γ,αϊ 
ίρρονιμώτερος πλέον έχων δίλαίως 7τλεονελτεΙ; η ούτε 
έμοϋ ντΐοβάλλοντος άνέξει ούτ^ αυτός ερεΐς; 

ΚΛΛ, ^Λλλ^ εγωγε λαϊ πάλαι λέγω. πρώτον μεν τους 
■λρείττους οϊ είσιν ον σζυτοτόμους λέγω ονδε μαγείρους, 
άλλ^ οϊ αν εις τα της πόλεως πράγματα φρόνιμοι ώσιν, 
οντινα αν τρόπον ευ οΐ/.οίτο , γ,αϊ μη μόνον ίρρόνιμοι, 
άλλα λαι ανδρείοι, ίλανοι όντες α αν νοήσωσιν επιτελείν, 
λαϊ μή άπογ,άμνωσι δια μαλακίαν της ψυχής. 

46. ΣΩ. 'Οράς, ώ βέλτιστε Καλλίλλεις, ώς ου ταύ- 
τα σύ τ^ εμού κατηγορείς 'λαϊ εγώ σου ; συ μεν γαρ εμε 
φγις αεί ταύτα λέγειν, χαι μέμφει μοι' εγώ δε σου του- 
ναντίον, ότι ουδέποτε ταυτά λέγεις περϊ των αυτών, άλλα 
τότε μεν τους βελτίους τε λαϊ λρείττους τους Ισχυρότε- 
ρους ώρίζου , αύΟ-ις δε τους φρονιμωτέρους , νυν δ^ αύ 



φλνάρως έχεις, έχων also intransi- 
tiv zu fassen wie in εν εχειν u. s. w. 
Aber auch das dritte Beispiel vom 
Bauer klärt den offenbar etwas ver- 
wirrten Kallikles noch nicht auf, 
und es bedarf der direkten Frage 
περί τίνων ο κρείττων δικαίως 
πλεονεκτεί, um eine Antwort, wie 
sie Sokrates haben will, hervorzu- 
locken. Unsicherheit verrät aber 
auch dann noch die Antwort; denn 
sie läfst es sich an dem Objekte 
zu φρόνιμος [εΙς τα της πόλεως 
πράγματα) nicht genügen, sondern 



sucht neben dem φρόνιμόν ängst- 
lich bereits eine zweite Stütze des 
κρείττων, und glaubt sie in dem 
άνορείον gefunden zu haben. 

Kap. 46. Spöttisch mit dem 
auf das oft genannte βελτίων an- 
spielende βέλτιστε ihn anredend 
legt Sokrates dem Kallikles ein- 
mal die Unbill nahe, mit welcher 
er ihn tadele, als ob er immer das- 
selbe behaupte, hält ihm sodann 
klar vor, wie er selbst nie bei sei- 
nen Worten stehen bleibe, sondern 
vorher vom ισχυρότερος zum φρο- 



106 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



ετερόν τι y|y.είς έχων ' ανδρειότεροι τίνες νττό σου λέγον- 
ται OL -/.ρείττονς κα/ οι βελτίονς, άλλ\ ώ ^γα&έ, είττών 
άηαλλάγη^^ι, τίνας ποτέ λέγεις τους βελτίονς τε κα/ γ,ρείτ- 
τους καί εις ο τι. 

ΚΛΛ. ^Αλλ^ εϊρη'λό γε εγωγε τους (ρρονίμους εις τα 
της πόλεως πράγματα και ανδρείους, τούτους γαρ προσ- 
ΊΓΐ-^εί των πόλεων αρχειν, χαϊ το δίζαιον τοντ^ εστί, πλέον 
εχειν τούτους των άλλων, τονς άρχοντας των αρχομένων. 

2Ω. Τι δε αυτών, ω εταίρε; η τι άρχοντας η αρχό- 
μενους ; 

ΚΑ Α. Πώς λέγεις; 

^Ω, '^Ένα ε/.αστον λέγω αυτόν εαυτού άρχοντα' ί] 
τοντο μεν ουδέν δει, αυτόν εαυτού αρχειν, τών δε άλλων; 

ΚΑ Α. Πώς εαυτού άρχοντα λέγεις; 

^Ω. Ονδεν ποίγΛλον , αλλ' ωσ7τερ οΐ πολλοί, σώ- 
φρονα οντά γ.αι εγχρατη αυτόν εαυτόν ^ τών τ^δονών yiai 
επι&υμιών άρχοντα τών εν εαντώ. 



νιμωτερος und jetzt vom φρονι- 
μώτερος zum ανδρειότερος über- 
springe und fordert ihn schliefslich 
auf, sich zu lösen (ατίαλλάγηθ^ή, 
zu befreien aus der bisherigen Ver- 
worrenheit. Kallikles thut das, in- 
dem er nun endgiltig das vorher 
nur wie beiläufig angeführte αν- 
δρείος dem φρόνιμος zugesellt, 
im übrigen aber seine früheren 
Worte wiederholt. Die nun fol- 
gende Frage des Sokrates τί δε αυ- 
τών κ. τ. €.; von der Stallbaum 
sagt: locus perquam impeditus 
ac difficilis, scheint mir weniger 
Schwierigkeiten zu bieten, als jede 
andere Lesart. Das erste τί {τί δε 
αυτών) bezieht sich auf das πλέον 
in des Kallikles Worten πλέον εχειν 
τοντονς τών άλλων, das αυτών 
aber nimmt das τών άλλων wie- 
der auf, sodafs die Krage vollstän- 
dig heifst: τί δε πλέον εχειν τού- 
τους δίκαιον έστιν αυτών ι. e. 
τών άλλων; In der zweiten Frage 
aber steht das τί (ij τί άρχοντας 



η αρχόμενους) für τίνα άρχην, 
das zweite ij aber korrespondiert 
nicht mit dem ersten , sondern η 
αρχόμενους wiederholt das τών 
αρχομένων des Kallikles, sodafs 
also die beider Fragen dahin klar- 
zustellen sind: τί πλέον εχειν 
τοντονς δίκαιον εστί τών άλλων 
η τίνα άρχην άρχοντας πλέον 
εχειν τών αρχομένων; Auf wel- 
ches Objekt zu άρχειν Sokrates 
hinzielt, sagt er alsbald deutlich: 
τών ηδονών καΐ έπι&νμιών άρ- 
χοντα τών εν εαντώ. Dem Kal- 
likles ist nun nach seiner neuen 
Definition, mit welcher er endlich 
das Rechte getroifen zu haben meint, 
der Kamm wieder geschwollen; er 
fällt in seinen früheren Ton zurück 
und sagt auf des Sokrates Hinweis 
auf die Selbstbeherrschung iro- 
nisch: „was du lieb und gut bist I 
Die Thoren nennst du die αιόφρο- 
νας'" Als dann Sokrates diese 
ZuuHitung zurückweist, sucht Kal- 
likles seine Behauptung, dafs nur 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



107 



ΚΑ Α, Ώς ι]δυς ει' τους ήλι&ίονς λέγεις τους σώ- 
ψρονας. 

2Ω. Πώς yccQ; ουδείς όστις οντ, αν γνοίη , οτι ου 
τοϋτο λέγω, 

ΚΑΑ, Πάνυ γε σφόδρα, ώ ^ώλρατες. εττει τΐώς αν 
ευδαίμων γένοιτο άνθρωπος δουλεύων οτωοϋν ; άλλα 
τοΰτ^ εστί το γ,ατά φυσιν καλόν και δίκαιον, ο εγώ σοι 
νυν τΐαρρησιαζί: μένος λέγω, οτι δει τον 6ρ3•ώς βιωσό- 
μενον τάς μεν επιθυμίας τάς εαυτού εάν ώς μεγίστας 
είναι γ,αϊ μη γ,ολάζειν , ταύταις δε ώς μεγίσταις οϋσαις 
ιγ.ανον είναι νπηρετεΐν δι^ άνδρείαν και φρόνησιν ^ και 
άποπιμπλάναι ών αν άει η έπι^^υμία γίγνηται, άλλα 
τοϋτ\ οΐμαι, τοις τΐολλοΐς ου δυνατόν ό&εν χρέγουσι 
τους τοιούτους δι αίσχύνην, αττοκρυτττόμενοι την αυτών 
άδυναμίαν , και αίσχρόν δη φασιν είναι την άκολασίαν, 
όπερ εν τοις πρόσ&εν εγώ ελεγον, δουλούμενοι τους βελ- 
τίους την φύσιν ανθρώπους, και αυτοί ου δυνάμενοι 
εκπορίζεσ-9•αι ταΐς ηδοναΐς τΐλήρωσιν ετταινουσι την σω- 
φροσύνην και την δικαιοσύνην δια την αυτών άνανδρίαν, 
εττεί γε οίς εξ άρχης υττηρξεν η βασιλέων υΐέσιν είναι 
η αυτούς ττ] (ρΰσει ικανούς εκηορίσασ^^αι αρχήν τίνα η 
τυραννίδα η δυναστείαν , τι τη άληΟ^εία αϊσχιον και κα- 
κιον εϊη σωφροσύνης τούτοις τοις άν^ρώποις' οίς εξόν 
άτΐολαύειν των άγαΒ^ών και μηδενός εμποδών όντος, αυ- 
τοί εαυτοΐς δεσττότην επαγάγοιντο τον τών πολλών άν- 
^ρώηων νόμον τε και λόγον και ιρόγον ; η πώς ουκ αν 
άθλιοι γεγονότες εϊησαν υπό του καλοϋ του της δικαιο- 
σύνης καΐ της σωφροσύνης, μηδέν πλέον νέμοντες τοις 
φίλοις τοις αυτών η τοις εχ^^ροΐς, και ταϋτα άρχοντες 



die ηλίβ^ιοί die σοίφρονίς seien, 
in längerer Darlegung zu beweisen, 
schroii" das εγκρατή είναι εαντον 
des Sokrates als ein όονλενειν ab- 
wehrend ϋηεΐ πώς αν — δον- 
λενο)ν οτφονν) und in noch schrof- 
ferer Art die ακολασία der οωφρο- 
σύντ^, welche die Selbstbeherrschung 



predigt, und der δικαίοοννη, wel- 
che auf andere Leute Rücksicht zu 
nehmen gebietet, entgegenstellend, 
in der That die Aufgabe eines παρ- 
ρησιαζόμενος, wie er selbst sich 
nennt, oder eines ακόλαστος την 
ιρνχτ,ν, wie manche andere ihn 
wohl nennen würden. 



108 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

€v Tfj εαυτών 7ΐόλει; άλλα tTj όλη^^εία, ώ Σώκρατες, i]v 
φΐ]ς σύ όίώχειν, ωό' έχει' τρυτρι] καϊ άλολασία λαϊ ελευ- 
^ερίay εάν ετείλονρίαν έχγ}, τοντ^ έστΙν αρετή τε λαϊ εν- 
οαιμονία' τα δε άλλα ταντ' εστϊ τα καλλωπίσματα , τά 
παρά φύοίν συν&ήματα avd -ρώπων , φλυαρία γ,αϊ οίδε- 
νός άξια, 

47. —β. Ού'Λ άγεννώς y«, ώ Καλλίχλεις, επεξέρχει 
τφ λόγφ 7ίαρρησιαζόμενος' σαφώς γάρ συ νυν λέγεις, α 
οί άλλοι διανοούνται μεν, λέγειν δε ούχ εΒ-έλουσι, δέο- 
μαι ουν εγώ σου μηδενΐ τρότεω άνεΐναι, ϊνα τω οντι 
κατάδηλον γένηται πώς βιωτέον. /.αϊ μοι λέγε ' τάς μεν 
επιΒ^υμίας φι)ς ου τίολαστέον^ ει μέλλει τις οίον δεΙ είναι, 
εώντα δέ αύτάς ώς μεγίστας πλήρωσιν αύταΐς άμόΒ^εν 
γέ ποΒ-εν ετοιμάζειν, χαΐ τοϋτο είναι την άρετήν; 

K^yl. Φημι ταϋτα εγώ. 

^Ω. Ουλ άρα ορ&ώς λέγονται οί μηδενός δεόμενοι 
ευδαίμονες είναι. 

Κ^4Λ. Οί λίΒ^οι γάρ αν ουτω γε λαΐ οί νε'/,ροϊ εύ- 
δαιμονέστατοι είεν. 

^Ω, ^Λλλά μεν δή λαι ώς γε σύ λέγεις δεινός 6 
βίος. ου γάρ τοι -θ^αυμάζοιμ^ άν, ει Ευριπίδης άλη^-ή εν 
τοΐσδε λέγει, λέγων 

Kap. 47, Es ist ganz die Art Lobe sofort einen häfslichen Bei- 
des heiteren Weisen, dat's er nicht geschmack in dem zweifelhaften 
sofort zur Widerlegung einer schrof- παρρηοιαζόμενος , das sich auf 
fen Behauptung schreitet, sondern Freimut und auf Frechheit deuten 
den Gegner zunächst bei derselben läfst. Er stellt ihn dann dem Po- 
festhält, ihn in seiner Thorheit, so los und Gorgias und seinen übri- 
zu sagen, zunächst öffentlich zeigt gen Genossen, τοϊς αλ?.οις, gegen- 
und ihn dann erst, wenn er ihn über, die sich wenigstens scheuen, 
genau beschrieben hat, von der die Gedanken zu bekennen, die 
Bühne verschwinden läfst. So wird Kallikles klar ausspricht. Er bittet 
zunächst auch Kallikles in seinem ihn nicht nachzulassen in seiner 
neuen Kleide gewissermafsen erst παρρηαία und läfst ihn nun seine 
ausgestellt, und es ist spafshaft, dafs Behauptung, deren er mit dem oiov 
er selbst gar nicht begreift, wie Jf Γ spottet und welcher er mit dem 
sehr Sokrates ihn und seine Ge- αμό^εν γε Άοθ^εν die gröfste Aus- 
nossen zu Narren hat. Er ver- dehnung verleiht, mehrmals be- 
gleicht ihn mit einem mutvoll an- kräftigen. Er stellt sich dann, als 
greifenden Krieger: ονκ αγεννώς ob er die Erde für ein Jammerthal 
επεξέρχει , giebt dann aber dem halte ] — όεινος 6 fiio>; — und 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



109 



τις δ^ οίδεν, ei το ζην μεν εστί χατ^ανείν, 

το -/.axd^avelv δε ζην; 
χαΐ ημείς τω οντι ϊσως τέ&ναμεν γι δη τον εγωγε κοτί 
ηγ,ονοα των σοφών^ ώς νυν ημείς τέ^ναμεν, και το μεν 
σώμα εστίν ημΐν σήμα, της δε ιρνχής τοντο, εν φ επι^ν- 
μίαι είσί, τυγχάνει ον οίον άναπεί^εσ&αι και μεταττίπτειν 
ανω κάτω. και τοντο αρα τις μν^ολογών κομψός άνηρ, 
ϊσως 2ΐ'/.ελός τις η Ιταλικός, παράγων τω ονόματι δια 
το τΐΐ&ανόν τ ε και πειστικόν ώνόμασε τιίΒ^ον , τους δε 
άνοητονς άμνητονς' των δ^ α^αυι^των τοντο της χρνχης, 
ον αί έττι^^νμίαι εισί, τό άκόλαστον αντον και ον στεγα- 
νόν, ώς τετρημένος εϊη πί^ος, δια την άττληστίαν άπει- 
κάσας. τουναντίον δή ούτος σοι, ώ Καλλίκλεις, ενδείκνν- 
ται ώς των εν "^ιδον — τό άειδες δή λέγων — ούτοι 
άΒ^λιώτατοι αν είεν οί αμύητοι, και φοροΐεν εις τόν τε- 
τρημένον Tcid^ov νδωρ έτέρω τοιούτω τετρημένφ κοσκίνω. 
τό δε κόσκινον αρα λέγει, ώς εφη δ τνρός εμε λέγων, 
την χρνχην είναι ' την δε χρνχήν κοσκίνω άπείκασε την 
των ανόητων α)ς τετρημένην , ατε ον δνναμένην στέγειν 
δι^ άπιστίαν τε και ληΒ-ην. ταντ^ ετΐίεικώς μέν εστίν 
νπό τι άτοπα, δηλοΙ μην ο εγώ βούλομαί σοι ενδειξά- 



führt in komischem Ernst als Be- 
legstelle ein Wort des Weltschmerz- 
lers Euripides an, das so ganz und 
gar der genufssüchtigen Ansicht'sei- 
nes Verehrers widerspricht. Dann 
schiebt er den trübseligen Euripi- 
des schnell beiseite und läfst an 
seiner Stelle einen μνθ^ολογών, 
einen Fabulanten, einen κομψός 
άνήρ, einen schmucken Gesellen, 
treten — stammt vielleicht aus der 
Heimat deiner Freunde, setzt er 
spottend hinzu {l'aojq Σικελός τις 
ή ^Ιταλικός) — , der mit lustigen 
Wortspielen {παράγων το) ονό- 
ματι) auftritt und πΙΟ^ος von πεί- 
i^eiv ableitet und die ανόητοι αμύ- 
ητοι nennt, hinter der sinnlichen 
Bedeutung des letzteren Wortes 
„nicht verschliefsbar" die andere 



geläufigere, αμύητοι = „die von 
den Mysterien Ausgeschlossenen", 
hervorblicken lassend. Mit grofser 
Kunst wirft er in diesen Scherz 
hinein die Erinnerung an das Jen- 
seits ώς των έν'^Άιόον, unterbricht 
sich dann aber und neckt mit dem 
Zwischensatz τό άειόες δη λέγων 
d.i. „einen Hades giebts natürlich 
nicht, sondern der Name ist nur 
von dem άειόές gebildet" die si- 
keliotischen Freigeister und ihren 
athenischen Gastfreund. Als er 
dann das vergebliche Treiben der 
Seele geschildert, die mit einem 
Siebe das durchlöcherte Fafs der 
Begierde zu füllen sucht, fällt er 
sofort wieder in den scherzenden 
Ton und thut, als ob er im Ernste 
den Gegner bekehren wolle. Da- 



110 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

μένος, εάν πως οΙός τ ε α\ πείοαι μετα&έσ^αί, άντι τον 
όΐΐλήστως τ,αΐ άχολάστως έχοντος βίου τον λοσμίως λαί 
τοΙς άεΐ παρονσιν ίχανίος γ,αϊ εξαργ,οΰντως έχοντα βίον 
έλέσ^αι. αλλά 7ΰότερον ^εείχ^ω τι σε λαΐ μετατίΟ-εσαι 
ενόαιμονεστέρονς είναι τοις χοσμίονς των ακολάστων, η 
ονδ^ αν άλλα 7εολλά τοιαύτα μυ&ολογώ^ ουδέν τι μάλλον 
μετα\^ί]σει; 

Κ^^. Τοϋτ^ άλη^έστερον εϊρηγ,ας, ώ ^ώκρατες. 

48. ^Ω. Φέρε δή , άλλην σοι εΐλόνα λέγω εκ του 
αύτον γυμνασίου τ^ νυν, σζότιει γαρ ει τοιόνδε λέγεις 
ττερι του βίον έκατέρου, του τε σώφρονος ζαι τοΰ ακολά- 
στου, οίον ει δνοΐν άνδροΐν εκατέρω jcid^oi πολλοί εΐεν, 
λαϊ τω μεν ετέρω υγιείς χαι πλήρεις, δ μεν οϊνου, δ δε 
μέλιτος^ δ δε γάλακτος, και άλλοι Ίίολλοϊ πολλών, νάματα 
δε σπάνια και χαλεΊΐά εκάστου τούτων εϊη και μετά πολ- 
λών πόνων καΐ χαλετιών εκποριζόμενα' δ μεν ονν έτερος 
πληρωσάμενος μήτ^ εποχετεύοι μήτε τι φροντίζοι , αλλ* 
ένεκα τούτων ησυχίαν εχοι' τω δ^ έτέρψ τα μεν νάματα, 
ωσπερ και εκείνω , δυνατά μεν πορίζεσ&αι, χαλεπά δέ, 
τά δ^ αγγεία τετρημένα και σα&ρά , άναγκάζοιτο δ^ άεΐ 

bei spiegelt er das, was Kallikles in dichte Fässer gefüllt hat und 
das Glück nennt, trefflich in seinem nun unbekümmert lebt , deren an- 
Gegensatze: αντί τον απληστως derer aber dieselben Schätze in 
και ακολάστως — βίον ελέσθ^αι. In durchlöcherte Fässer giefst und nun 
diesen Worten möchte ich den Dativ rastlos weiier nachfüllen mufs, 
τοις άεΐ παρονοιν nicht als Neu- wenn seine Schätze nicht verloren 
trum auffassen, sondern ol άεΐ πα- gehen und er sich der gröfsten Be- 
ρόντες als Gegensatz zu ol ννν'πα- trübnis aussetzen soll. In den Wor- 
ρόντες fassen d.i. „deiner jetzigen ten νάματα δε απάνια και χαλε- 
Umgebung genügt deine Lebensan- πά ist zu χαλεπά aus dem Folgen- 
schauung: was aber wird sie im den έκπορί'ίΙ,εαΒ^αί zu ergänzen; 
Jenseits gelten?'' des Sokrates Ausdrucksweise giebt 
Kap. Ϊ8. Sokrates läfst den das Objekt zu χαλεπά in anderer 
Kallikles noch einmal durch ein Form, als hätte er seine Rede mit 
helles Glas auf ein dunkles Bild dem εκάαιον τούτων εί'η unter- 
schauen. Er vergleicht (in einem brochen: καΐ μετά πολλών πο- 
ßilde aus derselben Schule εκ τοΰ νων καΐ χαλεπών εκποριζόμενα. 
αντον γυμνασίου τ^ νϋν) den Ενεκα τούτων ηανχίαν έχει sagt 
sittlich lebenden Menschen und den, der Grieche wie wir: „derentwegen 
welchen wie Kallikles die Sittlich- hat er Ruhe." 
keit nicht kümmert, mit zwei Man- Mit spöttischem Ernste fragt So- 
nern, deren einer Wein und Honig krates am Schlufs seines zweiten 



Γ0ΓΓ1ΑΣ. 



111 



γ,αϊ ννγ,τα -/.αϊ ημέραν πιμ7ΐλάναί αυτά, η τάς εσχάτας. 
λνποίτο λύπας' άρα τοίοντον έκατέρον οντος του βίου, 
λέγεις τον του άλολάατου εύδαιμονέστερον είναι η τον 
του τίοομίου; πεί&ω τι σε ταϋτα λέγων συγχωρήσαι τον 
κόσμιον βίον του άτίολάστου αμείνω είναι, η ου 7ίείΒ^ω; 

ΚΛΛ, Ου πείΟ^εις, ώ ^ώλρατες. τω μεν γαρ πληρώ- 
οαμένω Ιλείνφ ουγ,έτ εοτιν ηδονή ουδεμία, άλλα τοϋτ 
εστίν, ο νυν δή Ιγώ ελεγον, το ωσπερ λί^ον ζην, ετζειδάν 
πληρίάστ], μήτε χαίροντα ετι μήτε λυπούμενον. αλλ' εν 
τούτψ εστί το ηδέως ζην, εν τψ ώς πλείστον επιρρεΐν, 

2Ω. Ου'Λοϋν άνάγ'Λη γ', αν πολύ έπιρρέη, πολύ χαΐ 
το απών είναι, λαι μεγάλ' αττα τα τρήματα είναι ταΐς 
έ'/.ροαίς; 

ΚΛΛ. Πάνυ μεν ονν. 

2Ω. Χαραδριοϋ τινά αύ σύ βίον λέγεις, αλλ' ου νε~ 
ν.ροϋ ουδέ λί&ου. καί μοι λέγε' το τοιόνδε λέγεις οίον 
πεινήν /μι πεινώντα εσ^ίειν; 

ΚΑ Λ, "Εγωγε, 

2Ω. Kai διιρήν γε γ,αΐ διφώντα πίνειν; 

ΚΛΛ* Λέγω, τίαϊ τάς άλλας επιθυμίας αΊΐάσας 
έχοντα και δυνάμενον πληρούν χαίροντα εύδαιμόνως ζην. 

49• 2Ω. Εύγε, ω βέλτιστε' διατελεί γάρ ωσπερ 
ηρζω, /.αϊ όπως μή άπαισχυνει, δει δέ, ως εοικε, μηδ' 
εμε άπαισχυν^ήναι. και πρώτον μεν είπε, ει ζαι ι//ω- 



μν&ος noch einmal πεί&ω η ον 
πίί^ω; noch einmal des Kallikles 
Grundsatz in seiner ganzen sinn- 
losen Schroffheit in die knappsten 
Worte fassend: τον κόαμων βίον 
τον άκολάοτον αμείνω είναι. Die 
μΰχ^Οί imponieren aber dem Lebe- 
mann nicht; er glaubt vielmehr, 
der Gegner sei am Ende und die 
παρρησία habe ihn geschlagen. 
Daher antwortet er siegesgewifs 
und wird nun durch einen schnö- 
den Witz des Sokrates lächerlich 
gemacht. '£v τω ώς πλεΐατον 
^πί(>(ίίΓν bestehe, sagt er, das glück- 
liche Leben und bleibt mit dem 



Ausdruck επιρρεΐν in dem Bilde 
des eben gehörten Mythos. Da 
fragt Sokrates, ob nicht dem επιρ- 
ρεΐν ein έκρεΐν entsprechen müsse, 
dem Zugang ein Abgang, und ver- 
gleicht dann das ganze gepriesene 
ηόεως ζην des Kallikles mit dem 
βίος eines gefräfsigen Vogels, der 
sich einer schnellen Verdauung er- 
freut: χαραδριός-, όρνις τις, ος 
αμα τω έοΘ^ίειν εκκρίνει, wie der 
Scholiast sagt. Nachdem so die 
Siegesfreude etwas getrübt ist, be- 
ginnt wieder die dialektische Un- 
tersuchung. 
Kap• ^9. Sokrates wechselt wei- 



112 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



ρώντα και γ,νησιώντα , aqS^ovcog έχοντα τον χνησ^αι, 
χνώμενον οίατελονντα τον βίον ενοαιμόνως εστί ζην, 

Kyiyl. Ως ατοΊΐοζ ει, ώ 2^ώγ.ρατες, γ.α\ άτεχνώς οη~ 
μηγόρος. 

2Ω. Ύοιγάρτοι, ώ Καλλίκλεις, Πώλον μεν y.ai Γορ- 
γίαν καΐ εξέπληξα και αίσχΰνεσ&αι εποίησα, σν öh ον 
μη εγ.πλαγης ονόε μη αΙοχυνΟ^ης' ανδρείος γαρ ει. αλλ' 
άπογ.ρίνον μόνον. 

Kuäud. Φημϊ τοίννν υμι τον γνώμενον ηδέως αν 
βιώναι. 

^Ω. Ovv.ovv εϊττερ ηδέως^ y.ai ενδαιμόνως ; 

ΚΑΛ. Πάνυ γε. 

2Ω. Πότερον ει την κεφαλήν μόνον /.νησιω , η ετι 



terhin zwischen Spott und Ernst, 
Er will dem Kallikles beweisen, 
dafs das ηδέως ζην und das sv- 
δαιμόνως ζην, das ηόν und das 
άγα&όν nicht dasselbe seien. Er 
legt zunächst am Schlüsse des vo- 
rigen Kapitels dem Kallikles zwei 
Begriffe vor, das πΐΐνώντα εσθ^ίειν 
und das διψώντα nlveiv und, als 
dieser, stolz auf die Konsequenz, 
welche er zeigt, in der Befriedi- 
gung jeglicher Begierde eine £v- 
δαιμονία zu erkennen vorgiebt, 
schlägt er ihn mit dem derben Bei- 
spiel von dem Krätzigen , der die 
Begierde sich zu jucken befriedigt. 
Das Beispiel leitet er mit einem 
Spott ein: er weist den Kallikles 
zurück auf das, was er sich vor- 
genommen, das μη αισχνν&ηναι 
undfügthöhnischhinzu: „esscheint, 
einem Menschen gegenüber, wie 
du bist, der in so schroffer Weise 
das Recht der Sittlichkeit leugnet, 
darf auch ich nicht empfindlich 
sein, sondern muls ihm recht derbe 
Beispiele vorführen". Dann führt 
er in schlagender Kürze das Bei- 
spiel des Krätzigen vor mit den 
den Kallikles und seine Theorie 
laut verhöhnenden Zusätzen αφ- 
θ^όνως έχοντα τον κνήσ&αι und 



κνώμενον διατελούντα τον βίον, 
in denen zugleich die Komik des 
Beispiels sich ausprägt. Das Bei- 
spiel frappiert auch den Kallikles 
in der That, und er wirft deshalb 
dem Sokrates die Derbheit dessel- 
ben vor, die an die derben Reden 
eines δ7]μηγόρος erinnere. Aber 
Sokrates ruft ihm nun ins Gedächt- 
nis, spottend, alles, was er von der 
Konsequenz in den einmal aufge- 
stellten Behauptungen gesagt hat, 
neckt ihn mit dem ov δε ov μη 
έκπλαγ^ς ονδε αΙοχννΒ-^ις und mit 
dem recht bösen ανδρείος γαρ ε1, 
die Haupttugend, welche Kallikles 
neben dem ψρονεΐν seinem κρείτ- 
των wahrte, als ein Verleugnen 
der αισχύνη hinstellend, \Vie ko- 
misch klingt darauf das erprefste 
Zugeständnis: καΐ τον κνώμενον 
ηδέως αν βιώναι, wie charakteris- 
tisch ist das και und mehr noch 
das unwillkürliche av, welches der 
Behauptung die urbanere Form giebt 
(Infin, mit av = Optat. mit av). 
Nach diesem Zugeständnis ist dann 
die Idendität des ηδέως ζην und 
des ενδαιμόνως ζήν leicht zuge- 
geben. Die folgenden Worte des 
Sokrates (πότερον ει rijv κεφαλήν 
κ. τ. έ.) steigern die komische Wir- 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



113 



— τι σε ερωτώ; ορα, ώ Καλλίγ,λεΐξ, τι άηοτ^ρινεΐ, εάν 
τις σε τά εχόμενα τούτοις εφεξής άπαντα ερωτά' y.ai 
τούτων τοιούτων όντων γ,εφάλαιον, ο των κιναίδων βίος, 
ούτος ου δεινός y.ai αισχρός χαϊ α^Ίιος; η τούτους τολ- 
μήσεις λέγειν εύδαίμονας είναι, εάν άφ^όνως εχωσιν ών 
δέονται ; 

KAud, Οίτί αίσχύνει εΙς τοιαύτα άγων, ώ ^ώκρατες, 
τους λόγους; 

2Ω. Ή γάρ εγώ αγω ενταϋ^^α, (Ij γενναίε, η ε'^εΐνος, 
ος αν φτ] άνέδην ούτω τους χαίροντας, όπως αν χαίρω- 
σιν, ευδαίμονας είναι, γ,αϊ μή διορίζηται των ηδονών 
δποΐαι άγα^αϊ και y.axai; άλλ^ ετι χαι νϋν λέγε, πότε- 
ρον φι^ς είναι τό αυτό ήδυ χαϊ αγαθόν, ή είναι τι τών 
ηδέων, ο ουκ εστίν αγαθόν; 

ΚΛΛ. "Ινα δη μοι μή άνομολογ ου μένος ή 6 λόγος, 
εάν έτερον φήσω είναι, τό αυτό φημι είναι. 

2Ω. διαφθείρεις, ώ Καλλίκλεις, τους πρώτους λό- 
γους, και ουκ αν ετι μετ^ εμοϋ ίκανώς τά οντά εξετάζοις, 
εϊπερ παρά τά δοκοϋντα σαυτψ έρεΐς. 

Κ^4.Λ, Και γάρ συ, ώ ^ώκρατες. 

ΣΩ, Ου τοίνυν ορθώς ποιώ ουτ' εγώ, εϊπερ ποιώ 

τοϋτο^ ούτε σΰ, αλλ* , ώ μακάριε, άθρει, μή ου τούτο η 

τό αγαθόν^ τό πάντως χαίρειν' ταϋτά τε γάρ τά νϋν δή 

αίνιχθέντα πολλά και αισχρά φαίνεται συμβαίνοντα, ει 

τοντο ούτως έχει, καΐ άλλα πολλά. 

kung noch bedeutend; denn sie αχννει; das die eigene Scham ver- 
treiben dem gut veranlagten und rät. Darauf erhält er seine ernste 
anständig erzogenen Kallikles die Zurechtweisung in dem ος αν φ^ 
Schamröte, gegen die er sich wehrt, α ν hÖ η ν οντω τους χαίροντας 
mit Gewalt ins Gesicht. Sie sind ενδαίμονας είναι und in dem καΐ 
langsam gesprochen , wie die die μη διορίζηται τών ηδονών οποΐαι 
Konstruktion unterbrechende rhe- άγα&αΐ καΐ κακαί, sowie, als Kal- 
torische Frage, die hier vorzüglich likles die αισχύνη niederkämpft 
am Platze ist, zeigt, hinter einzel- Clva δη μοι μη άνομολογονμενος 
nen Worten, wie τα ιχόμενα, τον- κ. τ. έ.) in dem διαφ&είρεις τονς 
τοις έφεξης , άπαντα tritt eine πρώτους λόγους und, als er nach 
kurze rhetorische Pause ein, die Knabenart mit dem και γαρ συ 
durch den geeigneten Gestus aus- antwortet, in dem schönen ernsten 
gefüllt wird. Das entlockt denn Worte ου τοίννν ορθ-ώς ποιώ 
endlich dem Kallikles «in ουκ αϊ- οντ' έγώ, εϊπερ ποιώ τοΰτο, ον 

Pl»to, Gorgiag. 8 



114 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

ΚΛΛ. Ώς συ γε οϊει, ώ ^ώζρατες. 

2Ω. ^ν δε τω οντι, ώ Καλλίκλεις, ταντα Ισχνρίζει; 

ΚΑΛ, 'Έγωγε, 

50. ^Ω. ^Ετΐίχειρώμεν αρα τω λόγω ώς σον σπου- 
δάζοντος ; 

ΚΛΛ, Πάνυ γε σφόδρα. 

^Ω. 'Id-L δή μοι, επειδή ούτω δο'λεΐ, διελον τάδε' 
επιστήμην που /.αλείς τι; 

ΚΛΛ. 'Έγωγε. 

^Ω. Ου τιαΐ άνδρείαν νυν δη έλεγες τίνα είναι μετά 
επιστήμης; 

ΚΛΛ. ^Έλεγον γάρ, 

^Ω. ^'Λλλο τι ουν ώς έτερον τήν άνδρείαν της επι- 
στήμης δύο ταϋτα έλεγες; 

ΚΛΛ. Σφόδρα γε, 

ΣΩ. τι δε; ήδονήν και επιστήμην ταύτον Γ έτερον; 

ΚΛΛ. "Ετερον δήπου, ώ σοφώτατε συ. 

2Ω. Η και άνδρείαν έτέραν ηδονής; 

ΚΛΛ. Πώς γαρ ου; 

τε σν d. h. „dein καΐ γαρ αν ist Kallikles ihn nicht versteht, greift 

für dich keine Entschuldigung". er die Sache anders an, stellt dem 

Kap. 50. Die nächste logische ev πράττειν als einem αγ<χθ•όν 

Auseinandersetzung will den Satz das κακώς πράττειν als ein κα- 

des Kallikles widerlegen, dafs das κόν gegenüber und legt nun an 

ηόέως ζην ein ενδαιμόνως ζην, einem Beispiele dar, dafs εν πράτ- 

dafs ηδονή und ενδαιμονία eins τειν und κακώς πράττειν nicht 

seien. Zu dem Zwecke beweist zugleich im Menschen vorhanden 

sie, dafs das ηδύ und das άγαθ-όν sein können, sondern dafs das eine 

zwei verschiedene Begriffe seien. das andere ausschliefse. Daraus 

Zunächst setzt Sokrates der ηδονή zieht er dann das Facit: wenn wir 

einige άγαΟ-ά entgegen in der επι- etwas finden, ά αμα τι άπαλλάτ- 

στημη und der ανδρεία und läfst τεται 6 άνΘ•ρωπος καΐ άμα έχει, 

ihn zugestehen, dafs diese einzel- so ist das offenbar kein άγα^-όν 

nen άγαθ-ά ein von der ηδονή Ver- und kein κακόν. Sokrates lehrt 

schiedenes seien, macht sodann den also als wesentliche Eigenschaft 

Kallikles darauf aufmerksam, dafs des άγαθ^όν die kennen, dafs es 

er behaupte, das ηδύ und das άγα- sein Gegenteil, das κακόν, absolut 

d^ov seien dasselbe, zugleich aber ausschliefst. 

dieser Behauptung widerspreche, Dieser streng logischen Darlegung 
wenn er zugebe, dafs die ανδρεία giebt der Künstler Plato Lebens- 
und die επιστήμη, die doch άγα&ά frische durch psychologische Mo- 
sind, mit der ηδονή differieren. Da mente, welche er einflicht. So in 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



115 



2Ω. Φέρε δη οτνως μεμνησόμε^α ταντα, οτι Καλλι- 
τίλής εφη ^^χαρνενς ήδν μεν καϊ ayad^ov ταντον είναι, 
εττιστήμην δε λαι άνδρείαν γ,αϊ άλλτιλων "/.αϊ του άγα&ον 
έτερον. 

ΚΛΛ, Σωκράτης δε γε ήμίν ο ί^λωτίεκή^εν ονχ 
ομολογεί ταντα, η ομολογεί; 

2Ω. Ονχ ομολογεί' οϊμαι δε γε ονδε Καλλίκλης, 
όταν αυτός αυτόν ^εάσηται όρ^ώς, είπε γάρ μοι, τους 
ευ τνράττοντας τοΙς χαγ,ώς τΐράττονοιν ου τουναντίον 
ιγεί πά^ος ττεπον^έναι; 

ΚΑΛ, ^'Εγωγε, 

^Ω. Αρ' oi)Vy εϊπερ εναντία έστΙ ταϋτα άλλήλοις, 
ανάγκη ττερί αυταν εχειν ασττερ περϊ νγιείας έχει και 
νόσου; ου γάρ αμα δήττον υγιαίνει τε και νοσεί δ αν~ 
Ό-ρωτΐος, ουδέ άμα άπαλλάττεται ίγιείας τε και νόσου, 

ΚΑΛ, Πώς λέγεις; 

2Ω. Οίον περί ότου βούλει του σώματος απόλα- 
βαν σκόπει. νοσεί που αν^-ρωπος οφΌ^αλμοΰς^ ψ όνομα 
οφΒ^αλμία; 

ΚΑ Α. Πώς γάρ ου; 

2Ω. Ου δήπον και υγιαίνει γε άμα τους αυτούς; 

ΚΑ Α. Ουδ^ δπωστιοϋν. 

2Ω. Τι δέ; όταν της όφΟ^αλμίας άτιαλλάττηται^ άρα 

τότε και της νγιείας άπαλλάττεται τών Ο€ρ^^αλμών και 

τελευτών άμα αμφοτέρων άπήλλακται; 

der kurzen Episode, die des Sokra- mit dem Αχαρνβνς auf des Kalli- 

*"" -"-- ^" --. - j..-n.. p.|gg ανδρεία und αναιύχνντία, 

wenn man das Wort als Gegensatz 
der «ίσχϊ'ν?; gebrauchen darf, hin; 
Kallikles dagegen wiederholt nur 
spöttisch die von Sokrates persi- 
flierte Formel und denkt wohl kaum 
bei seinem Αλωτΐεκηθ^εν an den 
Fuchs, der ihn eben aufs Glatteis 
lockt. 

Mit dem Beispiel von der οφΘ^αλ- 
μία scheint Sokrates auf seine 
Worte oluac δέ γε ovoh Καλλι- 



tes φέρε δη οηως μεμνησομεθ^α 
ταντα einleitet, zu der Stallbaum 
sagt: locose addit nomen pagi^ 
unde Callicles oriundus erat: quod 
fieri solebat in foederihus iungen- 
dis^ pactis faciendis, suffragiis fe- 
rendiSy psepkismatis, aliis publicis 
negotiis in iudicio aut concioni- 
hus transigendis. Scherzhaft für 
den Leser ist auch der Gegensatz 
der Demen : aus Αχαρναί stammen 
die derben Leute, die Aristophanes 



gezeichnet hat, Χλωπεκαί weist κλης, όταν αντος αντον θ-εάσηταί 
auf schlaue Füchse. Sokrates zeigt όοϋ^ώς spöttisch zurückzudeuten. 



8* 



116 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

ΚΑ Λ. '^ΐΗ/.ιοτά γε. 

—β. Θανμόσιον γάρ , οίμαι, χαι αλογον γίγνεται' 

ΚΑ Α. Σφόδρα γε. 

^Ω, ^AXk* εν μέρει, οΐμαι, εκάτερον xai λαμβάνει 
ycal άπολλνει; 

ΚΑΑ. Φημί. 

^Ω. Ονκονν και ίσχνν χαι άσ^ένειαν ασαντως; 

ΚΑΑ, Ναί. 

^Ω. Και τάχος γ,αι βραδύτητα; 

ΚΑΑ. Πάνυ γε. 

2Ω. Η χαΐ τάγα&ά χαι την ενδαιμονίαν ycai τάναν- 
τία τούτων, κ«κ« τε γ,αι ά^-λιότητα, εν μέρει λαμβάνει 
γ,αϊ εν μέρει άτιαλλάττεται εχατέρον; 

ΚΑΑ. Πάντως δήπον, 

^Ω, 'Εάν ενρωμεν αρα αττα , ών αμα τε άτιαλλάτ- 
τεται αν^ρωττος χαϊ αμα έχει, δΐλον οτι ταντά γε ουκ 
αν εϊη τό τε άγα-θ-ον γ,αϊ το χατίόν, ομολόγου μεν ταντα; 
γ,αϊ εν μάλα σχειράμενος άττοχρίνον. 

ΚΑΑ. ^Αλν νπερφνώς ας ομολογώ. 

51• ^Ω. "Ι^ι δη επι τα έμπροσθεν ώμολογημένα. 
τό ηεινην έλεγες τιότερον ηδν η άνιαρόν είναι; αυτό 
λέγω τό ττεινην, 

ΚΑΑ, ^Ανιαρ<ν εγωγε' τό μέντοι ηεινώντα εσ&ί- 
ειν ηδν. 

^Ω. Και εγώ' μαν&άνω' άλλ' ουν τί γε πεινην 
αυτό ανιαρόν. η ουχί; 

ΚΑΑ. Φημί. 

^Ω. Ουκοϋν γ,αι τό διψήν ; 

ΚΑΑ. Σφόδρα γε, 

^Ω. Πότερον ουν ετι ιιλείω ερωτώ y η ομολογείς 
αηασαν ενδειαν χαΐ εττι^νμίαν άνιαρόν είναι; 

Kap. 51. Das Kapitel zieht den ein άνίαρόν ist, das διψώι^α ni- 

Schluls aus dem, was die beiden vfiv aber zujileich ein r/rfi'. ein ;fai- 

vorhergehenden Kapitel gesagt und ρειν; wenn ferner das tv n^aitfiv 

«rwiesen haben: Wenn das όιιμην und das κακώς πράττε iv ^iw^i^der 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



117 



ΚΛΛ, 'Ομολογώ, άλλα μή ερώτα. , 

2Ω, Είεν* δίχρώντα δε δή τιίνειν άλλο τι η ηδν φτ^ς 
είναι ; 

ΚΛΛ, ΐΕγωγε. 

2Ω. Οντίονν τοντου ον λέγεις το μεν διχ^ίώντα λυ- 
τνονμενον δήτΐου εστίν; 

ΚΑΛ. Ναι. 

2Ω, Το δε ηίνειν πλήρωσίς τε της ένδειας τιαΐ ηδονή; 

ΚΑΛ. Ναέ. 

2Ω, Ονκονν κατά το τιίνειν χαίρειν λέγεις; 

ΚΑΑ, Μάλιστα. 

^Ω. /ίιχρώντά γε; 

ΚΑΑ. Φημί. 

2Ω. Ανπονμενον ; 

ΚΑΑ, Ναι. 

2Ω. Αισ^-άνει ουν το συμβαίνον , οτι λνπονμενον 
χαίρειν λέγεις αμα, όταν διχρώντα τιίνειν λέγης; η ονχ 
αμα τοντο γίγνεται κατά τον αντον τότιον και χρόνον είτε 
φνχίις εϊτε σώματος βονλει; ονδεν γάρ, οίμαι, διαφέρει, 
εστί ταντα η ον; 

ΚΑΑ. "Έστιν. 

2Ω. Αλλά μην εν γε πράττοντα κακώς τνράττειν 
αμα αδύνατον εφης είναι. 

ΚΑΑ. Φημι γάρ. 

^Ω, Ανιώμενον δέ γε χαίρειν δννατον ώμολόγηκας. 



ausschliefsen , bei dem Genufs des 
Trinkenden aber das όίψην und das 
nivsLV zeitlich zusammenfallen, so 
können das η&ν und das ya'iQuv 
einerseits und das ευ πράττειν an- 
drerseits (d. i. das ηδν und das 
«ya^oV) nicht dasselbe sein. 

In Bezug auf die Übersetzung ist 
darauf hinzuweisen, dafs wir statt 
des όί-φώντα πίνειν und ev πράτ- 
τοντα κακώς πράττειν sagen : 
„dürsten und trinken, sich unglück- 
lich fühlen und sich glücklich füh- 
len". Den zusammengesetzten Be- 



griff το όίχρώντα πίνειν trennt 
Plato in το διχρώντα {ονκονν τού- 
τον ον λέγεις το μεν διχρώντα 
λνπονμενον δηπον εστίν) und το 
πίνειν {το δε πίνειν πλήρωσις 
κ. τ. έ.). Wir übersetzen also die 
Worte το διχρώντα ^ das διχρών- 
τα, d. i. der Ausdruck διχρώντα, 
wie ein το διχρην: „Von deinem 
Ausdrucke το διχρώντα πίνειν ist 
also der erste Begriff το διχρών- 
τα^ ein λνπην Erweckendes, der 
andere, το πίνειν, ein ηδονην Schaf- 
fendes". 



118 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

ΚΛΛ, Φαίνεται. 

2Ω. Ουκ αρα το χαίρειν εστίν εν πράττειν ονδε το 
avLaad^aL κακώς, ώστε έτερον γίγνεται το ηδυ τον άγαμου. 

ΚΛΛ. Ουκ οίδ' αττα σοφίζει, ώ ^ώκρατες. 

2Ω. ΟΙσ^α, άλλα άτ,χ,ίζει, ώ Καλλίκλεις' y.al τΐρόϊ&ί 
γε ετι εις το ϊμπροσΒ-εν^ οτι έχων ληρείς ϊνα ειδΐίς, ως 
σοφός ών με νον&ετείς, ονχ αμα δίΐρών τε έκαστος 
ημών τΐέπανταί χαϊ αμα η δομένος δια τον τνίνειν; 

ΚΛΛ, Ουτί οίδα 6 τι λέγεις. 

ΓΟΡ. Μηδαμώς, ώ Καλλίχλεις, αλλ' άπογ,ρίνον γ,αΐ 
ημών ένεκα, ϊνα περαν^ώσιν οί λόγοι. 

Κ^^. Άλλ άεΐ τοιούτος εστί ^ωκράτης^ ώ Γοργία' 
σμικρά και ολίγον άξια ανέρωτα και εξελέγχει. 

ΓΟΡ. 'Λλλά τι σοι διαφέρει; πάντως ον ση αντη η 
τιμή, ώ Καλλίκλεις' άλλ' νπόσχες 2ωκράτει έξελέγξαι 
οτιως αν βούληται. 

Κ,Λ^ί. Έρωτα δη σν τά σμικρά τε και στενά ταντα, 
εττείπερ Γογρία δοκεΐ όντως. 

Viel gestritten ist über die Worte quod ακκίζεται srmuletque igno- 

οτι έχων ληρεΐς in και πρόϊ&ί γε rantiavi, tum huc i'espiciens ita 

ετι εις το εμπροσθ^εν, οτι έχων pergit dicere: Et progredere 

ληρεΐς, %va είότ^ς κ. τ. ε. Stallbaum ad huc Ιο ng ius^ quandoqui- 

sagt: Offenderunt criticos verba dem app aret te migas agere 

Ότι έχων ληρεΐς ^ utpote Socratis (quippe quum tua ignoi'antiae si- 

urbanitati minus convenientia. mulatio 7nerae 7iugae sint), ut in- 

Jtaque Heindorfius ea hie deleri, teil ig as, quuin tu sis sa- 

mox autein pro οτι λέγεις potius piens, qui ?ne reprehendis. 

οτι έχων ληρεΐς scribi iussit. C.Fr. Ich glaube, die Worte weisen spöt- 

Hermannus illa hinc in alium lo- tisch zurück auf des Kallikles ποία 

ctim transtulit; posiiit enim ea post νηοδηματα ; φλυαρείς έχων im 

Ουκ οΙδα οτι λέγεις. Hlnkelman- 4δ. Kapitel, das οτι ist hier, wie 

nus denique — iit offensio omnis so oft bei Plato, nur Anführungs- 

removeretur verba και πρόϊΘ-ί γε zeichen, und statt des ψλναρεΐς 

nsque ad ων με vovS -ετεΐς Callicli setzt Sokrates das gleichbedeutende 

tribuenda iudicavit. (Deuschle und ληρεΐς. So würde die Stelle zu 

Cron weisen allein die Worte οτι übersetzen sein : „Nun frisch vor 

έχων ληρεΐς dem Kallikles zu.) zu dem, was du vorher (το εμηρο- 

naec vero consilia omnia quum οθ-εν) gesagt hast, auf dein εχωΐ' 

vel calidiora et audaciora vel inu- ληρεΐς oder ψλναρεΐς έχων. damit 

tilia si7it, tum nihil habent veri- du begreifst, mit welcher Weisheit 

similitudinis. Nee vero quidpiarn du mich ermahnst!" Dal's dieser 

7nutandu7n putamus. Quum enivi wuchtige Hieb gesessen hat, be- 

Soerates Callicli exprobraverit, weist der Umstand, dafs Kallikles 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



119 



53. 2Ω. Ευδαίμων εΐ, ώ Καλλίγ,λεις, οτι τα μεγάλα 
μεμνησαυ tcqIv τα σμικρά' εγώ δ' οντ. ψμην ^εμιτόν 
είναι, od -εν ονν άπέλιπες, αποκρίνον, ει ονχ αμα παύε- 
ται διψών έκαστος ημών καΐ ήδόμενος, 

ΚΑΛ. Φημί. 

2Ω. Ονκοϋν και τνεινών και των άλλων ετνιΟ^νμιών 
και ηδονών α^αα τΐανεται; 

ΚΛΛ. ^Εστι ταντα. 

2Ω. Ονκοϋν και τών λυπών και τών ηδονών αμα 
παύεται ; 

ΚΑΛ, Ναι. 

2Ω, Αλλά μην τών άγα&ών και κακών ούχ α^^α 
παύεται, ως συ ώμολόγεις' νυν δε ουχ ομολογείς; 

ΚΑ Α. "Βγωγε' τι ούν δή ; 

2Ω. 'Ότι ου ταντά γίγνεται, ω φίλε, τάγα^ά τοις 
ηδέσιν ούδε τά κακά τοις άνιαροΐς. τών μεν γάρ αμα 
παύεται, τών δε ου, ώς ετέρων όντων' πώς οϋν ταύτα 
αν εϊη τά ηδέα τοις άγα&οΐς η τά ανιαρά τοις κακοΐς; 
εάν δε β ούλη , και τηδ^ έπίσκειραι' οίμαι γάρ σοι ούδε 



sich böse abwendet und erst von 
Gorgias veranlafst, den Kampf wie- 
der aufnimmt. 

Kap. 52. Sokrates weist dem 
Kallikles ferner Widersprüche nach, 
die sich aus der Gleichstellung des 
Guten und des Angenehmen er- 
gaben. Wie Gutes und Angenehmes 
nicht dasselbe sein können, weil 
das Angenehme, die ηόονη, mit sei- 
nem Gegensatze, der λύπη oder der 
έπιϋνμία zugleich aufhört, das Gute 
aber mit seinem Gegensatze, dem 
Schlechten nicht zugleich erlischt, 
so ergiebt sich auch folgender Wi- 
derspruch : Die Guten sind gut als 
Besitzer eines Guten, die Schlechten 
schlecht als Inhaber eines Schlech- 
ten. Nun sind beispielsweise die 
uvÖQHOi und die (ρ^όνιμοί άγσΑ^οί, 
weil ihnen ein αγαΟ-όν, die dvÖQtla 
oder die φρόνησις, innewohnt. 
Beide aber, ανδρείοι wie φρόνιμοι, 



freuen sich und betrüben sich; es 
wohnt ihnen also bald ηόονη, bald 
?.ν7ΐη bei ; wäre nun aber, wie Kalli- 
kles behauptet, die ηόονη, das ηόν 
mit dem αγα&όν und die λνπη, 
das άνιαρόν mit dem κακόν ein 
und dasselbe, so würden danach 
die ανόρεΐοι und φρόνιμοι, it nach- 
dem sie sich freuen oder betrüben, 
gut oder schlecht, in summa also 
nicht blofs gut, sondern gut und 
schlecht zugleich sein. 

Die Anfangsworte des Kapitels: 
EvόaίμoJV ei, ώ Καλλίκλεις κ. τ. ε. 
necken den Kallikles satirisch, weil 
er die bisherigen Sätze des Sokra- 
tes als unwerte, engherzige Fragen 
(τά σμικρά τε καΐ στενά) gekenn- 
zeichnet hat. Sokrates spricht im 
Bilde der eleusinischen Mysterien. 
Zuerst würde man dort in die so- 
genannten kleinen Mysterien, spä- 
ter in die grofsen eingeweiht. So- 



120 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

τανττ^ δμολογεΐοα^αι, α&ρεί δέ' τους άγαμους ονχΐ αγα- 
θών παρουσία άγαμους xaleiQf ωσπερ τους χαλους οίς 
αν χάλλος παρτ]; 

ΚΑΑ. "Εγωγε. 

^Ω. τι δέ; άγαμους άνδρας χαλεΐς τους άφρονας 
χαΐ δειλούς; ου γαρ άρτι γε, άλλα τους ανδρείους χαΐ 
φρόνιμους έλεγες' η ου τούτους αγαθούς χαλείς; 

ΚΑ Α. Πάνυ μεν ούν. 4 

^Ω. Τι δέ; τταΐδα άνόητον χαίροντα ηδη είδες; Ι 

ΚΑΛ, 'Έγωγε. ' 

^Ω, Ανδρα δε ουττω είδες άνόητον χαίροντα; 

ΚΑ Α. Οίμαι εγωγε' άλλα τι τοϋτο; 

^Ω. Ουδέν αλλ' άποχρίνου. 

ΚΑΑ, Είδον. 

^Ω, Τι δέ ; νουν έχοντα λυπούμενον y.ai χαίροντα; 

Κ Α Α, Φημί. 

^Ω, Πότεροί δε μάλλον χαίρουσι χαϊ λυπούνται^ οί 
φρόνιμοι η οί άφρονες; 

ΚΑΑ. Οίμαι εγωγε ου πολύ τι διαφέρειν. 

^Ω. Αλλ' άρχει και τοϋτο. εν πολέμψ δε ηδη είδες 
άνδρα δειλόν ; 

ΚΑΑ, Πώς γαρ ου; 

^Ω, Τι ούν ; άπιόντων των πολεμίων πότεροι σοι 
εδόχουν μάλλον χαίρειν, οί δειλοί η οί ανδρείοι; 

ΚΑΑ. 'Αμφότεροι εμοιγε μάλλον εΐ δε μη, παρα- 
ηλησίως γ ε. 

krates hat dem Kallikles auch erst, habe ich mit Stallbaum und Deuschle 

wie er sagt, die kleine Weihe geben beibehalten, aber nicht, weil ich 

wollen, um ihn so auf die grol'se mit ihnen dem Coraes folge, wel- 

vorzubereiten. Kallikles aber ist eher sagt: Παίζων τοντο Xeyfi' 

so glücklich, die kleine bereits ver- xat ol δειλοί έόόχονν μοι χαίρειν 

achten zu können, natürlich, da er μάλλον των άνόρείων xal οϊ av- 

die grofse Weihe — hier also die δρεΐοι μάλλον τών δειλών. Es ist 

Weisheit der Rhetoren und Sophi- ja wahr, Kallikles ist bemüht, dem 

sten — bereits absolviert hat. Sokrates Antworten zu geben, mit 

Sprachlich bietet das Kapitel denen er nichts soll anfangen kön- 

keine Schwierigkeiten. Has μάλλον nen. Aber diese seine Antworten 

\n αμφότεροι εμοιγε μάλλον, ^ve\- sind doch immer nur Folgerungen 

ches C. F, Hermann einklammert, aus vorher Behauptetem, rüoksiclits- 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



121 



2Ω. OvShv διαφέρει, χαίρονσι ό^ ονν χαϊ οί δειλοί;. 

ΚΛΛ. Σφόδρα γε. 

2Ω. Και οί άφρονες, ώς εοιχεν. 

ΚΑΛ. Ναι. 

2Ω. Προσιόντων δε οί δειλοί μίνον λυπούνται η 
ΤίαΙ οί ανδρείοι; 

ΚΛΛ, ^Αμφότεροι, 

2Ω. Αρα ομοίως; 

ΚΑ Α, Μάλλον ϊσως οί δειλοί. 

2Ω. Απιόντων δ^ ου μάλλον χαίρονσιν; 

ΚΑΑ. ^Ίσως. 

^Ω. Ονχονν λυπούνται μεν και χαίρουσι χαϊ οί 
άφρονες και οί φρόνιμοι και οί δειλοί και οί ανδρείοι 
παραπλησίως, ώς συ φ^^ς, μάλλον δε οί δειλοί των αν- 
δρείων; 

ΚΑΑ. Φημί. 

2Ω. ^Λλλα μην οϊ γε φρόνιμοι και οί ανδρείοι άγα- 
■θ•οί, οί δε δειλοί και άφρονες κακοί; 

ΚΑΑ. Ναι. 

2Ω. Παραπλησίως αρα χαίρονσι και λντιοννται οί 
άγαμοι και οί κακοί; 

ΚΑΑ. Φημί. 

2Ω. Αρ' ονν παραπλησίως εΐοϊν άγαμοι και κακοί 
οί αγα^-οί τ ε και οί κακοί; η και ετι μάλλον αγαθοί οί 
άγαχ^οϊ και κακοί είσιν οί κακοί; 

53.. ΚΑΑ. Αλλα μα Ji ονκ οιδ^ ο τι λέγεις. 



lose {μ^τα παρρησίας) Folgerun- 
gen aus falschen Voraussetzungen. 
Die Antwort: „beide freuen sich in 
höherem Grade" würde aber ver- 
rückt sein, weil sie selbst den 
Schein logischer Konsequenz ver- 
nachlässigte. Ich erkläre mir die 
Stelle so: das griechische μάλλον 
heifst „mehr" und „vielmehr". Kal- 
likles hat es in des Sokrates Frage 
als ein „vielmehr" zu πότεροι iöo- 
κονν und nicht zu χαίρειν genom- 
men: „beim Abzug der Feinde, wel- 



che schienen dir vielmehr sich zu 
freuen, die Feigen oder die Mu- 
tigen?" Er wiederholt es also in 
derselben Bedeutung: „beide schie- 
nen mir vielmehr sich zu freuen" 
d. h. dasselbe zu empfinden; ει öh 
μη, παραπλησίως γε »und wenn 
nicht dasselbe, das χαίρειν, so doch 
etwas Ahnliches. 

Kap. 58. Das Kapitel fafst in 
klarer Weise das in den letzten 
Kapiteln gewonnene Resultat zu- 
sammen. Die Zusammenfassung, 



122 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

ΣΩ. Ονχ, οΙσ&^ οτι τους άγαβ-ονς άγαϋ-ών cpf]g ττα- 
ρονσία είναι άγα&ονς , ΥΜζονς δε /.αχών; τα δε άγαβ-ά 
είναι τάς ηδονάς, γ.αν.α δε τάζ ανίας; 

ΚΑΛ. "Εγωγε. 

ΣΩ. Ουχονν τοις χαίρονσι ττάρεστι τάγαϋ^ά^ αί ήδο- 
ναί, εϊπερ χαίρονσιν; 

ΚΛΛ, Πώς γαρ ον; 

^ΣΩ. Οϋλονν άγα&ών παρόντων αγαθοί είσιν οΐ 
χαίροντες; 

ΚΑΛ. Ναι. 

ΣΩ. Τί δε; τοις άνιωμένοις ου ττάρεστι τα ν.α'/.ά, αϊ 
λυτται ; 

ΚΑΛ, Πάρεστιν. 

ΣΩ. Κακών δε γε παρουσία ψγ^ς συ είναι χαχους 
τους κακούς' η ουκέτι φν^ς; 

ΚΑΛ. "Εγωγε. 

ΣΩ. ^Αγα^οϊ αρα οΊ αν χαίρωσι, κακοί δε οϊ αν άνι~ 
ώνται ; 

ΚΑΛ. Πάνυ γε. 

ΣΩ. Οϊ μεν γε μάλλον μάλλον, οϊ δ' ι]ττον ήττον, 
οϊ δε παραπλησίως παραπλησίως; 

ΚΑΛ. Ναι, 

ΣΩ. Ούκονν φγις παραπλησίως χαίρειν και λυπεί- 
σ3^αι τους φρόνιμους καΐ τους άφρονας και τοις δειλοίς 
και τους ανδρείους, η και μάλλον ετι τους δειλούς; 

ΚΑΛ. ^Εγωγε. 

ΣΩ. Συλλόγισαι δη κοιντ] μετ' εμού, τί ήμιν συμ- 
βαίνει εκ των ώμολογημένων' και δις γάρ τοι και τρις 

die Rekapitulation motiviert Plato und den nun Sokiates zur Strafe 
trefflich durch den spafshaften Aus- so in Verwirrung gebracht hat, dafs 
ruf des Kallikles: Αλλ« μα JC er mit einem Schwüre bekräftigt, 
ουκ οΐό' οτι λέγεις. Dieser Aus- ihm stehe, wie wir sagen, der Ver- 
ruf wirkt um so komischer, wenn stand still. 

man ihn mit den letzten Worten Zu dem xal δΙς γάρ τοι καΐ τοις 

des Kallikles im 51. Kapitel zusam- φααι κ. τ. b. sagt der Scholiast: 

menhält: ερώτα δη αν τα σμικρά ^ις καΐ τρις το καλόν, οη χρη 

τ ε καΐ στενά ταντα, mit dem Hoch- περί των καλών πολλάκις λέγειν. 

mut, der aus diesen Worten spricht ^Εμηεδοκλέονς το εηος , «V' ^)ί• 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 123 

φααι vmXov είναι τα. χαλά λέγειν τε χαϊ επισκοπεΐσ^^αι, 
ayad^bv μεν είναι τον φρόνιμον γ,αϊ άνδρείόν φαμεν. 
ή γαρ; 

ΚΛΛ, Ναι. 

2Ω. Καγ.ον δε τον άφρονα κα< δειλόν ; 

ΚΑ Λ. Πάνν γ ε. 

2Ω. ^Αγα^ον δε αν τον χαίροντα; 

ΚΑΛ. Ναι. 

2Ω, Κακόν δε τον άνιώμενον ; 

ΚΑ Α. Άνάγγ,η. 

2Ω. ^ΑνιάσΒ^αι δε γ,αϊ χαίρειν τον άγαΟ^όν τ,αΐ ΥΜκόν 
ομοίως^ ϊσως δε και μάλλον τον κακόν; 

ΚΑΑ. Ναι. 

ΈΩ. Ονγ-ονν ομοίως γίγνεται γ,αλος γ,αϊ άγα&ος τψ 
άγαΌ-ψ η γ,αϊ μάλλον άγαδ-ος δ ν.ατ,ός; ον ταϋτα συμβαί- 
νει '/ΜΪ τα πρότερα εκείνα, εάν τις ταντά φγ] ηδέα τε ν.αΧ 
άγα^ά είναι; ον ταντα ανάγκη, ώ Καλλίκλεις; 

54• ΚΑΑ. Πάλαι τοί σου άκροώμαι^ ώ Σώκρατες, 
γ.αΟ^ομολογών , εν^υμοίμενος οτι, καν παίζων τις σοι 
ένδφ οτιοΰν , τούτον άσ μένος έχει ώσπερ τά μειράζια, 
ώς δη σν οϊει εμε η και άλλον οντινονν άν3^ρώπων ονχ 
ηγείσ&αι τάς μεν βελτίονς ηδονάς, τάς δε χείρονς. 

καΐ η παροιμία ' φησί γάρ ' καΐ wie mit den ηόοναί, so ist es mit 

όΐς γάρ, ο δει, καλόν εστίν ένί- den λίττκί; man mufs also die guten 

απειν. Η. Müller vergleicht unser von ihnen erstreben, die schlechten 

Sprichwort : ein schönes Lied kann vermeiden d. h. των άγαΟ•ών ένεκα 

man zweimal hören. Wir sagen δεΐ τα ηδέα πράττειν, αλλ^ ον 

"wohl noch öfter: ein gutes Buch τάγαΟ^α των ηδέων. 

kann man zweimal lesen. Piato giebt den Beginn eines 

neuen Abschnittes des Dialogs in 



kunstvoller Weise zu erkennen, in- 

Kap. 54. Die beiden nächsten sofern er Kallikles die Berechtigung 

Kapitel verfolgen das Ziel, dem Ge- der bisherigen Betrachtung leugnen 

genstand des Dialogs eine andere läfst, weil er gescherzt und So- 

Seiteabzugewinnen, fürdenSchlufs- krates nach Knabenart den Scherz 

teil des Dialogs das Thema zu fi- für Ernst genommen habe. Er mo- 

xieren. Sokrates schlielst zunächst tiviert dann das Auftreten des die 

im vorliegenden Kapitel: Von den folgende Betrachtung einleitenden 

Freuden sind die einen gut, die Satzes — τάς μεν βελτίονς ηδο- 

andern schlecht; gut sind die nütz- νας, τάς δε χείρονς — psycholo- 

lichen, schlecht die schädlichen; gisch: Kallikles hat auf dem W^ege 



124 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



^Ω. 'Ιου ίον , ώ Καλλίχλεις, ώς πανούργος εΐ, -και 
μοι ωσπερ τιαιδϊ χρΐ]^ τότε μεν αν φόσχων όντως εχειν, 
τότε δε έτέρως, έξαπατών με. γ,αίτοι ovy. ωμην γε κατ' 
αρχάς νττο σον έκόντος είναι εξα7εατη-3'ήσεσ^'αι, ώς οντος 
φίλον' ννν δε έφενσ^ην, Aal ώς εοιχεν άνάγαη μοί κατά 
τον παλαιόν λόγον το τζαρον εν τεοιείν aal τοντο δέχεσ^αι 
το διδόμενον παρά σον. εστί δε δη, ώς εοιχεν, ο ννν λέ- 
γεις, οτι ήδοναί τινές εισιν αί μεν άγα^αί, αί δε καχαϊ 

η γάρ; 

ΚΑΛ. Ναι. 

2Ω. Λρ' oiy άγα -d^ai μεν αί ωφέλιμοι, χαχαΐ δε αί 
βλαβεραί; 

ΚΛΛ, Πάνν γε. 

^Ω, ^Ωφέλιμοι δέ γε αί αγαθόν τι ποιονσαι, κακαί 
δε αί -καιρόν τι; 

ΚΑΛ. Φημί. 



der Wahrheit dem Sokrates nicht 
entweichen können; er versucht 
es nun auf dem Wege der Lüge, 
stellt den für die Betrachtung nö- 
tigen Satz, an den er bisher gar 
nicht gedacht hat, hin als selbst- 
verständlich, als müsse man, wenn 
von ηόοναί die Rede sei, selbst- 
verständlich zwischen edlen und 
schlechten Freuden scheiden und, 
wenn Kallikles von dem Erstreben 
der Freuden rede, selbstverständ- 
lich annehmen, er habe nur τας 
βελτίονς ηόονάς im Auge. Diesen 
Winkelzug benutzt nun Sokrates 
trefflich. Er lacht den Lügner aus 
mit dem ων — ηαιόΐ χρ^; er sagt 
ihm derb die Wahrheit mit dem 
τότε μεν αν φάοκων — έξαπα- 
τών με; er verhöhnt ihn endlich 
mit dem komisch -ernsten καίτοι 
ονκ ωμην κ. τ. ε. nnd dem ννν οε 
έχρενσϋ-ην κ. τ. ε. ; er schlägt ihn 
endlich vollends dadurch, dafs er 
sagt: „ich werde dich beim Worte 
halten und mir deinen neuen Satz 
zu Nutze machen (το παρόν εν 
ηοιείν etwa: dem Vorliegenden 



gut beikommen). Er lacht ihn aus : 
das Lov Lov entspricht unserem 
„au, au!", ist eigentlich ein Aus- 
ruf des Schmerzes, der aber hier 
ironisch gebraucht wird, wie wenn 
wir mit unserem au, au! angeben 
wollen, dafs wir einen faden Witz 
als solchen erkannt haben ; er nennt 
ihn, mit dem Finger drohend, πα- 
νούργος^ «du Schelm" oder „du 
kleiner Schäker!"; er sagt ωοπερ 
παιδί χρ^ μοι, zurückweisend nicht 
blofs auf das τα μειράκια des Kal- 
likles, sondern auch aufsein παί- 
ζωvy in dem ja das παις steckt. 
Er sagt ihm derb die Wahrheit, in- 
dem er ihm vorwirft, doppelzüngig 
zu sein {τότε μεν φάοκων όντως 
εχειν , τότε όε ετερως) und ihn 
hinler das Licht führen zu wollen. 
Er verhöhnt ihn endlich mit dem 
Hinweis auf seine eigenen Worte, 
nach denen er ein εννονς dem So- 
kiates gegenüber sein wollte. Sar- 
kastisch ist gegen SchUifs des Ka- 
pitels die Erwähnung des Polos: 
Kallikles hatte ja die Zugeständ- 
nisse des Polos und des Clorgias 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



125 



2Ω. .^Q^ ονν τάς τοιάσόε λέγεις, οίον κατά το σώμα 
ας ννν δη ελέγομεν εν τψ έσ^ίειν και πίνειν ήόονάς; [ει] 
άρα τούτων αί μεν νγίειαν τιοιονσαι εν τφ σώματι, Τ] 
ίσχυν η αλλην τινά άρετήν τον σώματος, αύται μεν άγα- 
•d-ai, αϊ όε τιναντία τούτων χατιαί; 

ΚΛΛ, Πάνυ γ ε. 

2Ω, Ovycovv γ,αι λνπαι ωσαύτως αί μεν χρησταί ει- 
σιν, αί δε ττονηραί; 

ΚΑ Λ. Πώς γάρ ον ; 

2Ω, Ovytovv τάς μεν χρηστάς και ηδονάς και λύηας 
και αίρετέον έστϊ και τιρακτέον ; 

ΚΑ Λ. Πάνυ γε. 

2Ω. Τάς δε τεονηράς ον; 

ΚΑΑ. Αηλον δη. 

2Ω. "Ενεκα γάρ πον τών αγαθών άπαντα 'ημΐν εδοξε 
Ίΐρακτέον είναι, ει μν7]μονεύεις, εμοί τε και Πώλψ. άρα 
και σοι σννδοκεΐ οντω, τέλος είναι άτνασών τών πράξεων 
το αγαθόν, και εκείνον ένεκεν δείν πάντα τάλλα πράτ- 
τεσ^αι, άλλ^ ούκ εκείνο τών άλλων; σύμχρηφος ήμΙν ει 
και σν εκ τρίτων; 

ΚΑΑ. ^Εγωγε. 

2Ω. Τών άγα&ών άρα ένεκα δεΙ και τάλλα καϊ τά 
Ύ^δέα πράττε IV, άλκ' ον τάγα^ά τών ηδέων. 

ΚΑΑ. Πάνν γε. 

2Ω. Αρ otv παντός ανδρός εστίν εκλέξασ^αι^ 7cola 
άγα^^ά τώ,ν ηδέων έστϊ και οποία κακά, η τεχνικού δει 
εις ϊκαστον ; 

ΚΑΑ. Τεχνικού. 

55. ^Ω. ^Αναμνησ^ώμεν δη ων αν εγώ 7ΐρός Πώ- 
λον και Γοργίαν ετύγχανον λέγων, ελεγον γάρ, εΐ μνη- 



als übereilte hingestellt, nun aber 
ist er selber zu der Ansicht ge- 
kommen, τ Ηλος tLvaL απααών τών 
πράξεων το αγα^ί^όν , nun ist er, 
der das avvöoxelv des Polos und 
des Sokrates perhorresciert halte, 
als dritter in den Bund getreten 



und stimmt mit ihnen (σνμψηφος 
έκ τρίτων). 

Kap. 55. Ebenso nicht ohne 
Ironie läfst Sokrates den Kallikles 
die ganze dem Polos und Gorgias 
abgezwungene Reihe von Schlüssen 
noch einmal durchkosten und zwingt 



126 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



μονενεις, οτι εΐεν παρασχεναϊ αί μεν μέχρι ήδονης, αντο 
τοΰτο μόνον παρασν.ενάζουοαι y άγνοονσοα δε το βέλτων 
γ,αϊ το χείρον, αί δε γιγνώσκονσαι ο τι τε αγαθόν xat 
ο τι '/.ατιόν ' y.ai ετί^ην των μεν περϊ τάς τ^δονάς την 
μαγειρί'λήν , εμηειρίαν αλλ' ον τέχνην , των δε περϊ το 
άγα^ον την Ιατριγ,ην τέχνην. καΙ προς φιλίον , ω Καλ- 
λίκλεις, μήτε αυτός οΊου δείν ττρος εμε τναίζειν μηδ' ο 
τι αν τύχης τταρά τα δθ7.ονντα άπο'λρίνον , μήτ^ αν τα 
τναρ' εμοϋ όντως άποδέχον ας παίζοντος' οράς γάρ, οτι 
περϊ τούτον είσϊν ημΐν οι λόγοι, ον τι αν μάλλον σπον- 
δάσειέ τις τίαϊ σμιγ,ρον νουν έχων αν^-ρωπος , η τοντο, 
οντινα χρή τρόπον ζην , πότερον έπϊ ον συ παρακαλείς 
εμέ) τα του ανδρός δη ταντα πράττοντα, λέγοντα τε εν 
τφ δήμω και ρητοριηην ασκούντα καϊ πολιτενόμενον τού- 
τον τον τρόπον, όν νμείς νυν πολιτενεσ^-ε, η επϊ τόνδε 



auch ihn, zuzustimmen, obwohl 
er der Zustimmung seiner beiden 
Freunde die Konsequenz abgespro- 
chen hat. Zn dem Ausdruck πα- 
oaoxeval i^b'/ql ηδονής, der in den 
Worten αντο τοντο μόνον ηαρα- 
οκενάζονσαι erklärt wird, sagt der 
Scholiast treffend: ov τέχνας, ονκ 
εμπειρίας είπεν, άλλα το μέσον 
τούτων, τας παρασκενάς, ωςπερ 
εν τοις πρόσ&εν τας επιτηδεύσεις 
und Stallbaum setzt ebenso treffend 
hinzu : Ferba μέχρι ηδονής ne qius 
perperam accipiat, cautum est ab 
ipso Pia tone , qui adiecerit haec: 
αντο τοντο μόνον παρασκενά- 
ζονσαι h. e. quae hoc ipsum tan- 
tum efficerent neque ampUus quid 
spectarent. Der Ausdruck άγνοον- 
σαι το βελτιον και το χείρον „sie 
kennen das Bessere und das Schlech- 
tere, oder wie wir mit dem Posi- 
tiv sagen, das Gute und das Schlechte 
nicht, wissen nichts davon" heilst: 
es kümmert sie das Gute und das 
Schlechte nicht. Weiterhin ist, wie 
ich glaubte durch die Interpunktion 
andeuten zu müssen {την μαγειρι• 
κήν , έμπειρίαν αλλ' ον τεχνην 



statt την μαγειρικην έμπειρίαν, 
αλλ* ον τέχνην) y έμπειρίαν wohl 
appositioneil zu μα/ί^ρ^λτ?^ ν zu fas- 
sen. Ironisch ruft er dann den 
Schützer seiner und des Kallikles 
Freundschaft an, προς {άιος) φι- 
λίον, und beschwört bei ihm den 
lieben Freund, das παίζειν zu las- 
sen d. h. hält ihm vor, dafs ein 
leidlich verständiger Mensch {καΐ 
σμικρόν νοίν έχων ανθ-ρωπος) 
die ernsteste Lebensfrage auch ernst 
nehmen müsse und stellt sodann 
die beiden Lebenswege, um welche 
der ganze Streit sich dreht, ein- 
ander gegenüber, mit Sarkasmus 
im Hinblick auf des Kallikles ver- 
ächtliche Worte, welche die Philo- 
sophie nur für die Jugend , nicht 
aber für einen Mann gellen lassen 
wollten, den von Kallikles areprie- 
senen βίος als den τον ανδρός 
bezeichnend und dann spöttisch sei- 
nen Inhalt hinzufügend: λέγοντα 
τε iv τω δήμιο καΐ ρητορικτ^ν 
άακονντα καΐ πολιτενόμενον τον- 
τον τον τρόπον, ον νμεϊς ννν 
πολιτεύεσΙ^ε d. ι eine Politik trei- 
bend, die, wie sich bisher in dem 



ΓΟΡΓΙΑΣ 



127 



τον βίον τον εν φιλοσοφία, γ,αΐ τι τιοτ^ εστίν ούτος εχ,εέ- 
νον διαφέρων, ϊσως ονν βέλτιστόν εστίν, ώς άρτι ε^ω 
ετεεχείρησα, διαιρείσϋ^αι^ διελομένονς δε γ,αΐ ομολογησαν- 
τας άλληλοις, εΐ εστί τούτω διττώ τώ βίω , σγ,έχρασ&αι, 
τι τε διαφέρετον άλληλοιν χαΐ δπότερον βιωτέον αντοΐν. 
ϊσως ονν ουτζω οίσ&α τι λέγω, 

ΚΑΛ, Ου δητα. 

2Ω. Άλλ^ εγώ σοι σαφέστερον ερώ. ετΰειδη ώμολο- 
γή'λαμεν εγώ τε γ,αΐ σύ είναι μεν τι αγαθόν, είναι δε τι 
ήδύ, έτερον δε το ήδν του άγα^-ον, ετ,ατέρου δε αντοΐν 
μελέτην τινά είναι γ,αϊ τταραστ,ευήν της κτήσεως, την μεν 
του ήδέος &ήραν, την δε του άγα-Θ-οϋ — αυτό δε μοι 
τοϋτο πρώτον η συμφα&ι η μη' σύμφτβς; 

ΚΛΛ. Οντω φημί. 

56. ^Ω., ^'Id^i δη, α και προς τούσδε εγώ ελεγον, 
διομολόγησαί μοι^ ει αρα σοι εδοξα τότε άληΒ-ή λέγειν. 
ελεγον δε που^ οτι η μεν όχροποιική ου μοι δογ,εΐ τέχνη 

Dialoge gezeigt hat, der Logik nicht 
standhält, sondern bald dies und. 
bald jenes behauptet. Sodann giebt 
er das Thema des nächsten Teiles 
des Dialogs: τι διαφέρετον τω 
βίω τον ανδρός πο'λίτενομένον 
καΐ τον_φύ.οο6φον ; In dem Satze 
ϊαως ονν βέλτιατόν βστιν — βιω- 
τέον αντοΐν heifsen die Worte διε- 
λομένονς καΐ ομολογησαντας άλ- 
ληλοις „nachdem wir (die Begriffe 
der beiden βίω) geschieden und uns 
miteinander verständigt haben d. i. 
nachdem wir uns über die Schei- 
dung geeinigt, verständigt haben", 
die Worte ει εστί τοντω δίττω, 
τό) βίο) sind aber, wie Deuschle 
richtig anmerkt, nicht als Frage- 
satz, der von 6μολογ7]οαντας ab- 
hängig wäre, sondern als hypothe- 
tische Protasis zu σκεψασΟ^αι zu 
fassen. Die Worte sind also nicht 
mit H, Müller zu übersetzen : „nach- 
dem wir das gethan und uns dar- 
über verständigt haben , ob diese 
beiden Lebenswege verschieden 
sind„, sondern das Objekt zu όμο- 



λογηοαντας ist, wie gesagt, aus 
διελομένονς zu nehmen und zu 
übersetzen : „wenn es so zwei Le- 
benswege giebt, dann ist es am 
besten zu untersuchen , worin sie 
sich unterscheiden." Am Schlufs 
des Kapitels beginnt Sokrates die 
Resultate seiner und des Kallikles 
Untersuchung zu rekapitulieren, un- 
terbricht sich aber auch da spöt- 
tisch gleich nach den ersten Prä- 
missen mit dem αντο δέ μοι τοϋ- 
το πρϋ)τον η σνμφα&ι η μη, als 
ob Kallikles andern Sinnes gewor- 
den und nicht vielmehr froh wäre, 
die bisherige Untersuchung hinter 
sich zu haben. 

Kap. 56. Sokrates wiederholt, 
was er früher über das, was man 
gewöhnlich mit dem Ausdrucke 
Kunst bezeichne, gesagt hat (Kap. 
18 und 7), dafs die wahre Kunst 
sich auf den Logos stütze, aber 
immer ein Schattenbild habe, das 
nicht τέχνη ist, sondern εμπει- 
ρία καΐ τριβή (Kap. 18). Er will, 
wie er oben gethan, die Rhetorik 



128 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

είναι αλλ' εμπειρία, ι) ό' ιατριγ,η, λέγων οτι η μεν τον- 
τον ου θεραπεύει και ttjv φνσιν εσχεπται και την αίτίαν 
ων 7ΐράττει, καί λόγον έχει τούτων ετιάστον δούναι, ι) ια- 
τρική' η (5* ετέρα της ηδονής, προς ην η θεραπεία αντη 
εστίν ατεασα, γ,ομιδή άτέχνως έπ αυτήν έρχεται, οντε τι 
τήν φνσιν στ,εψαμένη της ηδονής ούτε τήν αΙτίαν, άλό- 
γως τε παντάπασιν, ως έπος ειπείν, ουδέν διαρι^μησα- 
μένη , τριβή και εμπειρία μνήμην μόνον σωζόμενη τον 
ειω^ότος γίγνεσ^^αι, ω δή και πορίζεται τάς ήδονάς, 
ταντ^ ουν πρώτον σκοπεί ει δοκεΐ σοι ίκανώς λέγεσ^αι^ 
και είναι τίνες και περί χ^ίυχήν τοιαΰται αλλαι πραγμα- 
τείαι, αί μεν τεχνικαί, προμή^-ειάν τίνα εχουσαι τον βελ- 
τίστον περϊ τήν ιρνχήν , αί δε τούτον μεν όλιγωρονσαι, 
έσκεμμέναι δ^ αν, ωσπερ εκεί, τήν ήδονήν μόνον τής 

dieser letzteren Art unterordnen; mehr ohne jede tiefere Überlegung 
deshalb betont er in seinem Ge- nur auf dem Wege der Empirie 
gensatze die wahre τέχνη weni- auf ihr Ziel, Lust zu schaffen, los*, 
ger als die falsche, deshalb spricht Sokrates hebt nun statt des τούτον 
er von der wahren τέχνη in ruhij lebhaft gleich den bestimmteren 
ger grammatischer Fassung: ov Ausdruck hervor (της ηδονής), das 
θ-εραπενει καΐ την φνσιν εακε- einfache ϋ^εραπενει genügt ihm 
πται καΐ την αίτίαν ών πράτ- nicht, er giebt also einen volleren 
Tfi, sogar in einer zierlichen gram- Satz dafür, er unterbricht die be- 
matischen Form, im Chiasmus. Wo gonnene Konstruktion, veranlafst 
er dagegen von der zweiten spricht, durch den Wunsch, das άτέχνως 
ist es ihm mehr um das Her- hervorzuheben, er läfst zu dem την 
vorheben einzelner Begriffe, wie αίτίαν das Objekt ών πράττει fal- 
ηδονη vor allen , dann άτέχνως, len, weil sich das άλόγως ihm auf 
άλόγως, μνήμη zu thun, und darü- die Zunge drängt, hebt endlich wie- 
ber vernachlässigt er die klare gram- der den Gegensatz des λόγος her- 
matische Form. Dem Satze ?) ^aev vor in dem μνήμην μόνον — „sie 
τούτον ov θεραπεύει — η ίατρι- arbeitet nicht mit der Vernunft, 
χη analog gebildet, würde der fol- sondern mit dem Gedächtnis alleinj* 
gende Satz etwa diese Gestalt haben : — und kämpft nun mit dem ω, 
η δε ετέρα τούτον ov d -εραπεύει das hier einem καΐ τούτω „und 
οντε την φνσιν εσκεπται οντε dadurch" entspricht und gramnia- 




denn auch der Gedanke des Satzes : Neckend wiederholt er daiui in 
„die andere kümmert sich nicht grammatisch klarer Form noch zwei- 



um die Natur ihres Objektes und mal seinen Gedatiken, inuuer wie 
handelt deshalb nicht nach logi- der das εϊδωλον της τέχνης schar 
scheu Grundsätzen; sie geht viel- betonend uiul, als des Kallikle; 



ΓΟΡΓΙΑΣ, 



129 



ipvxrjgy τίνα αν αντί) τρόπον γίγνοιτο, ήτις δε rj βελτίων 
η χειρών των ηδονών ^ άντε σκοπουμεναι οντε μέλον αν- 
ταΐς άλλο η χαρίζεσ^αι μόνον, εϊτε βέλτων εϊτε χείρον, 
εμοί μεν γάρ^ ω ΚαλΙίχλεις, δογ.οναί τε είναι, γ.α\ εγωγέ 
φημι το τοίοντον τ,ολακείαν είναι γ,αι περί σώμα καί 
περί χρνχήν καί περί άλλο ότου αν τις την ηδονϊΐν &ε- 
ραπενη, άονίέπτως έχων τον άμείνονός τε και τον χεί- 
ρονος' σν δε δ ή πότερον σνγγ.ατατί^εσαι ημίν περί τοί- 
των την αυτιών δόξαν η άντίφης; 

ΚΛΛ. Ouy, εγωγε, άλλα συγχωρώ^ ϊνα σοι γ,αΐ πε- 
ρανΟ^η 6 λόγος "^αϊ Γοργία τώδε χαρίσωμαι. 

2Ω. Πότερον δε περί μεν μίαν ιρνχήν εστί τοΐτο, 
περί δε δυο xai πολλάς ουκ εστίν; 

ΚΑΛ. Ονχ, άλλα γ,αι περί δυο χαϊ περί πολλάς. 

2Ω. Ονγ,ονν καί ά^ρόαις αμα χαρίζεσ&αι εστί, μηδέ 
στίοπονμενον το βέλτιστον ; 

ΚΑΛ. Οΐμαι εγωγε. 

57. ^Ω. ^Εχεις ονν ειπείν, αίτινες είσιν αι επιτη- 
δεύσεις αϊ τοντο ποιονσαι; μάλλον δε εΐ βονλει, εμον 



Miene immer unzufriedener wird, 
ihn heimlich lachend zu einer Zu- 
stimmung herausfordernd. Als dann 
Kallikles unwillig antwortet: „Ja, 
ja, damit du nur endlich mit dei- 
nem λόγος zum Ziele kommst und 
Gorgias zufrieden gestellt wird!•' 
straft er ihn für die schnöde Ant- 
wort damit, dafs er ihm in kurzen 
"Worten zwei Fragen vorlegt von 
der Art, wie man sie einem Kna- 
ben vorlegt; denn für einen Mann 
sind die Fragen περί δε όνο καί 
ηολλας ονκ εστίν; und ονκονν 
καΐ ah -ύόοις κ, τ. h. wegen der 
Selbstverständlichkeit der Antwort 
fast verletzend. 

Kap. 57. Bonitz charakterisiert 
den Kallikles in seinen „Platoni- 
schen Studien" durchaus treffend: 
^Eine oberflächliche Aufklärunghat 
die Unbefangenheit sittlicher Über- 
zeugung und Gesinnung aufgeho- 
Plato, Gorgias. 



ben, aber nicht vermocht an deren 
Stelle wissenschaftliche Begrün- 
dung zu setzen". Kallikles bestä- 
tigt diese Charakteristik selbst, 
wenn er die Philosophie als eine 
vorübergehende Übung für die Ju- 
gend lobt, vom Mann aber ver- 
langt, dafs er sie verachte. Wie 
nun Sokrates den Polos ganz und 
gar nach seiner geistigen und sitt- 
lichen Fassungskraft behandelt hat, 
ohne dabei streng logisch zu ver- 
fahren (vgl, das zu Kap. 34, zu 
der Zusammenstellung der χρημα- 
ΤίΟτικη und der ιατρική und di- 
καιοσννη Gesagte), so darf man 
auch in seiner Auseinandersetzung 
mit Kallikles nicht überall logi- 
schen Ernst suchen, sondern mufs 
manches als Ausspruch scherzen- 
der Ironie auffassen. Zu scherzen 
hat Sokrates, wie gesagt, schon 
im vorigen Kapitel mit der Frage 

9 



130 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

ερωτώντος, ij μεν αν σοι öoxfj τούτων είναι, φά^ι, η δ^ 
αν μη, μή φά3^ι. πρώτον δε σχεφώμεΟ^α την ανλητιχην, 
ον δο'λει σοι τοιαύτη τις είναι, ώ Καλλίκλεις, την ήδονην 
ημών μόνον διώλ,ειν, άλλο δ' ονδεν φροντίζειν ; 

ΚΛΛ. ^Έμοιγε δογ.εΙ. 

2Ω. Ονχονν καΙ αΐ τοιαίδε απασαι, οίον ι] Άΐ&αρι- 
στικη ή εν τοις άγώσιν; 

ΚΑΛ, Ναι, 

ΣΩ. τι δε; η τών χορών διδασ/.αλία y.al ή των δι- 
■9^νράμβων ττοίησις ον τοιαύτη τις σοι λατα(ραίνεται; η 
ηγεί τι φροντίζειν Κινησίαν τον Μέλητος, όπως ερεί τι 
τοιούτον, οϋ-εν αν οι άκούοντες βελτίονς γίγνοιντο, η οτι 
μέλλει χαριείσ^αι τφ οχλω τών θεατών; 

ΚΑ Α. ζ/ήλον δη τοντό γε, ώ ^ώλρατες, Κινησίον 
γ ε πέρι, 

—β. Τι δε; 6 πατήρ αντον Μέλης ή προς τό βέλ- 
τιστον βλέπων έδόχει σοι γ,ιΒ^αρψδεΙν; η εκείνος μεν 
ονδε προς τό ήδιστον' ηνία γαρ αδων τονς ^εατάς* άλλα 

πότερον δε περί μεν μίαν ψνχην der Dithyrambendichtung d. i. der 
κ. τ. ε. begonnen , scherzend fährt Dichtung der Chorlieder . die er 
er in diesem Kapitel fort. Er nimmt wohl allein im Sinne hat, >vie die 
zuerst Beispiele aus der Tonkunst, Zusammenstellung mit ;/ τών öl- 
die αυλητίκή und die κιθ^αριστικη. θ-νράμβωΐ' ηοίηαις beweist , und 
Dafs Plato und Sokrates in einer der übrigen Festgesänge, der Dich- 
Stadt, welche die Musik als wesent- tungsart, in welcher die Tonkunst, 
liches Moment zur Erziehung der die Musik gegenüber dem Worte, 
Jugend benutzte, an deren ver- dem Gedichte vorherrscht. Dal's er 
edelnde Kraft nicht sollte geglaubt hier spottet und scherzt, beweist 
haben, daran ist nicht zu denken; das Dichterpaar, welches er als 
es wäre das eine Roheit gewesen. Vertreter dieser Gattung von Poe- 
Scherzend also erwähnt er die bei- sie anführt, Kinesias, dessen Ge- 
den Künste als τοιανται {oiai) την dichte sich durch Phrasenfülle, 
ηδονην μόνον όιωκειν , άλλο rf' aber nicht durch Tiefe des Gedan- 
ονόεν φροντίζειν^ der Kitharistik kens hervorgethan haben sollen, 
den Zusatz /; εν τοις αγώσιν bei- und gar der Vater desselben , Me- 
fügend, nicht um eine besondere les, den er selbst so schön zeioh- 
Art derselben hervorzuheben, son- net : ηνία αόων τονς ϋ^εατάς. (ij 
dem in seiner Lebhaftigkeit auf οτι μέλ?.ει' χαριεΐσθ-αι τώ όχλω 
die Stätte hinweisend, wo sie sich τιΰν θ-εατών i.e. η ηγεΐ οτι μελ- 
gerade in ihrem Glänze zeigt. Scher- λει κ. r. έ.). Es beweist das ferner 
zend thut er nun den nächsten die oberflächliche Antwort des Kai- 
Schritt zu seinem Endziele: er er- likles, der mit dem bescliränken- 
wähnt der '/0(jwv όιοαοκαλία und den Zusätze Κινησίον γε 7it(.u der 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



131 



δη oy.07C£C ' ονχΐ ή τε Λί^αρωδίλή όολεί σοι πάσα χαϊ η 
των όί^^υράμβων ποίησις ηδονής χάριν ενρήσ&αι; 

ΚΑΛ, 'Έμοιγε. 

2Ω, Τι δε δη; η σεμνή αντη και ^-ανμαστη, ή της 
τραγωδίας ποίησις εφ^ ω εσττονδαγ,ε, ττότερόν εστίν 
αντης το εττιχείρημα και ή σπονδή, ας σοϊ δοκεΐ, χαρί- 
ζεσ^αι τοις ^εαταΐς μόνον, η και διαμάχεσ^αι, εάν τι 
αντοίς ήδν μεν fi και κεχαρισμένον , πονηρον δέ^ όπως 
τοντο μεν μή ερεΐ, ει δε τι τυγχάνει άηδες και αφέλιμον, 
τοντο δε και λέξει και ασεται, εάν τε χαίρωσιν εάν τε 
μή; ποτέρως σοι δοκεΐ παρεσκενάσ^^αι ή των τραγωδιών 
ποίησις; 

ΚΛΛ. Αήλον δή τοντό γ ε, ώ ^ώκρατες, οτι προς 
τήν ήδονήν μάλλον ωρμηται και το χαρίζεσ^^αι τοίς 
^εαταΐς. 

^Ω» Ονκονν το τοιούτον, ώ Καλλίκλεις^ εφαμεν 
νυν δή κολακείαν είναι; 

ΚΛΛ. Πάνυ γε, 

2Ω, Φέρε δι, ει τις περιέλοιτο της ποιήσεως πάσης 
τό τε μέλος και τον ρν&μον και το μέτρον, άλλο τι η 
λόγοι γίγνονται τό λειπόμενον ; 

ΚΑ Λ, ^Ανάγκη. 



Wahrheit so nahe kommt, und dann 
sich doch durch das Beispiel vom 
Meles verleiten läfst, auf die Frage 
δοκεΐ OOL πάοα ηδονής χάριν 
ενρησθ^αι eine uneingeschränkt zu- 
stimmende Antwort zu geben (εμοι- 
ye). Mit der τραγωδίας ποίηΟις 
ist er dann der Rhetorik, auf die 
er hinaus will, ganz nahe gerückt; 
denn bei seinem Zeitgenossen Eu- 
ripides, dem Leibdichter des Kal- 
likles , spielte ja das Rhetorische 
eine grofse Rolle. Auch hier ge- 
braucht er scherzende Epitheta, σε- 
μνή αντη καΐ ί)^ανμαοτη, „die so 
wunderbar ehrwürdig thut", und 
giebt scherzend dem χαρίζεσί)•αί 
einen übermäfsig scharfen Gegen- 
satz in dem δίαμάχεσβ^αί (statt 



etwa διδάοκειν), dem Kallikles, 
der natürlich von einem διαμάχε- 
o&at der Tragödiendichtung nichts 
wissen will, die zustimmende Ant- 
wort ablockend. Die Einschrän- 
kung, welche Kallikles wiederum 
macht (οτι ηρος την ηδονην μάλ- 
λον ωρμηται)^ beachtet Sokrates 
diesmal gar nicht und Kallikles 
hebt sie selbst mit dem nächsten 
πάνυ γε auf. Auf das Hochko- 
mische des Subtraktionsexempels 
{ει' τις περιέλοιτο της ποιησεως 
πάοης τό τε μέλος καΐ τον ρν- 
Θ-μον καΐ το μέτρον, λόγοι γίγ- 
νονται το λειτΐόμενον) braucht 
nach dem Gesagten wohl nur hin- 
gedeutet zu werden: mit ernster 
Miene wohl, aber konnte er in ern- 

9* 



132 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

^Ω. Ονκουν προς πολύν οχλον χαΐ δήμον οίτοι 
λέγονται οί λόγοι; 

ΚΑΛ. Φημί. 

^Ω, Αημηγορία αρα τις ίστιν rj ποιητι>ίή. 

KudA. Φαίνεται. 

ΣΩ. OvTCOvv ρητορική δημηγορία αν εϊη ' η αν ρητο- 
ρεύειν δοζοΰσί σοι οί ποιηταϊ εν τοις ^εάτροις; 

ΚΛΛ. "Εμοιγε. 

2Ω. Νυν αρα ημείς ενρψλαμεν ρητορΓλήν τίνα προς 
δήμον τοιούτον οίον παίδων τε ομον ν.αι γνναιγ,ών y.a\ 
ανδρών, y.ai δούλων χαι ελεν^-έρων, ην ου 7tavv άγάμε^α' 
χολαχΓλήν γαρ αυτήν φαμεν είναι. 

ΚΑΛ. Πάνυ γε. 

58• ΣΩ. Είεν' τί δε ή προς τον Α&ηναίων δήμον 
ρητοριχή και τους άλλους τους εν ταΐς πόλεσι δήμους 
τους των ελευθέρων ανδρών, τί ποτέ ήμΐν αυτή εστί; 
πότερόν σοι δοζοϋσι προς το βέλτιστον αεί λέγειν οί 
ρήτορες, τούτον στοχαζόμενοι, όπως οί πολϊται ώς βέλ- 
τιστοι έσονται δια τους αυτών λόγους, η κα/ ούτοι προς 
το χαρίζεσ^αι τοις πολίταις ώρμημένοι, και ένεκα του 
ιδίου του αυτών όλιγωρονντες του κοινού, ωσπερ παισι 
προσομιλοϋσι τοις δήμοις, χαρίζεσΒ^αι αύτοις πειρώμενοι 
μόνον, ει δέ γε βελτίονς έσονται η χείρους δια ταύτα, 
ούδεν Γρροντίζουσιν; 

stem Gedanken in dieser Weise die kung des Kallikles zurückweisend 

Brücke von der Poesie zur Rheto- hinzufügt (cf. Kap. 40). Er geht 

rik schlagen ? nun die Epitheta durch, durch wel- 

Kap. 58. Sokrates ist vorge- che er selbst die Rhetorik im IS. 

schritten vom όχλος των Θ^εατών Kapitel kennzeichnete, mit τούτον 

(η ότι μίλλει χαριεΐσ&αί τω οχ- στοχαζόμενοι — λόγονς auf das 

λω των Q•. Kap. 57) zum πολνν στοχαστικής, dem τιρος το χαρί- 

οχλον καΐ δήμον {ονκονν προς π. ζεσθ^αι τοις πολίταις ώρμημ^- 

ο.κ. δ. οντοι λέγονται Kap. 57) νοι auf das «rrf^f /κς und mit den 

zum δημον τοιοντον oiov παίδων folgenden Worten ενεχα τον ίδιον 

τε ομον και γνναικων και αν- αντων — ωσπερ παισΐ προσομι- 

■όρών, καΐ δούλων και έλενϋ•έρων λονσι τοϊς δήμοις auf das δεινής 

(Schlufs des vorigen Kapitels) bis προσομιλεΐν τοις ανϋ^ρώηοις im 

euaUdx zum δήμος^Αθ^ηναίων των Anfange des IS. Kapitels zurück- 

έ λεν ίμερων ανδρών, wie er deutend und diese Rei Wörter, die 

spöttisch auf eine frühere Bemer- er eben als voces inediue hatte gel- 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



133 



ΚΑΛ. Οίχ mcXovv ετί τοϋτο ερωτάς' είσΐ μεν γαρ 
οϊ Άηδόμενοι των τιολιτών λέγονσιν α λέγονσιν, εισϊ δε 
ΊΛαΙ οϊους σν λέγεις. 

2Ω. ^Εξαρλεΐ. ει γαρ xai τοντό εστί διπλούν, το 
μεν ετερόν 7C0v τούτον χολαχεία αν εϊη Υ.α1 αισχρά δη- 
μηγορία, το δ' έτερον καλόν, το παρασαενάζειν όπως ώς 
βέλτισται έσονται των πολιτών αί ψυχαί, χαϊ διαμάχεσ^-αι 
λέγοντα τα βέλτιστα, εϊτε ηδίω εϊτε αηδέστερα εσται 
τοις ά'λονονσιν. αλλ ον πώποτε σν ταντην είδες την 
ρητοριτίήν ' η ει τίνα έχεις των ρητόρων τοιούτον ειπείν, 
τι ονχι ΆαΙ εμοί αυτόν εφρασας τις εστίν; 

ΚΛΛ. Άλλα μα Ji οντ. εχω εγωγέ σοι ειπείν των 
γε νυν ρητόρων ουδένα. 

2Ω, τι δέ; των παλαιών έχεις τινά ειπείν, δι' ον- 
τίνα αιτίαν εχουσιν ^Α-Θ^ηναΐοι βελτίονς γενονέναι, επειδή 
ε'/,εινος ηρξατο δημηγορεΐν, εν τω πρόσ^εν χρόνω χείρονς 
οντες] εγώ μεν γαρ ονΥ, οίδα τις εστίν ούτος — 



ten lassen, hier in malam partem 
fixierend. Als dem Kallikles end- 
lich ein Licht aufgeht und er dem 
Sokrates verständig erwidert: „du 
fragst nicht nach einer einfachen 
Antwort {απλονν), sondern deine 
Frage verlangt eine zweifache Ent- 
gegnung, einen Gegensatz als Ant- 
wort" wie er ihn mit eial μεν γαρ 
οϊκηόόμενοί κ. τ. ε. giebt, da lenkt 
Sokrates ein und sagt: „dann giebt 
es also eine doppelte Beredsam- 
keit (also auch eine zwiefache Ton- 
und Dichtkunst), und die Vertreter 
der einen Richtung haben das βέλ- 
τιοτον, die andern das ήδιστον im 
Auge. Zugleich aber wirft er dem 
Gegner, der mit dem είσΙ μεν γαρ 
OL κηοόμενοί, unbewufst der αι- 
σχύνη, der Wahrheit nachgebend, 
inkonsequent geworden ist, mit 
Recht vor: „du hast aber bei dei- 
nen Behauptungen niemals die erste, 
gute Art der Beredsamkeit vor 
Augen gehabt" {d?J.' ού nojnoxe 
σν ταντην είόες την ρητορικην). 



Da fängt sich denn Kallikles in seinen 
eigenen Netzen, bezieht die Frage 
des Sokrates ^' ει' τίνα έχεις κ. τ. ε» 
nur auf die Jetztzeit und giebt die- 
ser und damit sich selber das böse 
Kompliment: αλλά μα zJi^ ούκ εχω 
εγωγέ σοι ειπείν των γε ννν ρη- 
τόρων ονόένα. Das ist dem So- 
krates zu viel oder zu wenig ge- 
sagt: er weist deshalb auf die frü- 
here Zeit zurück {των παλαιών 
έχεις κ. τ. ε.) und zwingt mit dem 
spöttischen ε)/ώ μίν γαρ ονκ οίδα 
τις εστίν οννος den Kallikles edle 
Redner aufzuzählen, aus deren Re- 
den er hätte lernen sollen, statt 
sich an die eitlen Künste eines Gor- 
gias und Polos, an οϊ ννν ρήτο- 
ρες zu halten. Nach den eben an- 
geführten Worten hat Sokrates aber 
nur eine Pause gemacht, um den 
Kallikles eben selbst den Themi- 
stokles und die anderen grofsen 
Staatsmänner Athens aufzählen zu 
lassen; er vervollständigt alsdann 
seinen Satz: „ich kenne also keinen 



134 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

ΚΛΛ. Τι de; Θεμιστο/Λέα ουτ. αν,ονεις άνδρα άγα- 
-d^bv γεγονότα υμΙ Κίμωνα χαΐ Μιλτιάόην y.ai Περιζλέα 
τοντονϊ τον νεωστϊ τετελεντηγ.ότα, ου xai ου άτ,ην.οας ; 

2Ω, εΐ εστί γε, ώ Καλλίγ,λεις, Ύ]ν πρότερον συ έλε- 
γες άρετήν, άλη^^ής, το τάς έιτνί&νμίας άποπιμτιλάναι ν.α\ 
ταζ αντον καϊ τάς των άλλων ει δε μη τοντο, αλλ' όπερ 
εν τφ νστέρφ λόγφ ήναγ/ΜοΟ-ημεν ημείς δμολογείν , οτι 
αϊ μεν των εττιΌ-υμιών ττληρούμεναι βελτίω τνοιοναι τον 
αν^ρωπον, ταύτας μεν άποτελείν, αί δε χείρω, μτ ' τού- 
το δε τέχνη τις είναι' τοιούτον άνδρα τούτων τινά γε- 
γονέναι έχεις ειπείν; 

ΚΛΛ. Ον'λ εχω εγωγε πώς εϊπω. 

59• ^Ω. Άλλ' εάν ζητης καλώς, είρήσεις' ϊδωμεν 
δη οντωσϊ άτρέμα σκοπούμενοι, εϊ τις τούτων τοιούτος 
γέγονε. φέρε γαρ, 6 άγαμος άνήρ και επϊ το βέλτιστον 
λέγων, α αν λέγτ) ^ άλλο τι ουκ eiycfj ερεΐ, αλλ' αποβλέ- 
πων προς τι; ώσπερ και οι άλλοι πάντες δημιουργοί 
βλέποντες προς το αυτών έργον έκαστος ουκ εική έκλε- 

wahren Rhetor der Vorzeit, wenn nicht mehr ausweichen, ich weifs 
nämlich das, was du vorliin als die nicht, in welche Worte ich meine 
άρετη des Rhetors angabst, το Antwort fassen soll." 
τάς επιθυμίας αποπιμπλάναι και Kap. 59. Dem Unwillen des 
τας αντον καΐ τας των άλλων, Kallikles und seiner Unruhe, in 
die wahre άρετύ desselben , den welcher er dem Gespräche mög- 
wahren echten Rhetor also aus- liehst bald ein Ende zu machen 
macht." Zu dem folgenden ει δε wünscht, begegnet Sokrates mit 
μη τοντο müfste dann der Nach- grofser Gelassenheit, mit dem «r()f:'- 
satz streng grammatisch heifsen: μα den Gegner zur Ruhe ermah- 
Οίόά τινας των πάλαι. Er fafst nend. Er schlägt nun in der näch- 
diesen Nachsatz aber in eine an- sten Darlegung einen andern Weg 
dere Form: τοιούτον άνδρα τον- ein als bisher, macht uns damit 
των τίνα γεγονέναι έχεις ειπείν; aufmerksam, dafs die dialogische 
Die richtige Antwort des Kallikles Form der Retrachtung bald einem 
würde sich nun mit dem Aerschwie- zusammenhängenden Vortrage Platz 
genen Nachsatze ο'ίδά τινας των machen wird. Während er näm- 
πάλαι gedeckt, Kallikles würde in lieh bisher vom Resonderen zum 
richtiger Antwort die Namen der Allgemeinen fortgeschritten ist, 
eben genannten Staatsmänner ha- stellt er jetzt den allgemeinen Satz 
ben wiederholen müssen. Damit voran ο άγαθ-ος avirn xal ^^^ί 
würde er sich aber selbst ins Ant- το βέλιατον λέγων — αηοβλέηων 
litz geschlagen haben , und des- προς τι und giebt dann die Rei- 
halb antwortet er unwillig: Ονκ spiele, denen nach Annahme des 
εχω εγωγε πώς ειπώ „ich kann Hauptsatzes der Gefragte zustim- 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 135 

γόμενος προσφέρει α προσφέρει προς το έργον το αντοϋ, 
άλλ^ όπως αν είδος τι αντψ σχΐ] τοντο ο εργάζεται, oioV 
ει βονλει ΙδεΙν τους ζωγράφους , τους οικοδόμους, τους 
ναυπηγούς , τους άλλους πάντας δημιουργούς, οντινα 
βούλει αυτών, ώς εις τάξιν τινά έκαστος εζαστον τί^^η- 
σιν ο αν Ti&f^, γ.αΙ προσαναγκάζει το έτερον τω ετέρφ 
πρέπον τε είναι ν,αι άρμόττειν, εως αν το άπαν συστή- 
σηται τεταγμένον τε και κεκοσμημένον πράγμα' και οϊ 
τε δη άλλοι δημιουργοί και ους νϋν δη ελέγομεν, οι περί 
το σώμα, παιδοτρίβαι τε και ιατροί, κοσμοΰσί που το 
σώμα και συντάττουσιν. δμολογοΐμεν ούτω τοϋτ^ εχειν 
η ου; 

ΚΛΛ, 'Έστω τοϋτο ούτως. 

2Ω, Τάξεως άρα και κόσμου τυχούσα οικία χρήστη 
άν εϊη, αταξίας δε μοχΌ-ηρά; 

ΚΑΛ, Φημί. 

2Ω, Ονκονν και πλοΐον ωσαύτως; 

ΚΑΛ. Ναι. 

2Ω. Και μην και τα σώματα φαμεν τά ημέτερα; 

Κ Α Α, Πάνυ γ ε. 

2Ω. Τί δ^ ή ^ρυχή ; αταξίας τυχούσα εσται χρήστη, 
η τάξεως τε και κόσμου τινός; 

ΚΑΑ. "Ανάγκη εκ τών πρόσ^ε και τοϋτο συνομο- 
λογείν. 

men mufs, damit also zu einer halb Beispiels die beiden Begriffe , auf 
passiven Rolle sich verurteilt sieht. die er hinauswill , in Verbalform 
Plato geht dann, wie immer, mit zusammen: τεταγμένον τε κάί 
gröfster stilistischer Feinheit vor: ;(rf;>(ro(7(M?^(t<eVov und gewöhnt so all- 
er will auf die τάξις und die κόα- mählich das Ohr und den Gedan- 
μηΟίς als die Resultate der öl- ken an dieselben, sodafs sie bald 
καιοσννη und der οο)φρούννη hin- wie Bekannte uns entgegentre- 
aus, läfst zu dem Zwecke das Wort ten._ 

τάξις zuerst wie zufällig unter- Oiov ει βονλει ίδεΐν τους ξω- 

laufen (ώς εις τάξιν τινά έκαστος γράφους ist eine lebhaftere (denn 

ί^αστο ν τ/ί^τ^σίν), deutet dann eben- sie redet den Gegner an) Wendung 

falls innerhalb des Rahmens des für olov οϊ 'ζωγράφοι, zu welcher 

Beispiels die κόαμηαις durch die derVordersatz nicht fehlt (Deuschle), 

beiden Synonyme an πρέπον τε sondern die auf das vorhergehende 

είναι και άρμόττειν , stellt dann οι άλλοι πάντες δημιουργοί εκα- 

ebenfalls noch bei Gelegenheit des στος προσφέρει zurückweist. — 



136 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

^Ω. Τι ονν ονομά εστίν εν τω σώματι τφ Ικ της 
τάξεως τε τιαΐ του τίόσμον γιγνομένω; 

ΚΛΛ. Ύγίειαν και ίσχνν ϊσως λέγεις. 

^Ω. "Εγωγε, τι δε αν τφ εν τι] ipvxfj εγγιγνομένω 
Ικ της τάξεως χαϊ του τιόσμον ; πειρώ ενρεΐν 'λαι ειπείν 
ωσπερ εχεινο το όνομα. 

Κ^Λ. Τι δε ΟΌΥ. αυτός λέγεις, ώ Σίοκρατες; 

2.ί£. ΑκΚ ει σοι ηοιον εστίν, εγω ερω συ οε, αν 
μέν σοι δοκώ εγώ καλώς λέγειν, φά&ι' ει δε μη, έλεγχε 
'λαι μί] εττίτρεπε. εμοϊ γαρ δοχεϊ ταΐς μεν του σώματος 
τάξεσιν όνομα είναι υγιεινόν, εξ ου εν αυτφ ή υγίεια 
γίγνεται και ή άλλη αρετή του σώματος, εστί ταίτα η 
ουκ εστίν; 

ΚΛΛ. ^Έστιν, 

2Ω. ΤαΙς δε της ψυχής τάξεσι κα\ κοσμήσεσι νόμι- 
μόν τε και νόμος, od -εν και νόμιμοι γίγνονται και κο- 
σμιοι' ταντα δ^ εστί δικαιοσύνη τε καΐ σωφροσύνη, φής 
fj ου; 

ΚΑΛ. "Έστω. 

60. ^Ω. Ούκοϋν προς ταντα βλέπων 6 ρήτωρ εκεί- 
νος, 6 τεχνικός τε και άγα&ός, και τους λόγους προσ- 
οίσει ταΐς χρυχαΐς^ ους αν λέγτ], και τάς πράξεις άπάσας, 
και δαρον εάν τι διδφ, δώσει, και εάν τι άφαιρήται, 
άφαιρήσεται, προς τούτο αεί τον νουν έχων, όπως αν 
αυτοϋ τοις πολίταις δικαιοσύνη μεν εν ταΐς ψυχαΐς γίγνη- 
ται, αδικία δε άπαλλάττηται, καϊ σωφροσύνη μεν εγγί- 
γνηται, ακολασία δε άπαλλάττηται, καϊ ή άλλη αρετή 
εγγίγνηται, κακία δε άπίτβ, σνγχωρείς η ου; 

Τί ονν ονομά έστιν εν τψ σω- gende τοντο in προς τοντο αεί 

μάτι τω — γιγνομένω ist gesagt τον νουν έχων beweist, welches 

für die häufigere Stellung: τω iv das vorhergehende r«rr« autnminit 

τω σώματι γιγνομένω, wie das und in dem folgenden Satze ότιως 

folgende τω iv τ^ ψνχ^ εγγιγνο- αν αντον τοΐς πολίταις όιχαιο- 

μένω zeigt! avvr^ χ. τ. ε. seine Erklärung findet. 

Kap. 60. Das ταντα in προς Statt des άγαμος ρήτω(^ tritt ο 

ταντα βλέπων weist zurück auf τέχνιχός τε xal αγαθός ein, ein 

die δικαιοοννη τε καΐ σωφροαννη Ausdruck, in welchem der nur ein- 

des vorigen Kapitels, wie das fol- mal gesetzte Artikel äufserlich an- 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 137 

ΚΛΛ, ^Συγχωρώ, 

— ί2, Τί γαρ όφελος ^ ώ Καλλίκλεις, σώματι γε κά- 
μνοντί λαϊ μοχ^ηρώς οιαχειμένω αιτία ΊίοΙλα οίδόναί 
και τα ηδιστα η τίοτα η αλλ^ οτιονν, ο μη ονήσει αυτό 
εσ&^ οτε πλέον η τουναντίον, γ,ατά γε τον δίκαιον λόγον, 
και ελαττον\ εστί ταντα; 

ΚΛΛ. 'Έστω. 

2Ω. Ου γάρ, οιμαι, λυσιτελεΐ μετά μοχ&ηρίας σώ- 
ματος ζην άν&ρώπφ' ανάγκη γάρ ούτω και ζην μοχ^^η- 
ρώς' η ουχ ούτως; 

ΚΛΛ, Ναι, 

2Ω. Ούκοϋν και τάς επιθυμίας άποπιμπλάναι, οίον 
τιεινώντα φαγεΐν όσον βουλεται η διφώντα ττιείν, υγιαί- 
νοντα μεν εώσιν οΐ ιατροί ώς τά πολλά, κάμνοντα δε, 
ώς έπος ειπείν, ουδέποτ^ εώσιν εμπίπλασΟ^αι ών επι- 
θυμεί; συγχωρείς τοΰτό γε και σύ; 

Κ Α Λ. "Εγωγε. 

2Ω, Περί δε ιρυχήν, ώ άριστε, ουχ 6 αυτός τρόπος; 
εως μεν αν πονηρά fj , ανόητος τε ούσα και ακόλαστος 
και άδικος και ανόσιος, εϊργειν αυτήν δει των επιθ^υμιών 
και μη επιτρέπειν άλλ^ άττα ποιεϊν η άφ^ ών βελτίων 
εσται' φγις η ου; 

ΚΑΛ, Φημί. 

2Ω, Ούτω γάρ που αυττ] άμεινον τη ιρνχΐ] ; 

ΚΑΑ, Πάνυ γε. 

deutet, dafs beide Begriffe in einen nihil praebere), si quidem rem 

verschmelzen „der künstleriscii recte aestimas, imo etiam minus'} 

Gute" (cf. das Thukydideische το Die Schwieriglieit der Stelle, wenn 

fQudv καΐ μέλλον „die zaudernde von einer solchen überhaupt hier 

angsamkeif). die Rede sein kann, liegt wohl nur 

Als den Sinn der Stelle ο μη in der Stellung der Worte. Wir 

ονηοει αντο — καΐ ϊλαττον giebt müssenübersetzen, als ob wir läsen: 

Stallbaum an: quid enim prodest ο eor^ ότε μη πλέον όνηα ει αντο 

corpori aegrolo et male affecto η τουναντίον καΐ ελαττον sc. τον- 

praebere multos cihos quamvis iu- ναντίον oder η τουναντίον „das 

cundissimos aut potus aul aliud ihm stellenweis nicht mehr nützt 

quidvis , quod ei quandoque non als das Gegenteil, ja, wenn man 

plus utilitatis afferei quam con- gerecht urteilen will, selbst noch 

trarium (/<, e. quam ei omnino weniger". Auch in den Worten 



138 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



^Ω. Ovnovv το εϊργειν εστίν — άφ^ ων επιΟ-υμεΐ 
— -λολάζειν ; 

ΚΑ Λ. Ναι. 

^Ω. Το Άολάζεσ^αι άρα τι; ilJvxfj αμεινόν εστίν η 
ή ακολασία, ωσπερ σν νυν όή φαν. 

ΚΛΛ. Ούν. οίδ' αττα λέγεις, ώ ^ώζρατες , αλλ' 
άλλον τινά ερώτα. 

^Ω. Ούτος άνηρ ονχ ντεομένει ωφελούμενος καί 
αυτός τοντο τιάσχων τεερϊ ου 6 λόγος εστί, γ.ολαζόμενος. 

ΚΛΛ. Ονόέ γέ μοι μέλει ονδεν ών συ λέγεις, /.αι 
ταΰτά σοι Γοργίου χάριν άπεχρινάμην. 

61. ^Ω. Εϊεν' τι ουν δη ποιήσομεν; μεταξύ τον 
λόγον καταλύομεν; 

ΚΑ.Λ. Λυτός γνώσει. 

^Ω. ίί4λλ^ ονδε τους μύ-3•ους φασι μετάξι S -έμις 
είναι λαταλείττειν, αλλ επιΒ^έντας γ.εφαλην, ϊνα μή άνευ 
γ.εοραλής περιύ], άπόχριναι ούν και τά λοιπά, %να ημίν 
δ λόγος κεφαλήν λάβΐ], 

ΚΛυΙ, ^Ως βίαιος ει, ώ ^ώ'/,ρατες. εάν δε εμοϊ 



Ονκονν το εϊργείν έστΙν άψ^ ών 
επιθ-νμεΐ κολάζειν,• stellen wir das 
εστίν zwischen επιΘ^νμεΐ uua κολά- 
ζειν, weil wir das Verbum {εΐ'ργειν) 
von seinem Objekt (αφ' ών έπι- 
ϋ^νμεΐ) nur schwer trennen. Auch 
der Grieche thut das nur in der 
Lebhaftigkeit der Rede: Sokrates 
wollte eigentlich nur sagen: το 
ε'ιργειν εστίν κολάζειν: da schiebt 
er, weil ihm einfällt, Kallikles könne 
ihn nicht Λ'erstehen, nach dem εστίν 
das Objekt noch ein, das also eigent- 
lich, wie ich es angedeutet habe, 
von zwei rhetorischen Pausen ein- 
geschlossen wird. 

Der Endsatz der bisherigen Reka- 
pitulation το κολάζεσθ-αι τ^ ψνχ^ 
άμεινον η η ακολασία läfst den 
Kallikles das Gewehr endgiltig weg- 
werfen, uud Sokrates giebt nun dem 
ανδρείος in dem ούχ νηομένει 
ωφελούμενος und noch mehr in 



dem κολαζόμενος einen höhnen- 
den Abschied. 

Kap. 61. Ich habe die Worte 
Είεν τί οίν δη ποιήσομεν ^ — Vva 
ημΐν 6 λόγος κεφαλήν λάβ^ zu 
diesem Kapitel gezogen, >vährend 
sie sonst zu dem vorigen genom- 
men zu werden pflegen , weil sie 
mir die das vorliegende Kapitel um- 
fassende Episode einzuleiten, zu 
beginnen scheinen. Sokrates treibt 
wieder seinen Scherz und Spott 
mit Kallikles und mit den übrigen. 
Er bittet den Kallikles ironisch, 
doch nicht die Untersuchung in der 
Mitte abzubrechen, bittet ihn in 
einem Rilde, das auch wir haben ; 
„damit sie nicht ohne Kopf herum- 
laufe." Kallikles weist ihn für seine 
Person mit dem αντος γνώσει «das 
mufst du wissen" und mit dem εαν 
δε εμοΙ πεί&ΐί χ. r. έ. schrolV ab; 
als dann aber Sokrates die andern 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



139 



Tteld^Tj, εάσεις χαίρειν τούτον τον λόγον, η καί αλλω τψ 
διαλέξει. 

2Ω. Τις ονν άλλος ε^^έλει; μη γάρ τοι άτελη γε 
τον λόγον γ.αταλί7ΐωμεν. 

ΚΛΛ. Λντος δε ουκ αν δνναιο διελ^^είν τον λόγον, 
ί] λέγο)ν χατά σαντον η άπον.ριν/ μένος σαντώ ; 

ΣΩ. '^ϊνα μοι το του ^Επιχάρμου γένηται' α ττρό του 
δύο άνδρες ελεγον, εις ων ικανός γένωμαι. άτάρ κινδυ- 
νεύει άναγχαιότατον είναι' ούτως ει μέντοι ποιήσομεν, 
οίμαι εγωγε χρηναι τνάντας ημάς φιλονεί/.ως εχειν ττρός 
το είδέναι το άλη&ες τι εστί τιερϊ ων λέγομεν τ,αϊ τι 
ιρεϋδος' χοινόν γάρ αγαθόν απασι φανερόν γενέσθαι 
αυτό. δίειμι μεν ούν τω λόγφ εγώ ως αν μοι δον.η εχειν 
εάν δε τω υμών μη τά οντά δοκώ όμολογεΐν εμαυτω, χρή 
άντιλαμβάνεσ^αι χαΐ ελέγχειν. ου δε γάρ τοι εγωγε ειδώς 
λέγω α λέγω, αλλά ζητώ κοινή με^^ υμών, ώστε, αν τι 
φαίνηται λέγων 6 αμφισβητών εμοί, εγώ πρώτος συγχω- 
ρτ^σομαι. λέγω μέντοι ταϋτα, ει δοκεΐ χρηναι διαπεραν- 
-d-rjvai τον λόγον' ει δε μη βούλεσ^-ε, εώμεν δή χαίρειν 
ΥΜΪ απίωμεν. 



zum Kampfe herausfordert, fürch- 
tet er offenbar, Gorgias möchte das 
Gespräch wieder aufnehmen und 
bittet ihn daher, die Auseinander- 
setzung zu beenden entweder durch 
einen zusammenhängenden Vortrag 
i?.avü}v κατά ααντον) oder dadurch, 
dals er seine Fragen selbst beant- 
worte. Sokrates antwortet mit einem 
Citat des sicilischen Komödiendich- 
ters Epicharmus, also eines Lands- 
mannes des Gorgias, der zur Zeit 
der Perserkriege geblüht haben soll. 
Der Vers soll gelautet haben : 

άπρο τον Ον^ άνόρες tlsyov, τό , Ιαν fiL τω — χαΐ ίλίγγβΐν, 
είς έγών uMoy^QhO). ferner der Gedanke: „ich will hier 

Da wir den Zusammenhang nicht nicht als ein Wissender einen Vor- 
kennen , in welchem Epicharmus trag halten {ovös γάρ τοι είδώς 
die Worte gebraucht hat, können λέγω α λέγοή^ sondern mich gern 
wir das an sich sehr harmlose Ci- widerlegen lassen", und endlich das 
tat in seiner Bedeutung nicht durch- Schluiswort ει δε μη βονλεσΟε, 
schauen. Im folgenden habe ich die εώμεν δη χαίρειν και άπίυ)μεν 



Interpunktion Stallbaums und Sy- 
brands beibehalten und nicht nach 
οι;τως {αναγκαιότατο ν είναι ον- 
TüjQ' ει μέντοι ποιηαομεν) inter- 
pungiert, sondern das οντο}ς zu dem 
nächsten Satze gezogen. Mit den 
Worten οίμαι εγυJγε χρηναι — 
εώμεν δη χαίρειν καΐ άηίωμεν 
wiederholt Sokrates in schärferer, 
sarkastischer Art seine Herausfor- 
derung in indirekter Weise, wie die 
Wendungen χρηναι πάντας ημάς 
ψιλονείκως εχειν, κοινον γαρ άγα- 
ί)•6ν απασι φανεοον γενεα^^αι αν- 



140 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

ΓΟΡ. ^Αλλ^ εμοϊ μεν ου δολεΐ, ώ Σώτίρατες, χρηναί 
πω άπιέναι, άλλα όιεξελ^είν σε τον λόγον' φαίνεται δε 
μοι γ.αΙ τοΙς άλλοις δολεΐν. βονλομαι γαρ εγωγέ λαΐ 
αυτός αχ,ονσαί σον αντον δαόντος τα ε^ύλοιπα, 

^Ω. Αλλά μεν δη, ώ Γοργία, λαΐ αυτός ήδέως μεν 
αν ΚαλλίλλεΙ τούτω ετι διελεγόμην , εως αυτω την του 
Αμφίονος άπέδωκα ρήσιν άντϊ της του Ζή^ου' επειδή 
δε συ, ώ Καλλίτ,λεις, ούχ έ^έλεις συνδιαΊίεράναι τον λό- 
γον , άλλ^ ούν έμον γε άκούων ενΐΐλαμβάνου , εάν τι σοι 
δογ,ώ μή χαλώς λέγειν, και με εάν εξελέγχης, ούχ άχ3'ε- 
σ^-ήσομαί σοι ωσπερ συ εμοί, αλλά μέγιστος ευεργέτης 
παρ^ έμοΙ άναγεγράψει» 

ΚΑ Α, Αέγε, ώ^ γα&έ, αυτός λαι πέραινε. 

63• ^Ω. Ά}ίουε δη εξ άρχης εμοϋ άναλαβόντος τον 
λόγον. Άρα το ηδύ χαϊ το άγα&όν το αυτό εστίν; Ου 
ταύτόν, ώς εγώ λαϊ Καλλιχλής ώμολογήσαμεν. Πότερον 
δε το ηδύ ενεαα του άγαϋ^οϋ πραχτέον , η το άγαΒ^όν 
ενεγ,α του ήδέος\ Το ηδύ ενελα του άγαμου. Ήδύ δέ 
εστί τούτο, ου παραγενομένου ηδόμεΟ^α, άγα&όν δε ου 
παρόντος άγαΟ^οί εσμεν; Πάνυ γε. Άλλα μην άγαθ^οί 
γέ εσμεν χαΐ ήμεΙς τίαι τάλλα πάντα, οσα άγα&ά εστίν, 
αρετής τίνος παραγενομένης; "Εμοιγε δοτιει άναγχαιον 

zeigen, wo in dem 8l δε μη ^ov- αναγεγράψει, ein Bild, welches er 
λεσθ^ε eigentlich der Sinn liegt: aus der bitte der Athener hernimmt, 
„wenn niemand von euch den Mut um ihren Staat verdienten Fremden 
hat". So fühlt sich denn Gorgias durch Volksbeschlufs den Titel εν- 
zu einigen Artigkeitsphrasen be- εργέτης zu geben, 
wogen, die wohl kaum recht ernst Kap. 62. Eine jede Rekapitu- 
gemeint sind, aber von Sokrates lation, welche sich länger ausdehnt, 
als solche aufgenommen werden. läuft Gefahr langweilig zu werden. 
Noch einmal fordert Sokrates dann Das weifs Plato. Deshalb hat er 
am Schlüsse der Episode den auf- dieselbe zunächst durch die Epi- 
geregten Kallikles heraus, schaden- sode des vorigen Kapitels unter- 
froh ihn neckend mit seinen Ci- brochen, den Leser, wie so oft, aus 
taten, die so zu Schanden gewor- dem logischen Gebiete in das psy- 
den sind: ί'ως αντφ την τον \4μ- chologische hinüberführend. Des- 
φίονος απέδωκα ρηοιν άντϊ της halb giebt ei ihr jetzt eine andere 
τον ΖηΘ^ον und sein hochmütiges Farbe, wenn er, aufgefordert sich 
Auftreten, das so lief gedemütigt selbst zu antworten, gar bald den 
worden ist, verhöhnend mit dem Kallikles als den Fragenden hin- 
μέγιατος ενεργέτης παρ' εμοΙ stellt und diesen neckl dadurch. 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



141 



είναι, ώ ΚαΧλΜεις. Ι4λλά μεν όή η γε άρετη iycaoTov 
τίαΐ σαενονς y.al σώματος γ,αΐ 'ψυχής αν y.ai ζώου παντός, 
ον τφ είχή κάλλιστα παραγίγνεται, άλλα τάξει καϊ ogd^o- 
τητι γ,αΐ τέχντ], ήτις εκάστφ ατΐοδέδοται αυτών' άρα 
εστί ταντα; ^Εγώ μεν γάρ φημι. Τάξει άρα τεταγμένον 
ΥΜΪ κεχοσμημένον εστίν ή αρετή εκάστου; Φαίην αν 
εγωγε. Κόσμος τις άρα εγγενόμενος εν εκάστφ δ εκά- 
στου οικείος άγα^^ον παρέχει εκαστον των όντων ; ^Έμοιγε 
δοκεΐ. Και 'ψυχή άρα κόσμον έχουσα τον εαυτής άμεί- 
νων τής άκοσμήτον ; ^^νάγκη. ^Λλλά μήν η γε κόσμον 
εχονσα κοσμία; Πώς γάρ ου μέλλει; ϊί όέ γε κοσμία 
σώφρων; Πολλή ανάγκη. Ή άρα σώφρων χρυχή άγα^-ή, 

^Εγώ μεν ουκ εχω παρά ταντα άλλα φάναι, ώ φίλε 
Καλλίκλεις* σν δ^ ει έχεις, δίδασκε, 

ΚΛΛ. Λέγ\ ώ' γα^έ. 

2Ω. Λέγω δη οτι, ει ή σώφρων άγα^ή εστίν, ή 
τονναντίον τή σώφρονι πεπον^^νία κακή εστίν' ήν δε 
αντη ή άφρων τε και ακόλαστος. Πάνυ γε. Και μήν ο 
γε σώφρων τά προσήκοντα πράττοι αν και περί ^εούς 
και περϊ ανθρώπους' ον γάρ αν σωφρονοί τά μή προσ- 
ήκοντα πράττων. ^Ανάγκη ταντ^ είναι όντως. Και μήν 
περί μεν άν^ρώπονς τά προσήκοντα πράττων δίκαι^ αν 

dafs er gerade ihm die Sokra tischen 
Fragen, mit denen er sich so we- 
nig befreunden konnte, in den Mund 
legt. In dem ersten Abschnitte des 
Kapitels habe ich das Komma hin- 
ter άλλα μεν δη η γε αρετή εκά- 
ατον getilgt, weil mir die Begriffe 
ακενος (Ding), σαίμα und ψνχη 
nicht apposilionell zu εκάστου ge- 
setzt zu sein scheinen, das έκαστος 
hier also nicht als Substantiv, son- 
dern als Adjektiv steht. Von den 
drei Begriffen τάςις-ι ορ&ότης und 
τέχνηΐ^ί der allgemeinere die τ/'χν?;, 
weicher durch den beigegebenen 
Relativsatz auch äufserlich ein stär- 
kerer Ton zugesprochen wird. Τέ- 
χνη umfafst die beiden Begriffe 
τάξις und όρθ^ότης, von denen 



hier der eine auf die äufsere Ord- 
nung, der andere auf die innere, 
logische Richtigkeit geht. Dem wi- 
derspricht nicht, dafs mit τάξις oft 
beide Begriffe bezeichnet werden. 
Das και vor τέχν^ ist also ein „das 
heifst." Das längere Frage- und 
Antwortspiei, welches in knappster 
Form gegeben worden ist, unter- 
bricht Sokrates wieder durch eine 
neckische Provokation des armen 
Kallikles, der aber kurz abwehrend 
antwortet. Auch diese Wendung 
dient dazu, die logische Aufzäh- 
lung frisch erscheinen zu lassen. 
Der letzte Abschnitt des Kapitels 
λέγο) δη οτι κ. τ. ε. gewinnt Leben 
durch die Beziehungen auf Kalli- 
likles, den Sokrates :hier recht 



142 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



πράττοι^ περϊ δε &εονς όσια' τον δε τα δίκαια χαϊ όσια 
7νράττοντα άνάγιαη δίκαιον και οσιον είναι, "Εστί ταύτα. 
Και μεν δη και άνδρεϊόν γε ανάγκη ' ου γαρ δη σώφρονος 
ανδρός εστίν οντε διώκειν οντε φενγειν α μί προσήκει, 
αλλ* α δεϊ ytai πράγματα και άνΒ-ρώ^νους xai ηδονάς καΐ 
λνπας φενγειν και διώκειν, και υπομένοντα χαρτερείν 
οπον δει' ώστε 7εολλή ανάγκη, ώ Καλλίκλεις, τον σώφρονα, 
ώσΊΐερ διήλ^-ομεν , δίκαιον οντά και άνδρεΙον και οσιον 
αγαθόν άνδρα είναι τελέως, τον δε αγαθόν εν τε και 
καλώς 7ΐράττειν α αν πράτττ] , τον δ' ευ πράττοντα μα- 
κάριόν τε και ενδαίμονα είναι, τον δε πονηρόν και κακίΓς 
πράττοντα άΟ^λιον* ούτος δ^ αν εϊη δ έναντίως έχων τω 
οώφρονι, 6 ακόλαστος, ον σν επτ^νεις, 

63. ^Εγώ μεν ονν ταντα οντω τίθεμαι και φημι 
ταντα άλη^ή είναι' ει δε εστίν άλη^η, τον βουλόμενον, 
ως εοικεν, ενδαίμονα είναι σωφροσννην μεν διωκτέον 
και άσκητέον, άκολασίαν δε φενκτέον ώς έχει ποδών έκα- 
στος ημών, και παρασκευαστέον μάλιστα μεν μηδέν δει- 
σΒ^αι του κολάζεσθ^αι, εάν δε δεη^'τ] η αυτός η άλλος τις 
τών οικείων, η ιδιώτης η τΐόλις, επιΒ-ετέον δίκην καΐ 
κολαστέον, ει μέλλει ενδαίμων είναι, ούτος εμοιγε δοκεΐ 



scharf mitnimmt. Der ganze Ab- 
schnitt von κάί μεν δη και άν- 
δρεϊόν γε ανάγκη an ist deutlich 
auf ihn gemünzt. Sokrates preist die 
ανδρεία des οώψρων gegenüber 
der von Kaüikles gepriesenen, den 
Mut, welcher nicht verfolgt ά μη 
προσήκει, während der des Kaüi- 
kles nur eine plumpe Sättigung 
jeder Begierde wünschte, der υπο- 
μένων καρτερεί οπον δεΐ (oder, 
wie wir die Begriffe ordnen, καρ- 
τερών υπομένει), was Kallikles 
nicht that, als er sich weigerte, 
dem Sokrates standzuhalten. Er 
stellt dann diesem οωφρων, der 
zugleich allezeit ein εν π ράντων, 
ein μακάριος und ευδαίμων ist, 
die Jammergestalt des Kalliklei- 
schen Helden, des πονηρός und 



ά&λιος gegenüber, den „6 ακό- 
λαστος, ov σν επι^νεις''. 

Kap. 63. Nachdem Sokrates 
noch einmal das Endresultat der 
ganzen bisherigen Betraciitung in 
dem Satze εΐ δε εστίν άληθ^η — 
εΐ μέλλει ενδαίμων είναι in posi- 
tiver und in negativer Form (σω- 
φροσύνην διωκτέον, άκολασίαν 
φευκτέον) zusammengefafst hat, 
giebt er den Gedanken in der Form 
der eigentlichen Lebensregel: ού- 
τος δοκεΐ 6 σκοπός είναι, προς 
ον βλέποντα δεΐ ζην oder, wie >vir 
wieder sagen würden, προς ov 
βλέπειν δει ζώντα „das ist das 
Ziel, welches man während des 
Lebens im Auge haben muis.• Dem 
βλέποντα parallel steht im toliien- 
den σνντείνοντα , das al> Akku- 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



b σκοπός είναι, προς ον βλέποντα δεΙ ζην, γ,αϊ πάντα 
εις τοντο χαΐ τά αντον σνντείνοντα τιαϊ τα της πόλεως, 
οττως όΐ'λαιοσννη παρέσται χαι σωφροσύνη τω μαζαρίφ 
μέλλοντι εσεσ^αι, οντω πράττειν , ουγ. επι^^νμίας εώντα 
άγ,ολάστονς είναι και ταντας επιχειροϋντα πληρούν, άνή- 
νντον κακόν, λ/] στον βίον ζώντα. ούτε γαρ αν αλλφ άν- 
&ρώπφ προσφιλής αν εϊη ό τοιούτος οντε ^εω' κοινω- 
νεΐν γαρ αδύνατος' οτφ δε μη εν ι κοινωνία, φιλία ονκ 
αν εϊη. φασί δ^ οι σοφοί, ω Καλλίκλεις, και ονρανόν 
και γην και ^εους και ανθρώπους την κοινωνίαν συν- 
έχειν και φιλίαν και κοσμιότητα και σωφροσννην και 
δικαιότητα, και το όλον τοντο δια ταντα κόσμον καλον- 
σιν, ώ εταίρε, ονκ άκοσμίαν ονδε άκολασίαν. σν δε μοι 
δοκείς ον προσέχειν τον νονν τούτοις, και ταντα σοφός 
ων, αλλά λέλη^^έ σε ότι η ισότης ή γεωμετρική και εν ^εοΐς 
και εν άν^ρώποις μέγα δύναται' σν δε πλεονεξίαν οϊει 
δείν άσκεΐν γεωμετρίας γάρ αμελείς, είεν* η εξελεγκτέος 
δή ούτος 6 λόγος ήμϊν εστίν, ως ον δικαιοσύνης και σω- 
φροσύνης κτησει ενδαίμονες οι ενδαίμονες, κακίας δε οι 
άϋ^λιοι * αϋ^λιοι 'Μ, η ει οντος αληθής εστι, σκεπτέον τι 

sativ des Singulars zu dem Ver- räer entlehnt zu haben, auf welche 
bum πράττειν Subjekt ist, wie er offenbar auch im folgenden, den 
ßlinovxa zu ζην : καΐ ονντείνον- Kallikles spöttisch tadelnd , hin- 
τα (sich anstrengend, mit Anspan- zeigt: „du willst ein σοφός sein, 
nung aller Kraft, wie wir in dem- und kennst nicht einmal des Py- 
selben Bilde sagen , ονντόνως) thagoras Lehre von der ίσότης η 
πράττειν πάντα, καΐ τα, αντον γεωμετρική , der Forderung der 
καΐ τά της πόλεως, όντως, όπως mathematisch strengen Gleichheit, 
όίκαωσννη παρέσται κ. τ. ε. Das an deren Stelle du, die gleiche Be- 
Lebensziel begründet er oder be- rechtigung der Existenz leugnend, 
kräftigt er durch den Hinweis auf die πλεονεξία setzest, nicht ein 
die Haupteigenschaft des sittlichen Ισος und damit ein κοινωνός, son- 
Menschen, durch die sittliche For- dem ein πλέον έχων sein willst." 
derung des κοινωνεΐν, der κοινω- Γεωμετρίας γάρ αμελείς setzt er 
νια, der Fähigkeit, sich zu gesel- wieder spöttisch hinzu: „denn du 
len, sich anzuschliefsen, als deren hast keine Ahnung, was man den- 
praktische Folge er die (füJa und ken heifst nach streng geometri- 
die κοσμιότης , die σωφροσύνη scher, mathematischer Methode, 
und die Λικαιότης, wie er statt welche die Willkür ausschliefst. Zu 
der gebräuchlicheren Form δίκαιο- dem κακίας ()h ol ά^^λιοι, der Les- 
σννη sagt, hinstellt. Den Begriff art aller Handschriften, hat Hein- 
scheint er der Lehre der Pythago- dorf vor und C. F. Hermann hinter 



144 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



τά συμβαίνοντα, τα πρόσ^εν εγ.εΐνα, ώ Καλλίν.λεις, συμ- 
βαίνει πάντα, εφ οίς συ με ηρον, ει σπουδάζων λέγοιμι, 
λέγοντα οτι ν.ατηγορητέον εϊη χαι αυτοΰ κα/ νίέος y.ai 
εταίρου, εάν τι άδ iY.fi , κα/ ττ] ^ητοριγτ] επϊ τούτο χρη- 
στέον' χαΐ ά Πώλον αισχύνη ωον συγχωρειν, άλη^^ι αρα 
ην, το είναι το άδιχεΐν τον άδιγ,εΐσ&αι, οσωπερ αϊσχιον, 
τοσοντω κάκιον' χαϊ τον μέλλοντα ορΟ^ώς ρητοριν.όν εσε- 
σ^αι δίκαιον άρα δει είναι χαϊ επιστήμονα των δι/.αίων, 
ο αν Γοργίαν εφη Πώλος δι αισχύνην ομολόγησα ι. 

64. Τούτων δε όντως εχόντων σχεψώμε^α, τι ποτ 
εστ]ν ά συ εμοι ονειδίζεις, άρα ν.αλώς λέγεται η ου, ώς 
άρα εγώ ονχ οίος τ' ειμί βοη&ησαι οντε ε μαντώ οντε 
των φίλων ουδενΐ ονδε τών οικείων, οίδ^ εκσώσαι εκ 
των μεγίστων κινδύνων, ειμϊ δε επϊ τψ βονλομένω ωσπερ 
οι άτιμοι του ε^έλοντος, αν τε τνπτειν βονληται, το νεα- 
νικον δη τοντο του σον λόγου, επι κόρρης, εάν τε χρή- 
ματα άφαιρείσθ^αι, εάν τε εκβάλλειν εκ της πόλεως, εάν 
τε, το εσχατον , άποκτεΐναι' και οντω διακεΙσΟ^αι πάν- 
των δ ή αϊσχιστόν εστίν, ώς 6 σος λόγος, ο δε δι] εμος, 
όστις πολλάκις μεν ηδη εϊρηται, ονδεν δε κωλύει και ετι 
λέγεσ^αι' ον φημι , ώ Καλλίκλεις, το τύπτεσθ^αι επϊ 



ο\ α&λιοί ein prädikatives αθ^λιοι 
eingeschoben; absolut nötig ist dies 
nicht, da griechische Lebhaftigkeit 
das selbstverständliche Prädikat 
kaum vermissen dürfte. ZumSchluis 
wird dann zuerst Kallikles wieder 
wegen einer seiner unüberjegten 
Redensarten, des είτΐέ μοι, ώ Χαι- 
ρεφών, οηονόάζει ταντα Σωκρά- 
της; mit welcher er so hochge- 
mut das dem Polos entwundene 
Schwert aufhob, gegeifselt und dann 
Kallikles und Polos verspottet, der 
eine, weil er den Polos, der an- 
dere, weil er den Gorgias mit dem 
αίύχννεσ9•αι entschuldigen wollte. 
Kap. 64. Sokrales wendet die 
bewiesenen Sätze auf die einzel- 
nen Vorwürfe, welche ihm Kalli- 
kles gemacht hat (r/ εστίν « αν 



εμοΙ όνειόίζεις) , an und wieder- 
holt ihn beschämend des Kallikles 
Vorwurf, dafs Sokrates nicht im- 
stande sei, sich, seinen Freunden 
und Verwandten zu helfen. Er halt 
ihm mit ruhigem Ernst seinen gro- 
ben Ausdruck vor aus Kap. 41, 
dafs Sokrates verdient liabe, Ohr- 
feigen zu bekommen ; denn darauf 
läuft ja doch des Kallikles εξεοιιν 
επι κόρρης τντΐτοντα μη öuhncci 
όίκην hinaus. Er beschämt dabei 
den Kallikles durch ein mildes 
Wort, wie das το νεανικοί• όί; 
τοντο τον σον λόγον ist . da•« ja 
άοΛ\ heilst: „wie du in jugendli- 
cher Libertreibung dich ausdrück- 
test." Das τα χρήματα αφαιρεΐ- 
αθ -at des Kallikles, das dieser für 
eines der griW^ten Übel ansah, das 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



145 



κόρρης άόί'λ,ως αϊσχιστον εϊναι, ουδέ γε το τέμνεοχί-αι 
οντε το σώμα το εμόν ο ντε το ^αλάντων, άλλα. το τυτετειν' 
γ,αί εμ'ε ν.αϊ τα εμά άόίκως και τέμνειν τ,αϊ αϊσχιον και 
κάκιον , καϊ κλέτιτειν γε αμα και άνοραποοίζεσ^αι καϊ 
τοιχωρνχειν και σνλλήβόην δτιοΰν άδικείν και εμε και 
τα εμά τω άοικονντι και κάκιον και αϊσχιον είναι η εμοι 
τφ άόικονμένφ, ταϋτα ημίν άνω εκεί εν τοις πρόοχ^ε 
λόγοις οντω φανέντα, ως εγώ λέγω, κατέχεται και όέ- 
όεται, και ει άγροικότερόν τι ειπείν εστί, σιόηροϊς και 
άόαμαντίνοις λόγοις, ώς γονν αν δόξειεν οντωσί, ο'υς συ 
ει μή λύσεις η σον τις νεανικώτερος, ουχ οίον τε άλλως 
λέγοντα η ώς εγώ νυν λέγω καλώς λέγειν' επεϊ εμοιγε 
δ αντός λόγος εστίν αεί, οτι εγώ ταϋτα ουκ οίδα 07ΐως 
έχει, οτι μέντοι ων εγώ εντετύχηκα^ ώσπερ νυν, ούδεϊς 
οΙός τ^ εστίν άλλως λέγων μή ου καταγέλαστος είναι, 
εγώ μεν ονν αν τί^ημι ταϋτα όντως εχειν' ει δε όντως 
έχει και μέγιστον των κακών Ιστϊν ί] αδικία τω άδικοϋντι 
και ετι τούτον μείζον μεγίστον οντος, ει οίον τε, το άδι- 
κονντα μή διδόναι δίκην, τίνα άν βοή&ειαν μή δυνάμενος 
άν-ί^ρωτεος βοη^είν εαντώ καταγέλαστος άν Trj αλητεία 
εϊη ; άρ^ ον ταντην, ήτις αποτρέψει τήν μεγιστην ημών 
(ίλάβην ; αλλά πολλή ανάγκη ταντην είναι τήν αίσχίστην 
βοή&ειαν , μή δννασ^αι βοη^εΐν μήτε αντω μήτε τοις 



man jemand zufügen könne, be- 
handelt er dann wie eine Bagatell- 
sache in dem Ausdruck τέμνεαϋ-αι 
το βαλάντιον, „ Die βαλάντια 
waren lederne Beutel — sagt die 
Erklärung von Deuschle -Cron — 
zur Aufbewahrung des Geldes, die 
man an dem Gürtel befestigte. Die 
βαλαντιοτόμοί waren Leute, die 
aus dem Abschneiden solcher Beu- 
tel auf dem Markte und in Bädern 
ein Geschäft machten wie unsere 
Taschendiebe." Es waren also, 
wie wir auch sagen, Beutelschnei- 
der, und Sokrates neckt den Kallik- 
les insofern, als er die Leute, welche 
dieser als so schlimm und gefähr- 
Platü, OorgiäK. 



lieh hinstellte, auf das Niveau der 
Taschendiebe herabdrückt. Wie 
er weiterhin mit drohend erhobe- 
nem Finger in den Worten καΐ ει 
άγροικότερόν τι ειπείν έστι und 
dem η σοϋ τις νεανικώτερος auf 
Redewendungen des Kallikles an- 
spielt, liegt zutage. Zum Schluls 
fafst er den Gedanken des Kapi- 
tels noch einmal in die wirksame 
Form der Frage und Antwort, der 
Frage τίνα άν βοηϋ-ειαν — κα- 
ταγελαατος άν τ^ άληϋ-εία εΐ'η; 
und der Antwortj αλλά πολλή 
ανάγκη ταντ?ιν είναι την αίσχί- 
ατην βοηΟειαν κ. τ. ε. Zu dem 
letzteren Ausdrucke sagt Stallbaum : 

10 



146 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



αυτόν ψίλοις τε χαΐ οΐλείοις^ όεντέραν οε τήν τον δευ- 
τέρου 'λαζοΰ Λ^Ι τριτίων την τον τρίτου λαΐ τάλλα όντως, 
ως ίλάστου /μαοό μέγε^^ος πέφυλεν ^ οντω υμΙ γ,άλλος 
του δυνατόν είναι εφ' ετίαστα βοη&είν /.αϊ αισχύνη τον 
μη, άρα άλλως η οΐτως έχει, ώ Καλλίλλεις ; 

ΚΑΛ. Ούγ. άλλως. 

65. — ί2. Jvolv οίν οντοιν, τον άδιχείν τε /μΙ αδι- 
'/.εΐοί^αι, μείζον μεν €ραμεν 'λακόν το άδι/.είν, ελαττον δε 
το άδί'/.είο^αι. τι ουν αν τταραολενασάμενος αν&ρωπος 
βοηϋ^ηοειεν αυτω, ώστε άμφοτέρας τάς ωφελείας ταύτας 
εχειν , την τε από του μη άδιχείν τίαΐ την άτεό του μη 
άδίλεΐσ&αι.; πότερα δίναμιν η βοίλησιν ; ώδε δε λέγω' 
πότερον εάν μη βούληται αδίλεΐσ^-αι, ovy. άδτλησεται, η 
εάν δίναμιν ιιαρασλενάσηται τον μη άδί/.εΐσ^^αι, ον'κ 
άδίχήσεται; 

ΚΛΛ. Jr^ov δη τοντό γε, οτι εάν δίναμιν. 

^Ω. Τι δε δη του αδίλείν; τιότερον εάν μη βονλη- 
ται άδιγ,είν , ίλανόν τοντ' εστίν — ου γάρ άδι/,ήσει — 
η γ.α\ ετνΐ τούτο δεΙ δνναμίν τίνα κα/ τέχνην παρασχενά- 
oaod^ai, ώς^ εάν μη μά^η αυτά καί ασγ,ησί] , άδι/,ησει; 

Mirum hoc loquendi getius videa- αόικεΐσθ^αι eine δύναμις oder eine 
tur, quo το μη όννασθ^αι βοη&εΐν βανληοι^ nötig sei, ob ein Wollen 
dicitur αίαχίατη βοη&εια, quam — -"~" ^"^-~ — — *->-! — -j— 
deheret turpissima vocari inopia. 
Sed nihil loco movendum. In ani- 
mo habuit hanc sententiam: ανάγ- 
κη τοντο αϊσχιατον είναι , μη 
δννασθ^αι ταντην την βοη&ειαν 



genüge, beiden zu entgehen, oder 
ob ein Können dazu notwendig 
erworben werden müsse. Es cha- 
rakterisiert den Kallikles als noch 
jungen, edel veranlagten Mann, dafs 
er seine Erregtheit schnell verges- 
sen hat und jetzt sich dem Reize, 
Solirates πολλή ανάγκη ταντην die Untersuchung auch seinerseits 
-'' την αίοχίστην βοηΐ^ειαν, zu fördern, nicht verschlieisen kann 



βοηθ-εΐν εαντώ κ. τ. ε. Mir scheint 



είναι 

μη όννασθ^αι βοηϋ-είν gesagt zu 
haben für: πολλή ανάγκη αϊαχι- 
στον είναι, ταντην την βοηθ^ειαν 
μη δννασθ-αι βοη^εΐν κ. τ. ε. Die 
milde Form des Tadels, den So- 
krates ausspricht, scheint den Kal- 
likles zu packen, und er beginnt 
deshalb wieder zu antworten. 

Kap. 65. Sokrates beginnt die 
Frage zu erörtern, ob zur Vermei- 
dung des μ]ι άδικείν und des μη 



Er hat offenbar eingesehen, dals er 
gegen Sokrates zu ausfallend ge- 
wesen ist, und sucht nun einiger- 
mafsen einzulenken. Er antwor- 
tet zuerst unbedingt zugestehend 
d. h. die Frage unbedingt bejahend 
so, wie er sie auffalst; denn er 
denkt offenbar nüt dem δήλον δη 
τοντό γε die Meiiuing des So- 
krates auszusprechen. Ergiebt dann 
seinen Wunsch ollen zu erkennen. 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



147 



τι ον'λ αυτό γέ μοι τοντο άπελρίνω , ώ KaXkly.leiQj ττό- 
τερόν σοι δοκονμεν όρΟ'ώς άναγχασ^ήναι ομολογείν εν 
τοις εμπροσ&εν λόγοις εγώ τε και ΙΙώλος η ον , ήνίχα 
ώμολογήσαμεν μηδένα βονλόμενον άόΐλείν, άλλ^ αχοντας 
τους άδικονντας ττάντας άδί'χ,είν; 

ΚΛΛ, 'Έστω σοι τοντο, ώ Σώκρατες, όντως , ϊνα 
διαπεράντβς τον λόγον, 

2Ω. Και επί τοντο αρα, ώς εοΐ'/.ε, παρασκεναστέον 
εστί δνναμίν τινα -/.αϊ τέχνην, όπως μη άδιχήσομεν. 

ΚΑΛ. Πάνυ γε. 

^Ω. Τις ονν ηοτ^ εστϊ τέχνη της τναρασγ,ευης του 
μηδέν άδικεΐσ^αι η ώς όλίγιστα; σκέψαι ει σοΙ δοκεΐ 
ηπερ εμοί. εμοϊ μεν γαρ δοζεί ηδε ' η αντον αρχειν δεΐν 
εν τη ηόλει η λάϊ τνρρανείν , η της ντιαρχονσης τιολι- 
τείας εταΐρον είναι. 

ΚΑΛ. ^Ορας, ώ ^ώκρατες, ώς εγώ έτοιμος ειμί 
επαινείν, αν τι ν,αλώς λέγης; τοντό μοι δολεΐς τιάνν κα- 
λώς ειρηλέναι. 



die Untersuchung fortgeführt und 
zum Ende gebracht zu sehen: Yvu 
όιαπεράνγ/ς τον λόγον d. i. „ich 
wünsche , dafs du deinen Gedan- 
kengang nicht unterbrichst". Er 
freut sich endlich offenbar, dafs er 
rückhaltlos dem Gegner beizupflich- 
ten vermag: οράς, ώς ίγώ ετοι- weichen können, den Satz ακον 
μός εΙμι βτιαίνείν und όοκεΐς τας τονς αδικονντας πάντας αόί 



zu beantworten, um so mehr, als 
Sokrates den Schelm durchblicken 
läfst, wenn er auf seine und des 
Polos Untersuchung zurückweist, 
mit dem αναγκασ-Θ^ηναι ομο- 
λογείν den Polos neckend, der ja 



freiwillig d. i. wenn er hätte aus- 



Tcavv καλούς είρηκίναι. Na- 
türlich ahnt er nicht, dafs Sokra- 
tes wieder mit ihm spielt. Das 
thut er, indem er zunächst nicht 
das μγι άόικείν , sondern das μ}ι 
αόίκεΐσϋ^σ,ί voranstellt bei seiner 
Frage und damit, weil die Antwort 
auf die Frage nach dem Werte der 
βονληοις und der όνναμις dem μη 
αόικεΐο'^αί gegenüber leichter ist 
als dem μη αόικεΐν gegenüber, dem 
Gegner wieder Lust macht, auf 
einen Dialog sich einzulassen. Die 
zweite Frage, die schwerere und 
entscheidende: τι όε όη τον αόι- 
κεΐν,• zögert denn auch Kallikles 



κεΐν nie zugegeben haben würde. 
Das Wort, auf welches es ihm dann 
ankommt, läfst er wieder zuerst 
wie zufällig unterlaufen: καΐ επί 
τοντο αρα παραακεναατεον έατί 
δνναμίν τινα καΐ τεγνην^ um 
alsdann erst mit dem τις ονν ποτ' 
ΙατΙ τεγνη direkt danach zu fragen. 
Er stellt dann wieder das μη άδι- 
κεΐαθ^αι in den Vordergrund, auch 
darin scheinbar dem Kallikles ent- 
gegen kommend, dafs er dem αρ- 
χειν ein η καΐ τνραννείν beigiebt. 
J^it dem εταΐρον deutet er wie 
oben, auf die Hetärie, den poli- 
tischen Parteiklub, hin. 

10* 



148 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



66. ΣΩ, ^ΐ/ίόπει όή χαΐ τόδε εάν öol δοχώ εν λέ- 
γειν, φίλος μοι δοκεΐ έκαστος εζάστω είναι ώς οΙόν τε 
μάλιστα f ονηερ οί παλαιοί τε χαΐ σοφοί λέγονσιν , 6 
όμοιος τφ ομοίω, ον και σοί; 

ΚΑ Α. ^Εμοιγε. 
^^ ^^• Ουκονν οπού τύραννος εστίν άρχων άγριος ν.αΐ 
απαίδευτος, εϊ τις τούτον εν ττ] πόλει πολν βελτίων εϊη, 
φοβοίτο δήπον αν αυτόν 6 τύραννος και τούτω εξ άπαν- 
τος του νου ουκ αν ποτέ δύναιτο φίλος γενέσΒ^αι; 

Κ Α Α. ^Έστι ταϋτα. 

^Ω. Ουδέ γ ε ει τις πολν φαυλότερος εϊη, ονδ^ αν 
οντος' καταφρονοί γαρ αν αντον 6 τύραννος και ουκ αν 
ποτέ ώς προς φίλον σπονδάσειεν. 

ΚΑ Α, Και ταντ^ άλη^ή. 

2Ω. Αείπεται δη εκείνος μόνος άξιος λόγον φίλος 



Kap. 66. Dafs die nächste Un- 
tersuchung ein heiteres Kleid zei- 
gen wird, verraten die ersten Worte 
des Sokrates, das εάν ool δοκώ εν 
λέγειν^ mit dem er das τοντό μοί 
όοκεΐς τΐάνν καλώς είρηκένοα des 
Kallikles persifliert. Sokrates stellt 
denn auch scherzend an die Spitze 
derselben ein nicht bewiesenes 
Sprichwort und beruft sich auf 
Autoritäten, wohl wissend, dafs 
man mit beidem keinen logischen 
Beweis führen kann. Er will dies 
aber eben nicht, sondern nur sei- 
nen Gegnern und seinen Tadlern 
die Widersprüche vorhalten, zu de- 
nen ihre Forderungen führen. Er 
stellt also ein Sprichwort voran : 
ο ομοίος τω ομοίω, das unsere 
Sprache eigentlich besser giebt, 
wenn sie sagt: „Gleich und gleich 
gesellt sich gern"; denn sie deu- 
tet mit dem „gern"' an, dals sich 
wohl auch gleich und ungleich, 
das sich Ergänzende, gesellt und 
befreundet. Als Gewährsmänner 
nennt er dann die alten Weisen: 
das Sprichwort lebte eben im Munde 
des Volkes, und das επΙ τω ΐσψ 



καΐ ομοίω war ja selbst zu einer 
Formel politischen Parteilebens ge- 
worden. Das ομοίος τω ομοίω 
macht den Kallikles ängstlich'; 
denn es stellt ihm, wenn er sei- 
nen Wünschen treu bleibt, als den, 
dem zu gleichen er bestrebt sein 
mufs, einen Mann wie Archelaos 
von Macedonien vor Augen. Dem 
Sprichworte zu widersprechen, seine 
Allgemeingiltigkeit anzugreifen ver- 
mag er nicht; denn für Leute sei- 
ner Art haben ja Sentenzen Be- 
weiskraft ; er antwortet also scheu, 
zögernd: εμοιγε , und der ersten 
Antwort entsprechen die nächsten. 
Sokrates giebt nun, wieder ganz 
nach der Denkweise des Kallikles 
und Polos, die es ebenso gemacht 
haben, ein krasses Beispiel und 
stellt als Bild des άρχων, Mie es 
Kallikles gethan, spöttisch die Aus- 
nahme des άρχων hin, den τύραν- 
νος, den άγριος καΐ άτιαίόεντος, 
von dem als όμοιος geliebt zu wer- 
den f(^ άπαντος τον νον „von gan- 
zem Herzen" , wie wir mit dem- 
selben Worte (ganz) sagen , den 
jungen Mann aus ansluadigei'Fa- 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



149 



τφ τοίοντω, ο ς αν 6μοη^•ης ων, τ αυτά χρέγων καΐ επαί- 
νων, ε&έλϊ] αρχεσ^αι γ,αΐ νποκεΐσ^αι τω αρχοντι, ούτος 
μέγα εν τανττ] τ'η τΐόλει δννήσεταί, τοντον ονδείς χαίρων 
άδΐ'λήοεί. ονχ όντως έχει; 

ΚΛΛ. NaL 

^Ω. Ei αρα τις εννοήσειεν εν τανττβ τγ] ττόλει των 
νέων, τίνα αν τρόπον εγώ μέγα δνναίμην τ,αϊ μηδείς με 
άδικοι, ή αυτή, ως εοικεν, αντω οδός εστίν, εν^νς Ικ 
νέον ε^ίζειν αντόν τοις αντοίς χαίρειν καϊ αχ3^εα^αι τω 
δεσπότΐ] , και παρασκενάζειν όπως ο τι μάλιστα όμοιος 
εσται εκείνω. ονχ όντως; 

ΚΑΛ. ' Ναι. 

2Ω. Ονκονν τούτω το μεν μη άδικεΐσ^αι και μέγα 
δύνασ^αι, ώς δ υμέτερος λόγος, εν τ'η πόλει διαπεπρά- 
ξεται. 

ΚΛΛ. Πάν ν γ ε. 

2Ω. Λρ^ ονν και το μη άδικεΐν; η πολλού δεΙ, 
εϊπερ όμοιος εσται τφ αρχοντι οντι άδίκψ και παρά 
τούτω μέγα δννήσεται; άλλ^ οΐμαι εγωγε, παν τουναντίον 
οντωσϊ ή παρασκενή εσται αντω επϊ το οϊω τ ε είναι ώς 
πλείστα άδικεΐν και άδικονντα μη διδόναι δίκην η γάρ; 

ΚΛΛ, Φαίνεται, 



milie wahrhaft verblüffen mufs. 
Aus dem όμοιος wird dann wei- 
terhin der 6μοηχΗ]ς, ein Wort, wel- 
ches das ταντα ψέγων καΐ έτΐαι- 
νών erklärt, der entschlossen ist 
iid^aky) άργεαΟ^αί καΐ νποκεΐσθ^αι 
„sich beherrschen zu lassen d. h. 
willenlos sich zu unterwerfen**; 
denn der Begriff liegt wohl in νπο- 
κεΐσ&κι, dem Ausdruck der Ruhe, 
der ja eigentlich nur von willen- 
losen Sachen gilt und als Passivum 
von willensfähigen Personen nur 
bildlich gebraucht werden kann. Im 
folgenden liegt dann nicht gerade 
tief versteckt eine spöttische War- 
nung, in dem των νέων, mit dem 
der P»edner auf Kallikles und Polos 



zeigt und das von dem τις, zu wel- 
chem es gehört, durch mehrere 
Worte getrennt, um so treffender 
wirkt, als es unerwartet auftritt, in 
der Wiederholung des των νέων 
in dem ενθνς εκ νέον, in dem Hin- 
weis auf die recht nette Art der 
sophistischen Erziehung : id -ίζειν 
τοις αντοίς χαίρειν καΙ αχ&εσθ-αι 
τω δεσπότη, in dem vollen όια- 
πεπράξεται , mit dem das Ziel so 
scharf gezeichnet ist, dem der zu- 
eilt, welcher allein dem μη αδικεί- 
aS^ai entfliehen will. Der Kehrseite 
des Bildes gegenüber, welches den 
Schüler der Sophisten , der jedem 
άρχων ähnlich werden und nach 
Macht streben soll {εσται, δννη- 



150 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

^Ω. Ουχ,ονν το μέγιστον αντω y.ayiov υπάρξει μο- 
χ^ηρω οντι την ψνχην γ.αΐ λελωβημένω δια την μίμησιν 
του δεσπότου χαΐ δνναμιν. 

Κ^^. Ου'λ οίδ^ οπη στρέφεις εκάστοτε τους λόγους 
ανω /,αϊ κάτω, ώ Σώχρατες' η ουκ οίσ^'α οτι ούτος ο 
μιμούμενος τον μη μιμουμενον εκείνον άποκτενεΐ , εάν 
βοΰληται, και άφαιρήσεται τά οντά; 

2Ω. ΟΙδα, ώ ^α&ε Καλλίκλεις, ει μη κωφός γ' 
ειμί, και σου άκούων και Παλου άρτι πολλάκις και των 
άλλων ολίγου πάντων των εν ττ] πόλεΐ' αλλά και σι εμού 
άκουε, οτι άποκτενεΐ μεν, αν βοΰληται αλλά πονηρός ων 
καλόν κάγαΒ^όν όντα. 

ΚΛΛ. Ούκονν τοϋτο δη και το άγανακτητόν; 

^Ω. Ου νουν γε εχοντι, ως ο λόγος σημαίνει, η οϊει 
δειν τοϋτο παρασκευάζεσ^αι άν^ρωπον , ως πλείστον 
χρόνον ζην, και μελετάν τάς τέχνας ταύτας^ αϊ ημάς άεΐ 
εκ των κινδύνων σώζουσιν, ωσπερ και ην συ κελεύεις 
εμέ μελετάν την ρητορικην την εν τοις δικαστηρίοις δια- 
σώζουσαν ; 

KAyl, Ναι μά Ji" όρβ-ώς γέ σοι συμβουλεύων. 

67• ^Ω. Τί δέ, ώ βέλτιστε; 'ή καΐ η του νεϊν επι- 
στήμη σεμνή τίς σοι δοκει είναι; 

σεται), als einen μοχθ-ηρος την m\c]\h^'\hi tm όμοιος τω τνράννω 

ψνχην und λελωβημένος zeigt, und damit ein μοχθ^ηρός und πό- 

steht Kallikles dann ratlos da und νηρός statt eines χαλόζ καγαθ-ός 

sucht, wie früher, einer logischen werden. 

Antwort auszuweichen und dem Ge- Kap. 67. Die Vergleiche, in de- 
spräche eine andere Wendung zu nen sich Sokrates ergeht, sind 
geben. Das lafst Sokrates natür- äufserlich veranlafst durch die letz- 
lich nicht zu, sondern verweist ihm ten Worte des Kallikles im vorigen 
sein ?j ονκ οίσθ-α mit dem oirf«, Kapitel , in denen er seinen dem 
SL μη κωφός y' ειμί , und zieht Sokrates erteilten Rat, sich der ge- 
ihn auf den rechten Weg zurück richtlichen Rhetorik zu betleifsigen, 
mit dem άλλα καΐ αν εμον άκουε. damit er nicht dem ersten besten 
Er schliefst dann den Beweis mit in die Hände falle, als richtig auf- 
der Hindeutung auf das όνειδίζειν recht erhält. Sokrates halt ihm 
des Kallikles, mit einem Vergleiche, entgegen, dafs die Rhetorik, wie 
"welcher sagt: „von mir zu Verlan- sie Kallikles auffasse, nicht einmal 
gen, ich solle μελετάν την ρητό- eine Kunst, sondern nur eine t\T/- 
ρικην την εν όικαοτηρίοις όιααώ- στημη sei, etwas, das man durch 
ζονααν ist dasselbe, wie wenn man blofse μελέτη, ohne φνοις, sich ati- 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



151 



ΚΛΛ. Μα JC οόυ. εμοιγε, 

2Ω. ΚαΙ μ)]ν σώζει γ ε ν.αι αντη εν. θανάτου τους' 
ά-3-ρώπονς , όταν εις τοιούτον εμπέσωσιν, ου δει ταύτης 
της ετΐΐστημης, ει δ' αντη σοι δο/.εΐ σμιχρά είναι, εγώ 
σοι μείζονα ταύτης ερώ , την γ.νβερνητικήν , η ον μόνον 
τάς ιρνχάς σώζει, αλλά γ,αϊ τα σώματα χαϊ τα χρήματα, 
Ικ των εσχάτων γ.ινδννων, ώστιερ η ρητορική' ν.αϊ αντη 
μεν προσεσταλμένη εστϊ λαϊ κοσμία , και ον σεμνύνεται 
εσχηματισμένη ως νπερήφανόν τι διαττραττομένη , άλλα 
ταντά διαπραξαμένη τη δικανική, εάν μεν εξ Λιγίνης 
δενρο σώση^ οΐμαι δν' όβολονς έττράξατο, εάν δε εξ ^Ιγν- 
τττον η εκ τον Τίόντον, εάν πάμπολν, ταντης της μεγά- 
λης ευεργεσίας , σώσασ^ ά ννν δή ελεγον, και αντόν και 
τταΐδας και χρήματα και γνναΐκας, άποβιβάσασ^ εις τον 
λιμένα δνο δραχμάς εττράξατο, και αντός δ έχων την τέ- 
χνην και ταντα διαπραξάμενος εκβάς τιαρά την d -άλατταν 

und (der προσεσταλμένη gegen- 
über) sich eine Gestalt giebt (εσχη- 
ματισμένη), als habe sie wunder 
was durchgesetzt; die Steuermanns- 
kunst kann auf ein όιαπράττεσΒ-αι 
ebensogut Anspruch machen, wie 
die δικανική d. i. η ρητορική η εν 
τοις δικαστηρίοις, aber sie ist mit 
einem πράττεσθ^αι zufrieden, ob- 
wohl sie in der That eine rettende 
Kunst ist (Sokrates scherzt mit den 
Ausdrücken όιαπράττεσϋ^αι, πράτ- 
τεσϋ-αι, σώζειν); für zwei Gro- 
schen oder, wenns hoch kommt, 
für zwei Drachmen rettet sie Mann 
(αντόν) und Kind und Habe und 
Frau, während die Rhetorik sich 
so hoch bezahlen läfst, wie der 
Gegensatz von selbst sich auf- 
drängt; und wenn er dann sein 
Werk vollbracht, geht der Steuer- 
mann bescheiden am Strande (πάρα 
την d -άλατταν) spazieren in einem 
so einfachen Kleide, in seiner 
schlichten Seemannsjacke, während 
(wie der Redner ebenfalls nicht aus- 
führt : denn jeder sieht ja den prun- 
kenden Gorgias) der Rhetor im Pur- 



eignen, erlernen könne, wie die 
Kunde, das Verständnis des Schwim- 
mens, das ja auch Menschen rette, 
wenn sie ins Wasser gefallen seien 
d. i. εις τοιούτον, ον όεΐ ταντης 
της επιστήμης. Statt der επιστήμη 
des Schwimmens bietet er dann dem 
Kallikles zum Vergleich mit der 
Rhetorik, die sich ja auch eine τέ- 
χνη nennt, die κνβερνητικη τέχνη, 
welche, wie er mit rhetorischer 
Phrase spottend sagt, nicht allein 
die Seelen, sondern auch die Leiber 
und das Geld rettet, wie dies die 
Rhetorik auch thun will, indem sie 
τας χρνχάς vor dem Tode, τα σώ- 
ματα vor Banden und sonstigen 
Leibesstrafen und τα χρήματα vor 
der Konfiskation bewahrt. Die 
Kunst ά68κνβερνήτης stellt er dann 
in scharfen Gegensatz zu der der 
Rhetoren: sie ist bescheiden — 
προσεσταλμένη d. i. sich nicht auf- 
bauschend und κοσμία d. i. in 
schlichter Ordnung einherschrei- 
tend, während die andere (der κοσ- 
μία entgegen) den Anspruch er- 
hebt, σεμνή zu sein (σεμνννεται) 



152 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

καί την νανν περίττ,ατεί εν μετρίω σχήματι. λογίζεσ&αι 
yciQ•, οίμαι, εττίσταται, οτι αδηλόν εστίν, ονστινάς τε ώφέ- 
ληχε των συμπλεόντων ουκ εάσας τ,ατατΐοντω&ηναι καΐ 
ονστινας εβλαχρεν, είδώς οτι ονδεν αυτούς βελτίους εξε- 
βίβασεν η oiot ένέβησαν, ούτε τα σώματα οντε τάς ιρυχάς, 
λογίζεται ουν, ότι ο^κ, ει μεν τις μεγάλοις χαι άνιότοις 
νοσήμασι χατά το σώμα συνεχόμενος μη άπεττνίγη, ούτος 
μεν α^λιός εστίν οτι ουκ άττέ&ανε, και ουδέν υτι αυτοϋ 
ώφέληται' ει δε τις αρα εν τω του σώματος τιμιωτέρω, 
τί] χρυχί], πολλά νοσήματα έχει και ανίατα, τούτω δε βιω- 
τέον εστί και τούτον ονήσειεν, αν τε εκ ^αλάττης αν τε 
εκ δικαστηρίου αν τε αλλοΟ-εν οηο^-ενοΰν σώσγ] , αλλ* 
οίδεν , οτι ουκ αμεινόν εστί ζην τψ μοχ^ηρψ άν&ρώπφ' 
κακώς γαρ ανάγκη εστί ζην. 

68• ζ/^ά ταΰτα ου νόμος εστί σεμνύνεσ&αι τον κυ- 
βερνήτην, καίπερ σώζοντα ημάς' ουδέ γε, ώ d -αυμάσιε, 
τον μηχανοποιόν, ος ούτε στρατηγούς μή οτι κυβερνήτον, 
ούτε άλλου ούδενός ελάττω ενίοτε δύναται σώζειν' πό- 
λεις γάρ εστίν οτε ολας σώζει, μή σοι δοκεΐ κατά τον 
δικανικδν είναι; καίτοι ει βούλοιτο λέγειν, ώ Καλλίκλεις, 

pnrkleide auf goldenen Sandalen dem gewöhnlichen Sprachgebrauch 
einherschreitet; sie stützt sich aber wohl mehr entsprechen. Vielleicht 
dabei (cf. Kap. 56) als echte Kunst, hat es hier der Wohllaut fallen las- 
wie er scherzend sagt, auf den sen, da ja ein anderes av dem 
λόγος und das λογίζεσ^αι {λογί- ονησειεν folgt. 
ζεσθ^αι γάρ, οΐμαι, έπίαταται und Kap. 68. Wie eben am Beispiele 
λογίζεται ovv οτι ονκ κ. τ. ε.), des Steuermannes, so zeigt Sokra- 
während die Rhetorik, wie oben tes jetzt an dem des Maschinen- 
die Kochkunst, άλόγως handelt; bauers, dafs das σώζειν nicht den 
denn sie sagt sich : „ich weifs nicht, Wert des Mannes ausmacht. Auch 
habe ich jemandem ein «/«θ-ονζη- er ist ja eine Art πολιτικός; denn 
gefügt (ώφεληκε) , wenn ich ihn er rettet mit seinen Verteidigungs- 
glücklich ans Land brachte, oder maschinen oft ganze Städte, leistet 
war es ein αμεινον für ihn, im also damit oft nicht weniger als 
Meere zu ertrinken u. s. w. ein siegreicher Feldherr. ..Er scheint 
Auffallend ist. im letzten Satze dir nicht mit dem όικανιχός den 
des Kapitels der Übergang von dem Vergleich auszuhalten?•* {μτΐ oot 
Indikativ des abhängigen Satzes όοκεΐ κατά τον δικανικοί' είναι;) 
βιωτεων εστί in den Optativ ονη- fragt Sokrates um so spöttischer, 
οειεν, da im Hauptsatz ein Präsens als eben das πόλεις ολας οωζει 
vorhergeht. Ein όνησειεν αν würde vorhergegangen ist ; und lährt dann 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



153 



ατΐερ νμείς, σεμνννων το τΐράγμα, χαταχωσειεν αν νμάς 
τοις λόγοις, λέγων λαΐ τταραχαλών επΙ το δεΐν γίγνεσ&αι 
μηχανοποιονς , ώς ουδέν τάλλά εστίν' ιχανος γαρ αντω 
6 λόγος, αλλά σν ονδεν τ^ττον αντον καταφρονείς γ,αϊ της 
τέχνης της εγ.είνον , και ως εν ονείδει άτΰογ,αλέααίς αν 
μηχανοτΐΟίόν, λαϊ τω νίεΐ αντον οντ αν δονναι θυγατέρα 
ε&έλοις^ οντ^ αν αυτός τω σαντοϋ λαβείν την εγ,είνου. 
'/ιαίτοι εξ ων τα σαντον ετναινείς, τίνι διχαίω λόγφ τον 
μηχανοποιον καταφρονείς υμΙ των άλλων ών νυν δη ελε- 
γον ; οίδ^ οτι φαίης αν βελτίων είναι χαΐ εζ βελτιόνων. 
το δε βέλτων ει μη εστίν ο εγώ λέγω, αλλ' αυτό τοντ^ 
εστίν αρετή, το σώζειν αυτόν και τα εαυτόν οντά οτΐοιός 
τις ετνχε, Άαταγέλαστός σοι δ χρόγος γίγνεται χαι μηχα- 
νοττοιοϋ και ιατρού και των άλλων τεχνών, οσαι τον 
σώζειν ένεκα πεποίηνται. αλλ , ώ μακάριε, ορα μη άλλο 
τι τό γενναΐον καΐ το άγα&ον η τον σώζειν τε και σώζε- 
σ&αι. μή γαρ τοντο μέν, τό ζην οτΐοσονδή χρόνον — τόν 
fort: „freilich, er ist nicht, wie ihr, ten Silben des μηχανοποων, wel- 



ein σεμνννων το πράγμα d. i. er 
beansprucht nicht das Beiwort αεμ- 
νόν für seine Leistung; aber in 
den λόγοίζ ist er dafür euch so 
überlegen, dafs er euch damit über- 
schütten könnte." Wir können das 
Spiel, den Scherz, der in καταγώ- 
ΟΕίεν αν νμάς τοις λόγοκ: und in 
dem ϊκανος γαρ αντω ο λόγος 
liegt, nicht gut wiedergeben, weil 
wir einen Ausdruck, der zugleich 
"Wort, Redensart, und Grund hiefse, 
nicht besitzen. Für Kallikles klingt 
das τοις λόγοις, wie wenn Sokra- 
tes von Reden spräche, während 
er doch den λόγος, die Logik, den 
logischen Beweis im Sinne hat. 
Spöttisch ist ferner die Wendung 
παρακαλών inl το όεΐν γίγνεα^αι 
μηχανοποίόν, weil sie die Auffor- 
derung des Kallikles, Sokrates möge 
der Philosophie den Abschied geben 
und ein Staatsmann werden, be- 
lächelt. In den Worten ως iv ονεί- 
δει αποκαλίααίς αν μηχανοποων 
liegt der Ton auf den beiden lelz- 



che mit dem vorhergehenden της 
τέχνης korrespondieren: „du ver- 
achtest ihn und, was er seine Kunst 
nennt, und heifsest ihn wegwerfend 
nicht einen Maschinen kün stier, 
sondern einen Maschinenmacher, 
und — fährt er fort in humoristi- 
scher Weise — als τεχνικός, wie 
du dir als ρητορικός vorkommst, 
willst du mit dem banausischen 
μηχανοποιός nicht einmal in ver- 
wandtschaftliche Beziehungen tre- 
ten". Dem Schlüsse des Kallikles, 
die Rhetorik sei vornehmer, ver- 
trete mehr den Begriff αρετή, 
spricht er die richtige Logik ab: 
τίνι όικαίω λόγω τον μηχανο- 
ποιον καταφρονείς; denn die 
Phrase βελτίων καΐ έκ βελτιόνων 
ist nicht begründet. Wie er dann 
weiter mit dem wiederholten σώ- 
ζειν, dem καταγέλαστος, dem γεν- 
ναίος, dem τόν γεως άληΘ^ώς άν- 
δρα auf frühere Aufserungen des 
Kallikles anspielt, ist klar. In der 
Lesart der Vulgate μη γαρ τοντο 



154 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



γε ώς άλη&ώς άνδρα Ιατέον εστί χαΐ ου ίριλοψυχητέον, 
αλλά ε7είτρέφαντα περί τούτων τω ^εφ 'καϊ πιστενσαντα 
ταΐς γυναιξίν , οτί την είμαρμένην ονδ^ αν εις kyicpvyoi, 
το επί τούτω σχετετέον^ τίν' αν τρόπον τούτον ον μέλλοι 
χρόνον βιώναι ώς άριστα βιωη, άρα εξομοιών αίτον Trj 
Ίϋολίτεία Tat;T9ji εν ι) αν οίκτ], /μι νυν δε αρα δεΙ σε ώς 
ομοωτατον γίγνεσ&αι τω δήμφ τψ ^4&ηναίων, ει μέλλεις 
τούτω 7νροσφιλης είναι και μέγα δύνασΟ^αι εν τ/] πόλει ' 
τοϋ&' ορα ει σοι λυσιτελεΐ χαί εμοί, όπως μη, ώ δαι- 
μόνιε, πεισόμεΒ^α ο^εερ φασι τάς τϊ]ν σελήνην κα&αιρού- 
σας, τάς Θ^τταλ/όας* συν τοις φιλτάτοις η αϊρεσις τμίν 
εσται ταύτης της δυνάμεως της εν τϊ] 7ϋόλει, ει δέ σοι 
οϊει οντινοϋν άν&ρώπων παραδώσειν τέχνην τινά τοιαύ- 
την, ήτις σε ποιήσει μέγα δύνασβ-αι εν τη πόλει τηδε 
ανόμοιον οντα τη Ίίολιτεία εϊτ^ επι το βέλτιον εϊτ^ επι 
το χείρον, ώς εμοϊ δοτίεΐ, ούν. όρθ-ώς βουλεύει, ώ Καλ- 
λίΥ,λεις' ου γαρ μιμητήν δει είναι αλλ^ αύτοορυώς ομοιον 
τούτοις, ει μέλλεις τι γνήσιον άπεργάζεσ&αι εις φιλίαν 

fliehen könne, zu entschuldigen, 
wenn man nicht den Mut hat, scharf 
vorzugehen ; aber dieser sonst wei- 
bische Satz hat seine Berechtigung 
in der Frage nach dem ζην δτιο- 
σονάη χρόνον. 

Zu den Worten φααΐ τάς τίμ• 
αεληνην κα&αιρονοας, τ«ς Θετ- 
matischen Konstruktion nach χρό- ταλίδας κ. τ. ε. führen die Erklärer 
νον annimmt und ihn mit τόν γε den Suidas an, welcher sagt: ^Enl 
ώς άληΟ-ώς άνδρα in energischer οαντώ την αεληνην καθ-έλκεις' αϊ 
Weise in den sentenzartigen Indi- την αεληνην κα^έλκονααι θετταλί- 
kativsatz übergehen läl'st. In den δες λέγονται των όφ&αλμών καΐ 
Worten πιατενααντα ταΐς γνναι- των ποδών {oder παίδων) ατερίακε- 
ξίν, οτι την είμαρμένην ονδ^ αν α^αι. εΐ'ρηται ονν η παροιμία 
εις εκφνγοι , möchte ich keinen επί των εαντοΐς κατά έπιαπώμε 
Spott auf des Kallikles Freigeiste- 
rei (Deuschle) erblicken; Sokrates 
nennt, scheint mir, das angeführte 
Sprichwort weibisch, weil sich 
viele damit zu decken suchen, die 
energisch zu handeln zu schwach 
sind. Das ist weibisch — sagt So- 
kiales — sich oft mit der ειμαρ- 
μένη, der ja doch niemand ent- 



μέν, το ζην οποαονδη χρόνον — 
έατέον εατί ist der Indikativ nach 
μη um so auffälliger, als eben im 
gleichen Satze mit^ry der Konjunk- 
tiv stand. Vielleicht erklärt man 
ihn am besten, wenn man eine bei 
Sokrates häufig vorkommende Un- 
terbrechunar der resrelmäfsiffen gram- 



vov. Als Sinn der Stelle giebt 
Stallbaum an: „hoc vide an tibi 
i'xpediat atque mihi, ne /lobis ac- 
cidat, quod accidere divunt sa^is 
Thtssalis lunani deducetitibus, vi- 
delicet ne cum damno eornin qinie 
nobis carissima esse debent h. e. 
cum damno lurtutis et honestatis, 
ad nos deducamus istam in cii'i- 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



155 



τω ^Α^ηναίων δήμω χαϊ ναι μά /ίία τώ ΙΙυριλάμ7εονς γε 
προς. όστις ονν σε τούτοις ομοιότατον άπεργάσεται, 
οντός σε ποιήσει, ως επιΟ-νμεΙς 7ΰολιτικος είναι, πολιτι- 
χόν και ρητορί'κόν' τω αυτών γαρ η^ει λεγομένων των 
λόγων εγ,αστοι χαίρονσι, τω δε άλλοτρίω αχΟ^ονται' ει 
μή τι συ άλλο λέγεις, ω €ρίλη τίεφαλή. λέγομέν τι προς 
ταύτα, ώ Καλλίλλεις; 

69. ΚΛΛ. Ovy. οίδ' οντινά μοι τρόπον δον.είς εν 
λέγειν, ώ 2ώκρατες' πέπονΟ^α δε το των πολλών πάΟ-ος' 
ον πάνυ σοι πεί^^ομαι. 

2Ω. Ό δήμου γαρ έρως, ώ Καλλίκλεις, Ινών εν τν^ 
ilJvxfi τγι στ] άντιστατεί μοι' αλλ' εάν πολλάγ,ις ϊσως ααϊ 
βέλτιον ταντά ταϋτα διασχοπώμε^α, πεισϋ-ήσει. άναμνν- 
σ^ητι δ^ ούν, οτι δύο εφαμεν είναι τάς ^εαρασκευάς επϊ 
το εχαστον ^εραπεύειν και σώμα και ψυχήν , μίαν μεν 
προς ήδονήν ομιλείν, την ετέραν δε προς το βέλτιστον, 
μη καταχαριζόμενον άλλα διαμαχόμενον. ον ταϋτα ην α 
τότε ώριζόμε^α; 

täte potentiam. Das övv τοις φιλ- schieden steigt. So ist das ne- 
τάτοις erklärt er: cum iactura " «-v \ - ^-n-. _ /n.^ 

carisnmorum pignorum. 

In der Stelle τω Αθηναίων δή- 
μω καΐ ναΙ μα Δία τω Πυριλάμ- 
ηονς γε προς ist και die Partikel 
der Vergleichung, und = wie, und 
der Sinn des Satzes ist : wer sich die 
φιλία des Volkes erwerben will, 
der mufs gleich einem, der^der φί- 
λος eines einzelnen weiden will, 
nicht nur äufserlich {ov μιμητην fügen; aber es wird schon mit dir 



novO-a δε το των πολλών nad^oq 
gewifs ein Scherz : „Du verachtest 
die grofse Menge, weil sie in ihrer 
Unfähigkeit deinen Ansichten nicht 
beistimmt, weil sie deiner Ansicht 
nach unfähig ist dir zu folgen." 
Sokrates zahlt in gleicher Münze 
heraus: „das kommt von dem Eros 
zu deinem Demos, der dich zwingt, 
den Ansichten des Demos dich zu 



όεΐ είναι), sondern seinem innersten 
Wesen nach (αι;τοφι;ως) ein όμοιος 
des Volkes zu werden bestrebt sein. 



werden; das πεί&εα&αι wird kom- 
men, wenn wir, wie ich hoffe (Ισως), 
oft und besser d. i. energischer (τΐολ- 

λάκις και βέλτιον, ί'σως gehört zu 

beiden Adverbien) die Frage genau 
Kap. 69. Die Art, wie sich Kai- {διασκοπώμεί)^α) erörtern. Sokra- 
likles zu Sokrates stellt, wird, je tes giebt dann ein praktisches Bei- 
länger der Dialog, um so bescheide- spiel von der Art, wie ein wirklich 
ner; er verläfst nach den erhalte- guter Politiker, der entschlossen 
nen Lehren den früher hochmütigen ist, nicht das ηδν der Menge, der 
Standpunkt immer mehr und be- πόλις zu verfolgen (μη καταχαρι- 
ginnt selbst zu scherzen, weil sein ζόμενον), sondern selbst in ern- 
Interesse an der Untersuchung ent- stem Widerstreit ihr zu begegnen 



156 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



ΚΑΑ, Πάνυ γε. 

^Ω. Ονκοΰν η μεν ετέρα, ή ττρός ι] δον ην , αγεννης 
'λαΐ ονόεν άλλο η τίολαχεία τυγχάνει ονσα' ή γάρ ; 

ΚΛΛ. 'Έστω, ει βονλει, σοΙ όντως. 

^Ω. Ή δε γε ετέροίγ όπως ώς βέλτιστον εσται τοντο, 
εϊτε σώμα τυγχάνει ον εϊτε ιρνχή, ο ^εραττευομεν ; 

ΚΛΛ. Πάνυ γε. 

^Ω. ^Αρ' ουν όντως ετνιχειρητέον ημΐν εστί τ?; τνόλει 
γ,αΐ τοΙς τίολίταις ^^εραττεΰειν ώς βέλτιστους αυτούς τους 
ττολίτας ποίονντας; άνευ γάρ δη τούτου, ώς εν τοΙς εμ~ 
ττροσβ-εν ενρίστ,ομεν, ουδέν όφελος άλλην ενεργεσίαν ου- 
δεμίαν ττροσφέρειν , εάν μη 'λαλη χάγα^ή ή διάνοια »; 
των μελλόντων η χρήματα πολλά λαμβάνειν η αρχήν τί- 
νων η άλλην δύναμιν ήντινοϋν. &ώμεν οϋτως εχειν; 

ΚΛΛ. Πάνυ γε, εϊ σοι ηδιον. 

^Ω. Ει ονν παρε'λαλονμεν άλλήλονς, ώ Καλλέχλεις, 

δημοσία πράξαντες των πολιτικών πραγμάτων επι τά οΐ- 

(όιαμαχόμενον), in seiner staats- 
männischen Thätigkeit verfahren 
mufs: wer ein Baumeister des Staats 
werden will, hat sich vorher wohl zu 
prüfen in Bezug auf die Schule, 
welche er durchgemacht hat (et 
έπιοτάμεθ^α und πάρα τον εμά- 
S -ομεν) und in Bezug auf seine prak- 
tischen Leistungen im engeren Kreise 
(εΙ οικοδόμημα ωκοόομηκαμεν 
ίδια), ehe er dem Staatsdienst sich 
widmet. Sokrates lehrt also den 
Weg des verständigen Politikers 
{vovv εχόντων), welchen der Logos 
leitet, kennen gegenüber der Strafse, 
welche der ανόητος einschlägt; er 
will, dafs der Staatsmann plan 



mäfsig, logisch, philosophisch vor- 
gehe d. h. er weist die Ansicht des 
Kallikles zurück, nach welcher die 
Philosophie nur eine propädeutische 
Bedeutung für die Jugend habe. 

In den Worten αρ' ονν όντως 
επιχειρητέον ημΐν εστί τ^ πόλει 
καΐ τοις ηολίταις θ^εραπενειν ώς 
βελτίατονς αντονς τονς πολίτας 
ποιονντας ist das gemeinsame Ob- 



jekt zu θ^εραπενειν und ποιονν- 
τας das αντονς τονς ηολίτας, wel- 
chem die nicht streng grammatische 
Redeweise des Sokrates die uns nur 
nicht mehr gefällige Stellung vor 
dem ώς βελτίστονς angewiesen 
hat, sowie er auch kurz vorher 
τΐολλάκις ϊσως καΐ βελτιον statt 
ΐαως πολλάκις καΐ βελτιον sagt. 
Man darf also zwischen Β^εραηενειν 
nnd ώς nicht, wie die mir vorlie- 
genden Ausgaben es thun, ein Kom- 
ma setzen. 

Die Worte ει ονν παρεκαλον- 
μεν άλληλονς — ^πΐ τα οικοδο- 
μικά sind zu übersetzen: „Wenn 
wir also uns reizten, lieber Kallik- 
les, in die politische Praxis einge- 
treten, von den politischen Fächern 
das Baufach zu ergreifen•' {παρακα- 
λεΐν επΙ τά οικοδομικά πράγματα 
των πολιτικών πραγμάτων). 

Die mildere, sich scherzend au- 
Isernde Stimmung des Kallikles ver- 
rät sich auch in seinem 7uirtt>, ίί' 
βοίλει, οοϊ ρντως und dem Ihiiv 
γε, ει ooi ηδιον. 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



157 



χοδομιτίά, τ] τειχών η νεωρίων η ιερών επΙ τα μέγιστα 
οικοδομήματα, ττότερον έδει αν ημάς σχ,έφασ^αι ημάς 
αίτονς ycal εζετάοαι, πρώτον μεν ει έτειστάμε^α την 
τέχνην η ονχ επισταμένα, την οιτ,οδομιχήν , και 7ταρά 
τον εμά^-ομεν ; έδει αν η ου] 
ΚΛΛ. Πάνυ γε. 

2Ω. Ονγ,οϋν δεύτερον αν τόδε, ει τι πώποτε οικο- 
δόμημα φκοδομήχαμεν ιδία η τών φίλων τινι η ημέτερον 
αντών , και τοντο το οικοδόμημα καλόν η αίσχρόν εστί' 
και ει μεν ενρίσκομεν σκοπούμενοι διδασκάλονς τε ημών 
άγα^ονς και ελλογίμονς γεγονότας και οικοδομήματα πολ- 
λά μεν και καλά μετά τών διδασκάλων ωκο δομή μένα ήμίν, 
πολλά δε και δια ημών, επειδή τών διδασκάλων απηλλά- 
γη μεν , οντω μεν διακειμένων νουν εχόντων ην αν ίέναι 
επϊ τα δημόσια έργα' ει δε μήτε διδάσκαλον εϊχομεν ημών 
αντών έπιδείξαι οικοδομήματα τε η μηδέν η πολλά και 
μηδενός άξια^ οντω δή άνόητον ην δήπον επιχειρείν τοις 
δημοσίοΐζ εργοις και παρακαλειν αλλήλους επ* αντά. φώ- 
μεν ταντα όρ^^ώς λέγεσ^^αι ή ον; 
ΚΛΛ. ΐΐάνν γ ε. 

70. —β. Ονκονν οντω πάντα, τά τε άλλα, καν ει 
επιχειρήσαντες δημοσιενειν παρεκαλονμεν άλλήλονς ας 
ικανοί ιατροί οντες, επεσκεψάμε^α δήπον αν εγώ τε σε 
και σν εμέ, φέρε προς -ν-εών, αυτός δε δ Σωκράτης πώς 
έχει τό σώμα προς νγίειαν; ή ήδη τις άλλος διά ^ωκρά- 
την απηλλάγη νόσον , ή δονλος η ελεύθερος; καν έγα, 
οίμαι, περί σον έτερα τοιαντα εσκόπονν' και ειμή ευρί- 



Kap• 70. Sokratesgiebt als zwei- 
tes ^Beispiel das von dem Arzte, 
welcher sich dem Staatsdienst wid- 
men will. (In ei έπιχειρησαντες 
όημοοιενείν παρεκαλονμεν αλλη- 
λονς gehört δημοοίενειν zu beiden 
Verben, zwischen denen es steht.) 
Er giebt der Darstellung Lebendig- 
keit dadurch, dafs er sich und Kal- 
likles dem beliebigen Arzte sub- 
stituiert. Wie auch er jetzt dem 



Kallikles v/eniger scharf zusetzt, 
als früher, zeigt der Umstand, dafs 
er nicht den Kallikles vorschiebt 
oder nicht, wie früher, sich und 
Kallikles nennt, sondern vielmehr 
nur fragt αντος 6 Σωκράτης πώς 
έχει το σώμα προς νγίειαν d. i. 
hat sich Sokrates selbst schon ein- 
mal kuriert, hat er einen gesunden 
Körper seiner Kunstfertigkeit zu 
verdanken, oder hat er sonst schon 



158 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



Ο'λομεν Öl^ >]l^icig μηδένα βελτίω γεγονότα το σώμα, μήτε 
των ξένων μήτε των αστών, μήτε ανορα μήτε γυναίχα, 
προς ^ιός, ώ Καλλίχλεις, ου Λαταγέλαστον αν ην ττ] αλη- 
τεία, εις τοσούτον άνοιας ελ^είν άν&ρώτΐονς, ώστε, πριν 
Ιδιωτενοντας τζολλά μεν όπως ετύχομεν ποίήσαι, πολλά 
δε γ,ατορ&ώσαί λαΐ γυμνάσασ^αί Ιχανώς την τέχνην, το 
λεγόμενον δη τούτο εν τψ πίχ^ω την λ,εραμείαν επιχει- 
ρείν μαν&άνειν, λαϊ αυτούς τε δημοσιεύειν επιχειρείν χαΐ 
άλλους τοιούτους 7ΐαρα/,αλεΙν ; ουκ ανόητόν σοι δοκεΐ αν 
είναι ούτω πράττειν ; 

ΚΑ Λ, ^Έμοιγε. 

^Ω. Νυν δε, ώ βέλτιστε ανδρών, εΊίειδή συ μεν αυ- 
τός άρτι άρχει 7τράττειν τα της πόλεως πράγματα , εμε 
δε παραγ,αλείς y^al όνειδίζεις οτι ου πράττω^ ουκ επισκε- 
ιρόμε^α αλλήλους, φέρε, Καλλιγ,λής ήδη τινά βελτίω πε- 
ποίητίε τών πολιτών; εστίν όστις πρότερον πονηρός uv, 
αδιγ,ός τε y.al ακόλαστος γ.α\ άφρων, δια Καλλίλλέα κα- 
λός τε λάγαθ^ός γέγονεν , η ξένος ή αστός, ή δούλος ή 
ελεύθερος; λέγε μοι, εάν τις σε ταύτα εξετάζη, ώ Καλλί- 
λλεις, τί ερείς; τίνα φήσεις βελτίω πεποιηκέναι άν^ρω- 
πον τή συνουσία τη σή ; ολ,νείς άπο/,ρίνασ&αι, εϊπερ 
εστί τι έργον σόν ετι Ιδιωτεύοντος, πριν δημοσιεύειν 
έπιχειρεΐν; 

KAyl. Φιλόνεικος ει, ώ ^ώχρατες. 

71. ^Ω. ^Αλλ^ ου φιλονεικίί^ γε έρωτα , αλλ' ώς 

jemand geheilt? Seinen Grundsatz : da etwas geleistet hat (d. i. inei- 

πρότερον ίόιωτενειν , έπειτα δη- όη βελτίω τίνα εποίηοε), an das 

μοαιενειν erklärt er dann an dem schwierigere Wagnis herantreten. 

Beispiele des Töpfers, einer Kunst, Diesen Vergleich wendet er aulKal- 

welche in Athen und Korinth vor- likles an mit der Frage Καλλιχλής 

nehmlich heimisch war. Wie der ηόη τίνα βελτίω πεηοίηχε τών 

Töpfer nicht an einem grofsen, πολιτών; und neckt ihn dann mit 

künstlichen Kruge (πίθ-ος) sein dem letzten Satze besonders: ();ί•ΓίΓς• 

Handwerk lernt , sondern vorher αποχρίναα^αι χ. τ. h. Wie umge- 

sich darin versucht, etwa kleine stimmt Kallikles ist, zeigt seine 

Töpfe zu formen, so soll jeder ver- moIiI lächelnde Antwort: ^fιλvvfι- 

ständige Mann, der sich der Ge- χος ei, ώς Σώχρατες d. i. „du 

meinde widmen will, sich zuerst kannst das NecKen doch nicht 

im engeren Kreise, an kleineren lassen!" 

Aufgaben versuchen und, wenn er Kap• 71. ts ist von vornherein 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



159 



αληθώς βονλόμενος είδεναι, οντινά 7εοτε τρόπον οΊει 
όεΐν πολιτεύεσ^αι εν ημίν. η άλλου τον αρα έτειμελήσει ' 
ημίν ελ3•ών hei τα. της πόλεως πράγματα, η όπως ό τι, 
βέλτιστοι οί πολίται ώμεν ; η αν πολλάτ,ις ηόη ώμολο- 
γή'καμεν τοντο όεΐν πράττειν τον πολιτιγ,ον άνδρα; ώμο- 
λο'/ϊ'ι'λαμεν η ον'^ άιτογ.ρίνον, ώμολογή'/,αμεν' εγώ υπέρ 
σον άποκρινονμαι. ει τοίνυν τοντο δεΙ τον αγαθόν άνδρα 
παρασκεύαζε IV τη εαυτόν πάλει, νυν μοί άναμνϊΐσΘ^εις 
είπε περί Ιλείνων των ανδρών ων όλίγφ πρότερον έλεγες, 
ει ετι σοι δοκοϋσιν άγαΌ^οΙ πολίται γεγονέναι, Περικλής 
■/.αϊ Κίμων /μι Μιλτιάδης /.αϊ Θεμιστο/.λής, 

ΚΑΛ. "Εμοιγε. 

^Ω. Ου-λονν εϊπερ άγαΟ^οί, δήλον οτι έκαστος αυ- 
τών βελτίονς εποίει τονς πολίτας άντι χειρόνων. εποίει 
η ον; 



KAyl. ^Εποίει, 

festzuhalten, dafs es selbstverständ- 
lich nicht dem Plato in den Sinn 
kommen kann, über die gröfsten 
Männer seiner Vaterstadt ein herab- 
setzendes Urteil zu fällen. Das 
würde ihn einfach lächerlich ge- 
macht haben; denn ein solches Ur- 
teil wäre ungerecht gewesen; es 
würde aber auch seinen Lehrer So- 
krates selbst getroffen haben; denn 
auch er hat ja die Folgen seiner 
Politik, seines eigentümlichen poli- 
tischen Auftretens, büfsen müssen. 
Plato zieht vielmehr gerade die von 
ihm erwähnten Männer zum Ver- 
gleich mit Sokrates heran, weil sie 
mit ihm ähnliche Schicksale hatten, 
und läfst den Aristides beiseite, weil 
dieser in hohem Ansehen gestorben 
ist. Der Gedanke aber: Perikles, 
Cimon, Miltiades und Themistokles 
sind von ihren Mitbürgern am 
Schlüsse ihrer politischen Laufbahn 
mit Strafen bedacht worden; folg- 
lich haben sie keine rechte Politik 
getrieben; denn sie haben ihre Bür- 
ger nicht besser, sondern schlech- 
ter gemacht — enthält eine so hand- 



greiflich falsche, ungerechte Schlufs- 
folgerung, dafs ich nicht begreife, 
wie man sie dem Plato als ernst 
gemeint zumuten kann. Es kommt 
aber noch hinzu, dafs Plato selbst 
diese Schlufsfolgerung lächerlich 
macht in der Apologie des Sokra- 
tes Kap. 12 und folg., wo er dem 
Meletos so drastisch das Lächer- 
liche der Behauptung vorhält, dafs 
Sokrates allein der διαψΒ^είρων 
τονς νέονς sein soll. Der apolo- 
getische Charakter des Dialogs tritt 
vielmehr gerade in dem Urteile 
Piatos über die gröfsten Männer 
Athens hervor. Der Gedanke der 
nächsten Kapitel heifst, soweit er 
verschwiegen und soweit er aus- 
gesprochen ist: Man wirft dem So- 
krates vor, er sei ein schlechter 
Bürger gewesen und dafür habe ihn 
die Todesstrafe getroffen; aber 
ebensogut kann man auch die be- 
rühmtesten Bürger schlechte Bür- 
ger nennen; denn auch sie sind am 
Ende ihrer Laufbahn von den Athe- 
nern bestraft worden; Sokrates hat 
vielmehr in höherem Grade als 



160 



ΠΛΑΤΩΧΟΣ 



Ι 



ΣΩ. Ονλονν οτε Περιτιλής ηρχετο λέγειν εν τίΓ όή- 
μω^ χείρονς i]aav οί ^Α^ψαΙοι ί] οτε τα τελευταία ελεγεν ; 

ΚΑΛ. "Ισως. 

2^Ω. Ονχ ϊσως οή, ώ βέλτιστε, αλλ' άνάγλη εχ, των 
ώμολογημένων, εϊπερ αγαθός γ' ην εκείνος πολίτης. 

ΚΑΛ. Τι ουν οή; 

— ί2. Ουοέν άλλα τόοε μοι είτΐε επι τοντιο, ει λέ- 
γονται Αθηναίοι οιά Περίλλέα βελτίονς γεγονέναι, η /εάν 
τουναντίον οιαφ^αρήναι υπ' εκείνου, ταυτϊ γαρ εγωγε 
ακούω, Περικλέα ΐνεποιηκέναι Αθηναίους άργοίς και δει- 
λούς και λάλους και φιλάργυρους, εις μισ^οφορίαν 7ϋρώ- 
τον καταστήσαντα. 

ΚΑΑ. Των τα ώτα κατεαγότων άκονεις ταΐτα, ώ 
^ώκρατες. 

selbst ein Perikles das wahre Beste 
seiner Mitbürger angestrebt; er al- 
lein hat klar begriffen, dafs das 
wahre Beste eine sichere ethische 
Grundlage ist und diesen Grund zu 
legen, ist Sache der Philosophie, 
welcher er sich widmete. Freilich 
hat auch er sein Ziel nicht erreicht, 
so wenig wie Perikles u. s. w. 

Der Wendepunkt für das richtige 
Verständnis dieses und der folgen- 
den Kapitel liegt in den Worten 
des Sokrates: Ovöäv άλλα τόδε 
μοί tmh έηΐ τοντω — εις μιο^ο- 
ψορίαν πρώτον καταοτήααντα. 
ISokrates hat bis dahin richtig ge- 
schlossen: der gute Bürger — wir 
würden sagen : das Ideal eines Bür- 
gers — sucht seine Mitbürger bes- 
ser zu machen; Perikles war ein 
guter Bürger; folglich machte er 
seine Mitbürger besser d. h. suchte 
«ach Kräften (εποίει) sie aus 
schlechteren, die sie waren, als er 
seine Laufbahn begann, zu besseren 
zu machen. Soweit führt die ανάγκη 
εκ των ώμολογημένων. Dafs es 
mit den folgenden Folgerungen dem 
Sokrates nicht Ernst ist, deutet er 
selbst klar an: statt der ανάγκη 
des Schlusses, statt des ονκονν, 



tritt das λέγονται, ακονω ein, und 
die Unsicherheit derselben wird zu- 
gestanden in dem ονκέτι άκονω^ 
άλλα oiöa σαφώς. Er wendet, wie 
man es in seinem Prozesse gegen 
ihn gethan hatte, das Urteil der 
groCsen Menge, das Urteil einer Par- 
tei auf Perikles an, gegen Kallikles 
scherzend, gegen die Athener mit 
bitterem Sarkasmus, und schliefst 
ganz falsch: die Leute sagen, Πε- 
ρικλϊίς πεποίηκεν 1-α)•ηναίοΐ'ς αρ- 
γούς καΐ όειλονς καΐ ψιλαογν- 
ρονς; sie haben sich gegen ihn 
auch schlecht benommen; denn sie 
klagten ihn in dem bekannten Pro- 
zesse gegen seinen Freund Phidias 
der Unterschlagung an ; folglich hat 
Perikles die Athener nicht besser, 
sondern schlechter gemacht. Der 
oberflächliche Kallikles durchschaut 
den Trugschlul's nicht, ahnt aber 
doch das Falsche desselben und 
antwortet: „das behaupten die 
Feinde des Perikles"! denn das ist 
der Sinn der Worte: Τών τα ώτα 
κατεαγότων άκονεις ταντα. Die 
Gegner des Perikles waren die /«- 
κωνίζοντες. Diese älVten sparta- 
nische Kampfspiele nach, gingen 
mit Uenommiernarben umher und 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 161 

^Ω, Ι^λλά τάόε ονζέτι ακούω, αλλά οίοα σαφας καί 
εγώ υμϊ συ, οτι το μεν πρώτον ηυδοκίμευ Περικλής και- 
ουόεμίαν αίσχράν δίκην κατεψηφίσαντο αντον ^Λ^ηναΐοί, 
ηνίγΜ χείρονς ήσαν επειδή δε καλοί κάγα^^οϊ εγεγόνεσαν 
νπ^ αντον f επϊ τελενττι τον βίον τον Περικλέονς, κλοπην 
αντον κατεχρηφίσαντο , ολίγον δε καΐ &ανάτον ετίμησαν, 
δήλον οτι ώς πονηρον οντος, 

73. ΚΛΛ, Τι ονν; τούτον ένεκα κακός ην Πε- 
ρικλης, 

2Ω, "Ονων γονν αν επιμελητής καΐ Ϊπ7ΐων καϊ βοών 
τοιοντος ων κακός αν εδόκει είναι, ει παραλαβών μή λα- 
κτίζοντας εαντον μηδέ κνρίττοντας μηδέ δάκνοντας απέ- 
δείξε ταντα άπαντα ποιονντας δι^ αγριότητα, η ον δοκεΐ 
σοι κακός είναι επιμελητής οστισονν δτονονν ζώον , ος 
αν παραλαβών ήμερώτερα απόδειξη αγριώτερα η παρέ- 
λαβε; δοκεΐ η ον; 

Ι^ΛΛ. Πάνν γε, ϊνα σοι χαρίσωμαι, 

^Ω. Καϊ τόδε τοίννν μοι χάρισαι άποκρινάμενος' 
7ίότερον καϊ ο άνθρωπος εν των ζώων εστίν η ον ; 

ΚΑΛ, Πώς γαρ ον; 

hjefsen daher verspottet: οϊ τα sagt; ihn tiiift die Schuld, wenn 

ώτα κατεαγότ^ς. Esel und Pferde und Rinder unter 

Kap. 72. Bei dem das Kapitel seiner Zucht verwildern. Perikles 

einleitenden Vergleiche fällt wohl und Gimon, Themistokles und Mil- 

jedem, der den Plato auch nur tiades sind aber nicht έπιμεληταί 

flüchlig gelesen, der Vergleich aus ihrer Mitbürger gewesen in der 

der Apologie (Kap. 12) ein: η καΐ Weise, wie jemand ein όνων επι- 

περίϊππονς οντω aoi δοκεΐεχειν ; μελητης ist. Letzterer hat AUge- 

OL μεν βελτίονς ποιονντες ccvzovc walt über seine Untergebenen, der 

πάντες άνθρωποι είναι, εις δε ο Einflufs der grofsen Staatsmänner 

όιaφ^^είρoJV; Die Einführung des Athens konnte von vielen Seiten 

Vergleichs ist hier äufserlich moti- her matt gesetzt werden und war 

viert durch des Kallikles natürliche es jedesmal, wenn die Athener stra- 

Frage : τοντον ένεκα κακός ην fend gegen sie vorgingen. Der In- 

ΙΙερικλης,• welche einen Zweifel halt des Beispiels ist neckisch und 

ausdrückt, den eine demonstratio die Art, wie es angewendet wird, 

ad oculos beseitigen soll. Der lo- scherzend. Kallikles giebt auf den 

gische Fehler des Vergleichs und Scherz eingehend seine Antworten : 

damit der Scherz des Sokrates liegt Πάνν γε/ίνα σοι ταρίαωμαι. Βον- 

wieder ganz klar zutage. Von dem λει σοι ομολογήσω; Ον σν γε 

ovojv επιμελητής και ίππων και φι^ς. Er antwortet dazwischen frei- 

βοών gilt, was Sokrates von ihm lieh auf die entscheidende Frage: 

Plato, Gorgias. l\ 



162 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

^Ω. Οντιοϋν άν&ρατΐων Περικλής εττεμέλετο ; 

ΚΑΑ. NaL 

2Ω, τι ονν ; ονκ έδει αυτούς , ώς άρτι ομολογον- 
μεν, όΐ'λαιοτέρονς γεγονέναι άντϊ άδΐ'/.ωτέρων νπ^ εχεί- 
νου, εϊτζερ εκείνος ε7ΐεμελεΙτο αϊτών άγα&ός ων τα τιο- 
λιτιχά ; 

ΚΑΛ. Πάνυ γε. 

2Ω. Ού'λ,ονν οϊ γε όίχαίοι ήμεροι, ώς εφη "Ομηρος, 
ον δε τι φΐίς; ονχ ούτως; 

ΚΑΑ, Ναι. 

^Ω. Αλλά μην άγριωτέρονς γε αυτούς άπέφηνεν 
η οϊους παρέλαβε, και ταϋτ' εις αυτόν, ον ηχιστ' αν 
εβοΰλετο, 

ΚΑΑ. Βούλει σοι ομολογήσω ; 

2Ω, Ei δο'λώ γε σοι αλη^ή λέγειν. 

ΚΑΑ. "Εστω δη ταύτα, 

2Ω, Ονγ,οϋν εϊπερ άγριωτέρονς, άδίλωτέρους τε λαι 
χείρους; 

ΚΑΑ. "Εστω, 

^Ω. Οί'Λ αρ^ άγα&ός τα πολιτικά Περικλής ην εκ 
τούτου του λόγου. 

ΚΑΑ, Ου συ γε φης» 

!ΣΩ. Μά Αί* ουδέ γε συ εξ ων ωμολόγεις. πάλιν δε 
λέγε μοι περί Κίμωνος' ουκ εξωστράκισαν αυτόν ούτοι 
ους ε&εράπευεν, ϊνα αυτοϋ δέκα ετών μη ακοΰσειαν τής 
φωνής; χαϊ Θεμιστοκλέα ταντά ταύτα εποίησαν και φυγή 
προς εζημίωσαν; Μιλτιάδην δε τον εν Μαρα&ώνι εις το 
βάρα&ρον εμβαλείν εψηφίσαντο, χαϊ εΐ μη δια τον πρύ- 

Ονκονν ανθρώπων Περικλής έπε- allein in dem Inhalte des Ver- 

μελετο ; sehr thöiicht mit einem gleichs, in der angeführten schel- 

Ja. Denn in dem schelmischen ^πε- mischen Frage, sondern auch iu 

μέλετο liegt die Identifizierung des Wendungen, wie καΐ τόδε μοι χά- 

όνων ετΐΐμελητης und des αν^ρώ- οιοαι αηοχρινάμενος, in dem ώς 

τιων επιμελητής, und diese hatte έφη "Ομηρος, obwohl Homer nir- 

in einer richtigen Antwort hier zu- gends das sagt, in dem Ί'να «ι;γοΓ 

rückgewiesen werden müssen. Des δέκα ετών μή άχονοεια,ν τής φω- 

Sokrates scherzende und ironisie- νής, der sarkastischen Begründung 

Xtndt' Weise zeigt sich aber nicht der?Stral"e der Verbannung, in dem 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



163 



TaviVf ενέτΐεσεν αν; καίτοι οντοι, εΐ ήσαν άνδρες αγα- 
θοί, ως σν φής, ονχ αν ποτέ ταντα επασχον. ονχονν οϊ 
γε ayaS^ol ηνίοχοι κατ^ Οίρχάς μεν οντί εκ,πίπτονσιν Ικ 
των ζευγών , επειδάν δε ^εραπενσωσι τους ϊππονς y.al 
αντοϊ άμείνονς γένωνται ηνίοχοι^ τότ' εχττίπτονσιν ' ονχ, 
εστί ταντ^ οντ^ εν ήνιοχεία οντ^ εν αλλω έργω ονδενί" 
η δοτιεΐ σοι; 

KAyl. Ονλ εμοιγε. 

2Ω. ^Αλη^εΙς αρα, ως εοΐ'λεν, οΐ εμπροσΟ^εν λόγοι 
ήσαν, οτι ονδένα τομείς ϊσμεν άνδρα αγαθόν γεγονότα τα 
ττολιτι/,ά εν τγ^δε Tjj ττόλει. συ δε ώμολόγεις των γε νυν 
ονδένα, των μέντοι εμττροσΌ-εν , γ,αϊ προείλον τούτους 
τους άνδρας' ούτοι δε άνεφονησαν εξ Ίσου τοις νυν ον- 
τες. ώστε, ει ούτοι ρήτορες ήσαν, ουτε ttj άλη^^ινγ] ρη- 
τορι/,τ] εχρώντο — ον γαρ αν εξέττεσον — οϋτε TJj -^ο- 
kayii/.fj. 

73• ΚΑ Λ. ^ΛΏΛ μέντοι τιολλοϋ γε δει, α -5'ωκρα- 
τες , μη ττοτέ τις των ννν έργα τοιαύτα εργάσηται ^ οία 
τούτων ος βοΰλει είργασται. 



ironischen ovöiva ημείς ί'αμεν άν- 
δρα άγα&ον γεγονότα τα πολι- 
τικά εν τ^ πόλει d. h. im Ernst 
gesprochen: „wenn wir den Mafs- 
stab, den die Athener bei seiner 
Verurteilung an Sekretes legten, 
gelten lassen, dann hat es über- 
haupt noch keinen wackeren Bürger 
in Athen gegeben"; endlich in dem 
Schiufs οντε τ^ κολακικ^, dessen 
Spötterei klar ist. 

Die Worte καΐ ει μη δια τον 
ηρντανιν. ενέπεαεν αν deuten auf 
einen Eingriff des Prytanen in den 
Gang des Prozesses, über welchen 
wir nicht unterrichtet sind. 

Kap. 78. Es ist ferner bei der 
Lektüre der vorliegenden Kapitel, 
welche ein Urteil abgeben über die 
bedeutendsten Männer Athens, dar- 
auf zu achten, dafs Plato den So- 
krates verteidigt durch die fingierte 
Persönlichkeit des Sokrates selbst, 



in dessen Denk- und Redeweise. 
Auf die verwunderte Einrede des 
Kallikles, dafs Männer wie Perikles 
so Grofses vollbracht hätten — die 
Eitelkeit des noch jungen Staats- 
mannes läfst ihn den Vergleich mit 
Oi vvv geben — {ος βονλει = 
quivis), erklärt Sokrates zunächst, 
dafs Kallikles ihn falsch verstehe, 
und führt nun in dem διάκονος 
ein anderes, gerechteres Wort ein, 
das geeignet ist, seine Ansicht bes- 
ser klar zu machen. Er sagt: „ich 
tadle ja jene Männer nicht als Die- 
ner des Staates, erkenne vielmehr 
an, dafs sie als solche Tüchtiges 
geleistet haben; aber trotz ihrer 
grofsen rednerischen Begabung sind 
sie doch nur διάκονοι geblieben 
und sind niemals rechte έπιοτά- 
ται^ rechte τύραννοι^ wenn man 
so sagen darf, geworden ; denn kei- 
ner von ihnen hat durch seine Rede- 

11* 



164 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



^Ω. Ώ δαιμόνιε, ovo' Ιγώ ψέγω τούτους ως γε δια- 
κόνους είναι πόλεως, αλλά μοι δοχοϋσι των γε νυν δια- 
τΛονικώτεροι γεγονέναι y.a\ μάλλον οΙοί τε εχπορίζειν τγ^ 
τΐόλει ων επε^-νμει' αλλά γαρ μεταβιβάζειν τάς kTtiS-v- 
μίας /,αϊ μη εηιτρέηειν , 7νεί^οντες γ,αΐ βιαζόμενοι επί 
τοντο , ό^εν εμελλον άμείνονς εσεσ^αι οι πολίται, ώς 
έπος ειπείν j ονδεν τούτων διέφερον έγ,εινοι' όπερ μόνον 
έργον εστίν άγα3•ον πολίτου, νανς δε ycal τείχη χαϊ νεώ- 
ρια γ.αΙ άλλα πολλά τοιαύτα Ααι εγώ οοι ομολογώ δει- 
νότερους είναι εκείνους τούτων εκπορίζειν. πράγμα ούν 
γελοΐον ποιοι μεν εγώ τε χαΐ συ εν τοΙς λόγοις' εν παντϊ 
γαρ τω χρόνψ, ον διαλεγόμε^α, ουδέν παυόμε^-α εις το 
αυτό αει περιφερόμενοι και άγνοοϋντες αλλήλων ο τι λέ- 
γομεν. εγώ ούν σε πολλάκις οίμαι ώμολογηκέναι και 
εγνωκέναι, ώς άρα διττή αυτή τις ή πραγματεία εστί και 
περί το σώμα και περϊ την ιρυχήν, και ή μεν ετέρα δια- 
κονική εστίν, ή δυνατόν είναι εκπορίζειν, εάν μεν πεινη 



kunst oder durch seine Macht {πεί- 
θοντες καΐ βιαζόμενοι) dem Volke 
eine bessere sittliche Grundlage ge- 
geben; sonst wären die Athener 
nicht in der Zeit, die zwischen den 
Perserkriegen und den Tagen Pia- 
tos liegt, sittlich gesunken, statt 
sich zu heben. Sokrates hat — 
das darf nicht direkt ausgesprochen 
werden, da Sokrates ja noch lebend 
gedacht wird und selbst spricht — 
als ein άγαθ-ος πολίτης, nicht blofs 
διάκονος των Άθ-ηναίων, sondern 
επιμελητής sein wollen, hat sie als 
solche bessern wollen, mit beab- 
sichtigtem, klarem Endziel; aber 
auch er ist gescheitert, die Athener 
haben ihn ebenso behandelt, wie 
ihre besten Männer vordem, obwohl 
er ein besserer Bürger gewesen ist 
als selbst Perikles; denn nicht ma- 
terielle, sondern ideelle Ziele hat 
er verfolgt. Das ist Piatos Ansicht, 
mit welcher er den Themistokles 
und die anderen grofsen Männer 
nicht herabset7t, mit welcher er 



nur den Sokrates, wie das heute 
noch viele thun, über den Pe- 
rikles stellt, eine Ansicht, die er 
also nicht klar aussprechen konnte, 
die er aber doch klar genug an- 
deutet. Denn er sagt, in all ihren 
Diensten hätten die alten Staats- 
männer die damaligen, einen Alki- 
biades u, a., übertroffen: ομολογώ 
δεινότερους εκείνους είναι τού- 
των εκπορίζειν. Er sagt ferner: 
ihre Kunst war aber nur eine die- 
nende : η μεν ετέρα διακονική 
έστιν, nennt sie also nicht eine xo- 
λακικη , sondern schiebt zwischen 
die αληθ-ινη und die κολακικί] ρη- 
τορική die διακονική ein. Er sagt 
ferner selbst: πράγμα γελοΐον ποι- 
ονμεν d. h. ποιώ, wie das άγνο- 
ονντες beweist; denn er begieitt 
ja den Kallikles sehr wohl; πρά- 
γμα /ελοίον ποιώ heifst aber nicht, 
wie H. Müller es auffafst : „wir, oder 
ich verfahre in lächerlicher Weise, 
sondern ich treibe Spafs, wir trei- 
ben Spafs, ich und du d. i. ich 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 165 

τά σώματα ημών, σιτία, εάν δε oiipfj, 7εοτά, εάν δε ζίγφ, 
Ιμάτια, στρώματα^ υποδήματα, αλλ^ ων έρχεται σώματα 
εις ετΐΐ^νμίαν' καΐ έξεττίτηδές σοι διά των αυτών εικό- 
νων λέγω, ϊνα ραον 'λαταμά^ης, τούτων γάρ ττοριστιγ,ον 
είναι η κάπηλον οντά η εμηορον ή δημιουργόν του αυ- 
των τούτων, σιτοΊίοιον η dxp07coibv η υφάντην ί] σγ,υτο- 
τόμον η σχυτοδειρόν, ούδεν ^αυμαστόν εστίν οντά τοιού- 
τον δόξαι χαι αυτψ Aal τοις άλλοις ^εραπεντήν είναι 
σώματος, τΐαντί τψ μη ειδότι, οτι εστί τις παρά ταύτας 
άπάσας τέχνη γυμναστική τ ε και ιατρικής η δη τφ οντι 
εστϊ σώματος θεραπεία, ηνπερ και προσήκει τούτων άρ- 
χειν πασών των τεχνών και χρήσ^αι τοις τούτων εργοις 
διά το ειδέναι, ο τι το χρηστόν και πονηρόν τών σιτίων 
η ποτών εστίν εις άρετήν σώματος, τάς δ^ άλλας πάσας 
ταύτας άγνοεΐν ' διό δή και ταύτας μεν δουλοπρεπείς τε 
και διακονικάς και ανελεύθερους είναι περϊ σώματος 
πραγματείαν, τάς άλλας τέχνας, την δε γυμναστικήν και 
ιατρικήν κατά το δίκαιον δέσποινας είναι τούτων, ταυτά 
ούν ταϋτα οτι εστί και περϊ ψνχήν^ τοτε μέν μοι δοκείς 
μανθάνειν οτι λέγω, και ομολογείς ως είδώς ο τι εγώ 
λέγω' ηκεις δε ολίγον ύστερον λέγων, οτι άν3^ρωποι καλοί 
κάγαθ^οϊ γεγόνασι πολίται εν τη πόλει, και επειδάν εγώ 
ερωτώ οϊτινες, δοκεΐς μοι ομοιότατους προτείνεσθαι αν- 
^^ρώΊΐους Ίίερι τ ά πολιτικά, ωσπερ αν ει περϊ τά γυμνα- 
στικά εμού ερωτώντος^ οϊτινες αγαθοί γεγόνασιν ή είοΐ 
σωμάτων θερα^ιευταί, ελεγές μοι πάνυ σπουδάζων, θεα- 
ρίων ο άρτοκόπος και Μίθαικος ο την όχροποιίαν συγ- 
γεγραίρώς τήν Σικελικήν και Έάραμβος ο κάτνηλος, οτι 
ούτοι θαυμάσιοι γεγόνασι σωμάτων θεραπευταί, 6 μεν 
άρτους θαυμαστούς 7ναρασ /.ευάζων ^ ο δε oxpov, ο δε οίνον. 

treibe meinen Spafs mit dir". Und dienenden, das Gerechte aber d.i. die 
das thut er ja dann auch gründlich, Kunst, es zu lehren, zu ihm zu er- 
wenn er wieder Gevatter Schneider ziehen, mufs die Königin sein" d. i. 
und Handschuhmacher ins Gefecht die Philosophie mufs die Redekunst 
führt, hält aber dabei den Hauptge- durchdringen, mul's sie zu einer er- 
danken immer fest: „alle anderen ziehenden Kunst machen, wenn die 
Künste haben die Bedeutung der Piedekunst einen Wert haben soll. 



166 



ΠΛΑΤΩΛΟΣ 



74• "Ισως αν οίν )]γανά'/.τ£ίς, εϊ σοι ελεγον εγώ ότι 
άνθρωπε, ετιάίεΐζ ονδεν περί γυμναοτίζης' διακόνους 
μοι λέγεις /.αϊ επιΒ^νμιών παρασχεναστάς άν^^ραπόνς, 
ουκ έτεαίοντας καλόν κάγα^-όν ονδεν περί αυτών, οϊ, αν 
ούτω τνχωσιν , έμπλήσαντες και παχυναντες τα σώματα 
των άν&ρώτεων, επαινούμενοι vre' αυτών, προσαπολοϋσιν 
αυτών και τάς αρχαίας σάρκας' οί δ^ αν δι' άτιειρίαν 
ου τονς έστιώντας αίτιάσονται τών νόσων αίτιους είναι 
και της άποβολΐ^ς τών αρχαίων σαρκών, αλλ' οϊ αν αύ- 
τοίς τίχωσι τότε παρόντες καϊ συμβουλεύοντες τι, όταν 
δη αυτοίς ηκ'η ή τότε πλησμονή ν όσον φέρουσα σνχνφ 
ύστερον χρόνφ , ατε άνευ τοϋ υγιεινού γεγονυια, τούτους 



£ap. 74. Das Kapitel wendet 
sich gegen den Vorwurf, welclien 
man dem Sokrates gemacht hatte, 
dafs er die Jugend verdorben habe, 
dafs er ein Volksverderber sei, und 
sagt: An dem Sinken Athens ist 
schuld, dafs die Athener nicht in 
demselben Mafse an guter Sitte zu- 
nahmen, wie sie durch die Leistun- 
gen ihrer grofsen Staatsmänner an 
Macht und Ansehen gewannen, dafs 
vielmehr mit der steigenden Macht 
die gute Sitte sank. Dieser Gedanke 
ist wieder in des Sokrates scher- 
zender und ironischer Weise durch- 
geführt. Gewifs kein Athener sah 
in dieser Art der Durchführung eine 
Herabsetzung seiner grofsen Män- 
ner. 

Sokrates weist auf seine frühere 
Untersuchung von dem Verhältnis 
der γυμναστική und der ιατρική 
zu ihren εϊδωλα zurück, vermeidet 
aber den Ausdruck κολακεία, wel- 
chem er oben die εΐ'όωλα als ihrem 
Allgemeinen unterordnete, sondern 
wendet hier wieder das διάκονο ν 
είναι an, als ob er oben (Kap. 19) 
der πολιτική als die ihr entspre- 
chende τέχνη enl τω σώματι eine 
διακονική gegenübergestellt hätte, 
und erklärt es spottend und neckend 
nur als ein βτΐΐθ-νμιών παξ^ασκεν- 
αστάς είναι. Er bleibt in seiner 



spafsenden Weise in dem angereg- 
ten Bilde, wenn er mit klarer Hin- 
weisung auf die alten Staatsmännei 
sagt: OL, av οντω τνχωσιν, εμτιλή- 
σαντες και παχνναντες κ. τ. ε. : wo 
es sich trifft (αν οντω τνχωσιν), 
sagt er, machen sie die Leute dick 
und fett, ahnen aber nicht, dafs sie 
das verdirbt; wenn diese nun aber 
infolge der πλησμονή, άνεν τον 
νγιεινον γεγοννΐα ά. h. der Sätti- 
gung, welche ohne Rücksicht auf 
(άνευ) die Gesundheit stattgefun- 
den hat, krank werden, beschul- 
digen sie nicht die eigentlichen Ur- 
heber, sondern die, ο'ί αν αντοϊς 
τνχωσι τότε κ. τ. ε. d. i. welche 
sie gerade trelfen , wenn das Un- 
glück, die Krankheit über sie her- 
einbricht" (wie den Sokrates). Die 
Durchführung des Vergleiches des 
Themistokles und Cimon und Pe- 
rikles mit Köchen, welche den 
Athenern mit wohlschmeckenden 
Speisen den Magen füllten, die diese 
aber nicht vertragen konnten, an 
denen sie sich vielmehr den Maiden 
verdarben, ist zu spafshaft, als dafs 
ein Athener, der Sokrates und seine 
Schelmerei kannte, ihn ernstliaft 
als seine grofsen Männer tadelnd 
hätte auffassen können ; die Pomle 
des Vergleichs trilft incht die gro- 
fsen Staatsmänner, sondern die .\lhe- 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 167 

<χίτιάσονται γ,αϊ χρέξονσι γ,αΐ κακόν τι τεοιτσονσιν, αν οΙοί 
τ' ώοί, τους δε προτέρους εκείνους καϊ αιτίους τα ν κοτ- 
χαν εγτίωμιάσονσι, υμϊ συ νϋν, ώ Καλλίχλεις, ομοιότατον 
τούτφ εργάζει' εγκωμιάζεις αν&ρώπους, οϊ τούτους εΙ~ 
στιάτίασιν ενωχοϋντες ών επε^ΰμουν , γ,αί φασι μεγάλην 
την πόλιν πεποιηζέναι αυτούς' οτι δε οιδεΐ γ,αι υτιουλός 
εατι δι^ εκείνους τους παλαιούς^ οίκ αισ&άνονται. άνευ 
γαρ σωφροσύνης ν,αϊ δικαιοσύνης λιμένων και νεωρίων 
και τειχών και φόρων και τοιούτων φλυαρκχ,ν εμπεπλη- 
κασι την πόλιν όταν ούν ελ^τ] η καταβολή αυτή της 
ασθενείας, τους τότε παρόντας αίτιάσονται συμβούλους, 
Θεμιστοκλέα δε και Κίμωνα και Περικλέα εγκωμιάσουσι, 
τους αιτίους των κακών' σου δε ϊσως ετνιλήψονται, εάν 
μη ευλαβή, και του Ιμοϋ εταίρου Άλκιβιάδου, όταν και 
τα αρχαία προσαπολλύωσι προς οίς εκτησαντο, ουκ αιτίων 
όντων τών κακών άλλ^ ϊσως συναιτίων, καίτοι εγωγε άνό- 
ητον πράγμα και νυν ορώ γιγνομενον και ακούω ταν 
παλαιών ανδρών πέρι. αισθάνομαι γάρ , όταν η πόλις 
τινά τών πολιτικό, ν ανδρών μεταχειρίζηται ας άδικούντα^ 
άγανακτούντων και σχετλιαζόντων ας δεινά πάσχουσι' 
πολλά και άγα^-ά την πόλιν πεποιηκότες αρα αδίκως ίπ' 
αυτής άπόλλυνται, ως 6 τούτων λόγος* το δε όλον ψευ- 
δός εστί, προστάτης γάρ πόλεως ούδ' άν εΙς ποτέ αδίκως 

ner, welche sich der Dienste der- Besonnenheit und Gerechtigkeit zu 

selben nicht wert zeigten. Deshalb denken." Der Ausdruck korrespon- 

dürfen einzelne derbe Ausdrücke, diert mit dem vorangegangenen άνευ 

wie Sokrates sie liebt, nicht falsch τον υγιεινού und heifst: wie der 

wiedergegeben werden. Dafs So- Koch nicht die Gesundheit seiner 

krates Hafen, Werft, und Mauer- Gäste im Auge hat, so ist es 

bauten nicht im Ernste φλυαρίας^ Themistokles, Gimon und Perikles 

Scherze und Späfse, nennen kann, entgangen, dafs durch alles Gute, 

ist klar. So liegt auch in dem Aus- das sie den Athenern boten, diese 

drucke avtv σωφροσύνης καΐ δι- nicht σώφρονες und δίκαιοι wur- 

καίοσυνί/ς, in dieser Form der Rede, den. Wie weiterhin das Urteil ge- 

ein Spafs. Die Worte sind nicht meint ist: πολλά, xccl ayccd-a την 

so grob, wie H. Müller sie über- πόλιν πεποιηκότες — το δε όλον 

setzt: .,ohne Besonnenheit und ψευδός έστι beweist der folgende 

Rechtsgefühl haben sie die Stadt mit Satz, den er Ja doch offenbar im 

Häfen u. s. w. überfüllt." Schleier- Scherz nur dem flachen Kallikles 

machef sagt viel besser: „ohne auf entgegenhält: προστάτης γαρ ηό^ 



168 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

άπόλοιτο νπ αντης της πόλεως ης τιροστατεΐ' χινδν- 
νευει γαρ ταντον είναι, όσοι τε πολιτιγ,οϊ προσποιούνται 
είναι 'Λαι όσοι σοφισταί. ζαϊ γαρ οί σοφισταί, τάλλα σο- 
φοί οντες, τοντο άτοπον εργάζονται πράγμα' φάσγ,οντες 
γαρ αρετής διδάσκαλοι είναι πολλό'λΐς κατηγοροϋσι των 
μα^^ητών, ως αδί'κονσι σφας αυτούς , τους τε μισ^-ονς 
αποστερονντες λαϊ αλλην χάριν ονχ αποδίδοντες, εν πα- 
Β^όντες νπ' αυτών' καί τούτου του λόγου τι αν αλογώ- 
τερον εϊη πράγμα, όν&ρώπους άγα3•ούς /.αϊ δίλαίους γε- 
νομένους, εξαιρε^έντας μεν άδιχίαν mtb τον διδασκάλου, 
σχόντας δε διχαιοσύνην , άδιτίειν τοντω ο ον'λ εχουσιν ; 
ου δογ,εΐ σοι τοΐτο άτοπον είναι, ώ εταίρε; ώς άλη^-ώς 
δημηγορεΐν με ήνάγτιασας, ώ Καλλίλλεις, ονγ. ε&έλων άπο- 
'κρίνεσΒ-αι. 

75• ΚΛΛ, 2ύ δ' ονν. αν οίος τ' εϊης λέγειν, ει 
μη τις σοι άποχρίνοιτο ; 

^Ω. 'Έοΐ'λά γε ' νυν γοϋν συχνούς τείνω των λόγων, 
επειδή μοι ονγ. ε^-έλεις άπολρίνεσΟ-αι. αλλ' y ώ 'γαθ-έ, 

λεως κ. τ. f., sowie das scherzhafte die Undankbarkeit ihrer Schüler 

und ironische Heranziehen der σο- aber beweist, dafs sie ihre Aufgabe 

φιαταί und ihrer Klagen und der nicht erfüllen, so giebt auch der 

scherzhafte Schlufs: δημηγορεΐν Rhetor vor, er habe das Zeug da- 

με άνάγκααας. zu, ein προστάτης της πόλεως zu 

Zu den Worten κινδυνεύει γαρ sein, aber die Undankbarkeit seiner 

ταντον είναι, όσοι τε πολιτικοί Mitbürger beweist, dafs er seiner 

κ» τ. ε. sagt Stallbaum : Ferba κατά Aufgabe, der wahren Aufgabe eines 

το νοούμενον coagmentata sunt. προστάτης , zur σωφροσύνη und 

Aut enivi dicendum fuit: κινδυνεύει δικαιοσύνη heranzubilden, so wenig 

ταντον είναι το πολιτικούς είναι, gewachsen ist, wie der Sophist der 

aut: κινδννεύονσι ταντον πάσχειν seinigen. Er giebt dann den Ernst 

όσοι τε κ. τ. ε. Sed utraqne con- dessen, was er im vorigen Kapitel 

structio pennutata et, ut fit, in scherzend gesagt hatte, in den Wor- 

ujium confusa est. ten μόνοις rf' εγωγε και ωμην 

Kap. 75. Sokrates lenkt nach τοΐς δημηγόροις τε και σοφισταΐς 

dem Exkurse über die grofsen Staats- κ.τ.^.: die grolsen Staatsmänner, 

männer Athens wieder ein auf die von denen er gesprochen, halKMi 

im 71. Kapitel aufgestellte Frage, niemals vorgegeben, Volkserzieher 

όντινά ποτέ τρόπον δεΐ πολιτενε- zu sein, Sokrates hat vielmehr, weiui 

σ&αι und beantwortet sie zunächst er von ihnen sprach, allein die so- 

negativ: nicht als Rhetor; denn phistischen Rhetoren {τοις δ^jμf{- 

der Rhetor ist nichts weiter als ein γόροις τε καΐ οοφιοταις) im Auge 

Sophist; wie die Sophisten vorga- gehabt, die sich nicht ül»er die l'n- 

ben, die Tugend lehren zu können, dankbarkeit der Gegenstände ihrer 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 169 

eirtk TtQOQ φιλίον, ov όοζεΐ σοι αλογον είναι αγαθόν φά~ 
Ολοντα πεποιηγ.έναι τινά μέμφεσ^^αι τοΰτφ, ort vcp^ εαυ- 
τόν ayad-bg γεγονώς τε λαΐ ων εττειτα πονηρός εστίν; 

ΚΛΛ. "Εμοιγε δοχεί. 

2Ω. Ονλοϋν άγ.ονεΐζ τοιαύτα λεγόντων των φα~ 
σ'λόντων παιόενειν άν&ρώττονς εις άρετήν ; 

ΚΛΛ, 'Έγωγε ' άλλα τι αν λέγοις άν&ρώπων ττέρι 
ονδενος αξίων; 

2Ω. Τι δ' αν περϊ εκείνων λέγοις, οϊ φάσκοντες 
προεστάναι της πόλεως τίαϊ ετνιμελεΐσ^-αι^ όπως ως βέλ- 
τιστη εσται, πάλιν αντής χατηγοροΰσιν, όταν τνχωσιν, ως 
πονηρότατης; οϊει τι διαφέρειν τούτους εχείνων ; ταντόν, 
ώ μακάρι^, εστί σοφιστής λαι ρήτωρ, η εγγύς τι λαϊ πα- 
ρ απλήσιον , ωσπερ εγώ ελεγον 7ερός Παλον' συ δε δι^ 
αγνοιαν το μεν πάγ•/.αλ6ν τι οϊει είναι, την ρητορί'/,ην^ 
του δε καταφρονείς, τη δε άληΒ^εία γ,άλλιόν εστί σοφι- 
στί'λ,η ρητορικής οσωπερ νομοθετική δικαστικής και γυμ- 
ναστική Ιατρικής' μόνοις δ' εγωγε και ωμην τοις δημηγότ 
ροις τε και σοφισταΐς ουκ έγχωρεΐν μέμφεσ&αι τούτω 
τω πράγματι, ο αυτοί παιδεύουσιν, ως πονηρόν εστίν εις 
σφάς, η τω αύτω λόγω τούτω άμα και εαυτών κατηγορείν, 
οτι ούδεν ώφεληκασιν ους φασιν ώφελεΐν. ούχ ούτως έχει; 

ΚΛΛ, Πάνυ γε. 

2Ω. Και 7ΰροέσΒαι γε δήπου τήν ενεργεσίαν άνευ 

Erziehung {τούτω το7 πράγματι^ insofern schöner als die δικαστική 

ο αυτοί παιόενονσι) beki^^cn aür- und die ιατρική, als sie die ge- 

fen. Sunden Seelen und Körper kennen 

Zu den Worten κάλλιόν tan lehren, ihre Bekanntschaft also für 

αοφιατικη ρητορικής ο}σπερ κ. τ k. die δικαστική und die ιατρική die 

sagt Η. Müller: „Der gemeinsame unbedingte Voraussetzung ist. Eben- 

Vorzug der drei zuerst vor den drei so, sagt er, ist die Sophistik mit 

zuletzt genannten Künsten ist un- ihrer Lehre vom Schein und die 

streitig: jene verhüten, dafs ein Bekanntschaft mit ihr, ihr Studium, 

Schaden nicht (?) eintrete, den diese die Voraussetzung der Rhetorik, 

zu heilen suchen." Das „nicht" Zu dem Ausdrucke προ^αϋ^αι 

scheint mir in seinen Worten ein r^v fi;f(>yfö/av bemerken Deuschle 

etilistischer Fehlgriff zu sein. Seine und Cron: „Jeder Unterricht wird 

Behauptung aber halte ich auch als Wohlthat gedacht, die der Lehrer 

nicht für richtig. Die νομοχί^ίτικη dem Schüler erweist, der Lohn ist 

i^d άΐΗ γυμναστική sind vielmehr eine Vergeltung für das empfangene 



170 ΟΛΑΓΩΝΟΣ 

μισ&οϋ, ως το εΐγ,ός, μόνοις τούτοις ενεχώρει^ εΪ7ΐερ αλη- 
■θ-ή έλεγαν, αλλην μεν γαρ ενεργεσίαν τις ενεργετη-ί^είς, 
οίον ταχνς γενόμενος dia τιαιόοτρίβην, ϊσως αν άποστε- 
ρήσειε την χάριν y ει προοίτο αντω 6 παιόοτρίβης y.ai 
μη συνδεμένος αντω μισ&όν ο τι μάλιστα άμα μεταοι- 
όούς τον τάχους λαμβάνοι το άργύριον' ου γαρ Tfj βρα- 
δυτήτι, οΐμαι, άοικοϋσιν οι άν^-ρωποι, άλλ^ άδιτίί^' ή γάρ; 

ΚΑΛ, Ναι. 

^Ω, Ονγ,οΰν εϊ τις αντο τοντο αφαιρεί, την άδι- 
yiiav f ούοεν όεινόν αύτω μήποτε άδικηχ^ΐί, άλλα μόνω 
άσ(ραλες ταντην την ενεργεσίαν ττροέσ&αι, εϊπερ τω οντι 
δύναιτό τις άγαμους ττοιείν. ουχ ούτως; 

ΚΑ Λ, Φημί. 

76• ^Ω., Jia ταϋτ^ άρα, ώς εοιγ,ε, τάς μεν άλλας 
σνμβουλάς σνμβονλενειν λαμβάνοντα άργύριον, οίον οίκο- 
δομίας ηέρι η των άλλων τεχνών, ουδέν αισχρόν, 

ΚΛΛ, "ΕοΓλέ γε. 

2Ω. Περϊ δε γε ταύτης της πράξεως, οντιν' αν τις 

τρόπον ώς βέλτιστος εϊη υμΙ άριστα την αυτόν οιχίαν 

διοικοϊ η πόλιν , αισχρόν νενόμισται μη φάναι σνμβον- 

λεύειν, εάν μη τις αντω άργύριον δίδω. η γάρ; 

Gute. Zu προεσΰ-αι, das schon an Söhne für schweres Geld Sophisten 
sich freiwilliges Hingeben bezeich- heranzogen, sich betrogen sahen; 
net, tritt άνευ μΐοΘ-ον , um den denn ihre Söhne lernten nichts Son- 
Gegensatz des den herkömmlichen derliches von den Tugendlehrern. 
Begriffen der Hellenen so sehr zu- Sokrates' Ironie stellt dagegen die 
widerlaufenden Verfahren der So- Lohnforderung der Sophisten als 
phisten fühlbarer zu machen." widersinnig dar in dem spalshaften 
Kap. 76. Die nächsten drei Ka- Schlufs: die Sophisten sagen, sie 
pitel beantworten die Frage οντινά können die Tugend lehren ; wer 
ποτέ τρόπον όεΐ πολιτενεσθ-αι tugendhaft geworden ist, wünscht 
positiv dahin, dafs man als wahr- Wohlthaten zu erwidern; also ist 
haft guter Bürger allezeit seine Mit- es widersinnig, die Geldforderung 
bürger zu bessern bemüht sein besonders aufzustellen, da die Wohl- 
müsse. Zunächst erklärt Sokrates that der Soldzahlung als eines Aktes 
mit lachender Ironie, warum man der Dankbarkeit sich bei den Schü- 
es in Athen für schimpflich halte, lern der Tugendlehrer, wenn sie 
sich als Lehrer der Tugend bezah- wirklich die Tugend lehren und 
len zu lassen. Natürlich sah man nicht betrügen, von selbst ergeben 
das für schimpflich an, weil jeder- mufs. Dafs Kalliktes der Ansicht 
mann begriff, dafs die reichen Leute des Sokrates früher und jetzt nicht 
Athens, welche als Erzieher ihrer widerspricht, beweist, dafs er d^n 



ΓΟΡΓΙΑΣ 171 



L...„.„ , 

—β. ^ηλον γαρ otc τοντο αϊτών εστίν, οτι μόνη 
αντη των ευεργεσιών τον εν παθόντα εττι^υμείν ττοιεί 
άντ' εν τιοιείν, ώστε χαλόν δοκεϊ το σημεΐον είναι, ει 
εν ποιησας ταίτην την ενεργεσίαν άντ' εν πείσεται' ει 
όε μη, ον. εστί ταντα όντως έχοντα ; 

ΚΑΛ, "Εστίν, 

2Ω. Έπϊ ποτέραν ονν με παρακαλείς την χ^εραπείαν 
της πόλεως, διόρισόν μοι* την τον διαμάχεσΟ^αι ^Ad -η- 
ναίοις^ Οπως ως βέλτιστοι έσονται, ως ίατρόν, η ώς δια- 
κονησοντα και προς χάριν δμιλήσοντα; τάλη^ή μοι είπε, 
Καλλίκλεις' δί/.αιος γαρ ει, ωσπερ ηρξω παρρησιάζεσ^αι 
προς Ιμέ, διατελείν α νοείς λέγων' και νυν εν και γεν- 
ναίως ειπέ, 

ΚΑ Α, Αέγω τοίννν οτι ώς διακονησοντα, 

2Ω, Κολακενσοντα αρα με, ώ γενναιότατε, παρα- 
τίαλεϊς, 

ΚΑ Α. Ει σοι Μνσόν γε ηδιον καλειν^ ώ 2ώκρατες' 
ως ει μη ταντά γε ποιήσεις — 

2Ω. Μη εϊπ7]ς ο πολλάκις εϊρηκας, οτι άποκτενεΐ 
με ο βονλόμενος^ ϊνα μη αν και εγώ εϊτιω, οτι πονηρός 
γε ων αγαθόν οντά' μηδ οτι ά(ραιρησεται εάν τι εχω, 
ϊνα μη αν εγώ εϊπω οτι αλλ' άφελόμενος ονχ εξει ό τι 

Gorgias nicht unter die Sophisten krates, das κολακενσοντα ηαρα- 

rechnet. Übrigens scheint nun auch καλείς zu der Anrede ώ γεν- 

auf den scherzenden Ton des So- ναιότατε in scharfen Widerspruch 

krates Kallikles einzugehen. Denn setzend. 

wenn er auf des Sokrates Frage, über die Bedeutung der Worte 

die ihn mit dem ηρξω τΐαρρηοίά- εϊ öol Μνσόν γε ηδιον καλεΐν 

ζεσΒ-αι und mit dem εν καΐ γεν- wird wohl nicht ganz mit Ursache 

ναίως είπε neckt, auf die Frage, so viel gestritten. Wir wissen aus 

ob er ihm rate, als όίαμαχόμενος Plato selbst, dals der Myser in 

oder als όιακονησων i, e. (καΙ) Athen tief verachtet war. Kallikles 

τΐρος χάριν ομιλησο}ν in die poli- überbietet also mit dem Μνσός den 

tische Laufbahn einzutreten, ant- κολαΛτευω ν des Sokrates: „Wenn es 

wortet λέγυJ τοίννν οτι ώς δια- drr angenehmer ist, so nenne ihn 

κονησοντα, so kann die Antwort meinetwegen auch einen Myser d. i. 

nach den bisherigen Zugestand- einen Schuft!" Neckisch gebraucht 

nissen kaum ernst gemeint sein. er statt eines δοκεΐ das ηδιον, auf 

Lachend erwidert denn auch So- den so lange besprochenen Gegen- 



172 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

χρησεται αντοίς, άλλ^ ωσπερ με άδίχως άφείλετο, ούτω 
χαΐ λαβών άδίζως χρι]σεται,, ει δε αδίκως, αισχρώς, εΐ 
δε αίσχρώς, γ,αχώς. 

77. Kuä^, ''Ώς μοι δοχεΐς, ώ ^ώκρατες, ττιοτεΰειν 
μηδ^ αν εν τούτων ττα^-είν , ως οίκων εκποδών και ουκ 
αν είσαχ^^είς εις δικαστήριον υπό πάνυ ϊσως μοχθηρού 
ανθρώπου και φαύλου. 

2Ω. ^Ανόητος αρα ειμί, ω Καλλίκλεις, ως αληθώς, 
ει μη οϊομαι εν τΐ]δε τγ^ πόλει δντινοϋν αν, ο τι τύχοι, 
τοϋτο πα3•εΙν. τόδε μέντοι ευ οίδ^ οτι, εάνπερ είσίω εις 
δικαστήριον περί τούτων τίνος κινδυνεύων ών συ λέγεις, 
πονηρός τις με εσται 6 εισάγων ουδείς γαρ αν χρηστός 
μη άδικοΰντ^ αν^ρωπον εισαγάγοι' και ουδέν γε άτοπον 
ει άπο^^άνοιμι. βούλει σοι εϊπω δι^ ο τι ταΰτα προσ- 
δοκώ j 

ΚΑ Λ. Πάνυ γε. 

^Ω. Οΐμαι μετ' ολίγων Αθηναίων , ϊνα μη εϊπω 
μόνος, έπιχειρεΐν τη ώς άλη&ώς πολιτική τέχνη και πράτ- 
τειν τά πολιτικά μόνος των νυν' ατε ούν ου προς χάριν 
λέγων τους λόγους ους λέγω εκάστοτε^ άλλα προς το βέλ~ 

satz des ηόιον und βέλτιον an- ίσως μοχθηρός άνθ-ρωηος χαΐ 
spielend. φανλός und stellt unwillkürlich 
Kap. 77• Der apologetische Cha- dem όήμβς των \4.^ναίων ein 
rakter des Dialogs tritt in diesem recht schlechtes Zeugnis aus, wenn 
und dem folgenden Kapitel, in denen er sagt, die Anklage des ersten 
die logische Untersuchung des Dia- besten Lumpen könne einen ehr- 
logs ihren Abschlufs findet, am liehen Manu ins Verderben führen, 
schärfsten hervor. Kallikles, der Dies schlechte Zeugnis hebt des 
bis vor kurzem selbst den Ankläger Sokrates ανόητος άρα ειμί, st μη 
des Sokrates und zwar den heftig- οί'ομαι κ. τ. ε. in ein noch helleres 
sten gespielt hat, denkt jetzt, wenn Licht; denn die Worte sagen: ..Ja, 
auch nie ganz von des Gegners An- in Athen kann alles vorkommen-; 
sichten gewonnen, weit milder über und dieser Satz wird wieder kom- 
ihn. Während er anfangs nicht mentiert durch das in der kurzen 
ohne einen verächtlichen Hohn auf Sentenzform um so schlagendere: 
ihn herabsah, scheint er ihn fast ονόέν γε άτοπον ει άπο^άνοιμι, 
staunend zu betrachten; er schüt- sowie weiterhin durch das μετ^ 
telt bis zum Schlufs ungläubig den ολίγων Άϋ^ηναίων, Ίνα μι; ει'ηω 
Kopf, aber Sokrates hat ihm doch μόνος, welche den Schlufssatz der 
Achtung aufgezwungen : er nennt Logik des Dialogs einführen ; /; .lü- 
den eventuellen Ankläger des So- λιτικη τί•;(>'ί'/ έατί xai τιμάιιειν 
krates unwillkürlich einen πάνν και λέγειν ηρος το ßtXriüTov. 



i 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 173 

τιστον, ου προς το ήδιστον, υμΪ ovy. Ι3^έλων ιιοιείν α συ 
παραινείς, τα ν.ομ\ρά ταντα, ονχ εξω οτι λέγω εν τω όι- 
γ.αστηρίω. δ αυτός δε μοί ηκει λόγος, ονπερ προς Πώλον 
ελεγον' γ,ρινοϋμαί γαρ ως εν παιδίοις ιατρός αν χρίνοιτο 
γ.ατηγοροϋντος όφοποιον. σγ-όπει γάρ, τι αν απολογοίτο 
ο τοιούτος αν^^ρωπος εν τούτοις ληφ^•είς, ει αυτού γ,ατη- 
γοροί τις λέγων οτι ω παίδες, πολλά υμάς και κακά οδε 
εϊργασται άνήρ y.al αυτούς, γ,αϊ τους νεωτατους υμών 
διαορ^είρει τέμνων τε τ,αΐ γ,άων, και ισχναίνων γ,αϊ πνιγών 
άπορείν ποιεί, πικρότατα πόματα διδους και πεινην και 
διχρην αν αγ κάζων , ουχ ασπερ εγώ πολλά και ηδέα και 
παντοδαπά ευώχονν υμάς' τι αν οϊει εν τοΰτφ τω κακω 
άποληφ^έντα ιατρόν εχειν ειπείν ; η ει εϊποι την άλή^ειαν, 
οτι ταί;!:« πάντα εγώ έποίουν, ώ παίδες, νγιεινώς, οπόσον 
οϊει αν άναβοησαι τους τοιούτους δικαστάς; ου μέγα; 

ΚΛΛ. ^Ίσα}ς' οϊεσ&αί γ ε χρψ 

2Ω. Ούκοϋν οϊει εν πάση απορία αν αυτόν εχεσ^^αι, 
ο τι χρή ειπείν; 

ΚΛΛ. Πάνυ γ ε. 

78. ^Ω.. Τοιούτον μέντοι και εγώ οίδα οτι πά^ος 
πά^-οιμι αν εισελ^ών εις δικαστή ριον. ούτε γάρ ηδονάς 
ας εκπεπόρικα εξω αύτοίς λέγειν, ας ούτοι ευεργεσίας 
και ωφελείας νομίζουσιν , εγώ δε ούτε τους πορίζοντας 
ζηλώ ούτε οίς πορίζεται ' εάν τέ τις με η νεωτέρους φη 
όιαφ^είρειν άπορεΙν ποιοϋντα, η τους πρεσβυτέρους κα- 

Eigentümlich ist der Ausdruck 'Ύγιεινώς heifst ουκ άνευ νγιει- 
κάί τους νεωτάτονς υμών δια- νου, wie Kapitel 74 steht. 
φΌ-είρει τέμνων καΐ κάων. Plato Kap. 78. Sokrates wendet den 
hat bei diesen Worten an den Vergleich des vorigen Kapitels vom 
Schlufssatz der Anklage des So- Arzte und dem Koch auf sich an 
krates gedacht: άδικεΙ δε καΐ τους und sagt: Auch ich verfolge bei 
νέους δίfxφ^^^είρoJV. Nun hat er meinem Thun und Treiben nicht 
hier die Richter als παίδες ange- die ηδοναί, das was die grolse 
redet: statt nun also nach dem kindische Menge Wohlthat und 
κάί αυτούς, welches doch einen Nutzen nennt, und werde mich des- 
Gegensatz verlangt, fortzufahren halb nicht verteidigen können, wenn 
καϊ τους παΐδας υμών fällt er in man mir vorwirft, ich mache junge 
die spafshafte Wendung καΐ τους Leute hilflos (άπορείν i. e. ώστε 
νεωτατους. μη δυνασ^αι σώζειν εαυτούς) und 



174 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

χηγορεΐν λέγοντα πιχροος λόγους rj Ιδί(^ η δηιιοσία, οντε 
το άλη&ες εξω ειπείν, ort οιχαίως πάντα ταντα εγώ 
λέγω xa-i πράττω το υμέτεροι^ όή τοντο, ώ άνδρες δικα- 
σταί, οντε άλλο ουδέν' ώστε ϊσως y ο τι αν τι'χω, τοΰτο 
πείθομαι. 

ΚΛΛ, ^οτίεΐ ουν σοι, ώ ^ώχρατες, τίαλώς εχειν 
ανΒ^ρωπος εν πόλει ούτω διακείμενος γ,αϊ αδύνατος ων 
εαυτω βοη^είν; 

2Ω. Ει εκείνο γε εν αντω ύπαρχοι, ώ Καλλίχλεις, 
ο ου πολλάχις ώμολόγησας' ει βεβοη^^ηχας εϊη αί;Γω, 
μήτε περί ανθρώπους μήτε περί &εούς άδιτιον μηδέν 
μήτε ειρηαας μήτε ειργασμένος. αντη γάρ τις βοήθεια 
εαυτψ πολλάκις ήμίν ώμολόγηται χρατίστη είναι, ει μεν 
ονν εμέ τις εξελέγχοι ταύτην την βοή^ειαν αδύνατον οντά 
εμαυτφ 'και αλλω βοη&είν, αίσχυνοίμην αν και εν πολλοίς 
'καϊ εν ολίγοις εξελεγχόμενος γ,αϊ μόνος υπό μόνον, χαι 
εΐ δια ταύτην την άδυναμίαν άπο&νήσκοιμι, άγαναχτοίην 
αν' ει δε χολακιχής ρητορικής ένδεια τελεντφην εγωγε, 
εν οίδα οτι ραδίως ϊδοις αν με φέροντα τον θάνατον, 
αυτό μεν γάρ το άπο^-νήσκειν ουδείς φοβείται, όστις μη 
παντάπασιν αλόγιστος τε τ,αι άνανδρος εστί, το δε άδι- 
τίείν φοβείται ' πολλών γάρ αδικημάτων γέμοντα την 
χρνχην εις "Λιδου άφικέσ^^αι πάντων εσχατον κακών εστίν, 
ει δε βούλει , σοι εγο , ως τοντο όντως έχει , ε^έλω λό- 
γον λέξαι. 

ΚΑΛ. ^Αλλ^ επείπερ γε και ταλλα επέρανας, κα) 

τοντο πέρανον. 

schmähe die Alteren; denn sie wer- αδικον μηδέν μη τε ειρηχώς μήτε 

den mir nicht glauben, dafs das λέ- είργασμένος, αίσχυνοίμην αν u. a. 

γειν δικαίως zugleich ein „πράτ- — , ein rechtes Leben habe nicht 

τειν το νμέτεοον*^ ist, und da das Jetzt, sondern die Zukunft, 

könnte ich vielleicht, wer weifs was nicht das Hier, sondern das Jen- 

(οτι αν τνχω), erfahren. Als Kai- seits vor Augen , und da er von 

likles dann fragt, ob eine solche dem Jenseits nichts logisch Siche- 

Steilung (ούτω διακείμενος) wirk- res angeben kann, geht er auf das 

lieh für einen Mann die rechte sein Gebiet des Glaubens über, das von 

könne, erwidert er, zum Schlufs den athenischen Flachgeistern, den 

die Hauptworte der Betrachtung Sophisten und ihrem Anhang ver- 

■wiederholend — βοη^εΐν bavTÜi, achtet wurde und dessen Aner- 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



175 



79. ^Ω. ^Αγ,ονε δη y φασί^ μάλα -/,αλον λόγου, ον 
σν μεν ήγήσει μν^ον , ως εγώ οίμαι, εγώ öh λόγον' ως 
άληΟ-ή γαρ οντά σοι λέξω α μέλλω λέγειν, ωοιτερ γαρ 
^Όμηρος λέγει, διενείμαντο την αρχήν 6 Ζευς κα/ 6 Πο- 
αειόών και 6 Πλούτων, ε7ίειοη τιαρά τον ττατρός τταρέ- 
λαβον. ην ονν νόμος οόε τΐερϊ ανθρώπων ετνϊ Κρόνου, 
τίαϊ άει γ,αϊ νυν ετι εστίν εν ^εοίς , των άν^^ρώ/ιων τον 
μεν δικαίως τον βίον όιελ^όντα και δσίως , έπειόάν τε- 
λεντήσιτ] , εις μαχόρων νήσους άττιόντα οίκεΐν εν ττάστ] 
ευδαιμονία έκτος κακών, τον δε αδίκως και ά^έως εις 
το της τίσεώς τε και δίκης δεσμωτήριον, ό δή Τόρταρον 
καλουσιν, ίέναι. τούτων δε δικασται επι Κρόνου και ετι 
νεωστι του /Ιιος τήν αρχήν έχοντος ζώντες ήσαν ζώντων, 
εκείντ] Tij ημέρα δικάζοντες ή μέλλοιεν τελευταν. κακώς 
ονν αί δίκαι εκρίνοντο' ο τε ουν Πλούτων και οί επι- 
μεληταϊ εκ μακάρων νήσων ιόντες ελεγον προς τον Jia, 

kennung als eines berechtigten das 
tiefe Herz das Sokrates gegenüber 
den Sophisten so auszeichnet, und 
erzählt den Schliifsmythus. 

Kap. 79. Sokrates beginnt, wie 
die Märchenerzähler {φααί): άκονε 
δη καλόν λόγον, und scherzt mit 
dem Worte ?Μγος, es zuerst in der 
Bedeutung „Rede, Erzählung" und 
dann in der Bedeutung „logische 
Wahrheit" gebrauchend. „Du wirst 
meinen, meine Erzählung sei eben 
nur ein Mythos ; ich bin aber über- 
zeugt, es steckt ein tiefer Sinn da- 
hinter und eine grofse Wahrheit" 
(ώς άληΘ^ή γαρ όντα σοι λέξω). 
Er erzählt dann seinen Mythos in 
der meisterhaften Form, welche 
auch die Mythen im Phädrus, im 
Phädo u. s. w. auszeichnet, in je- 
ner naiv kindlichen Form, durch 
welche der Märchenerzähler fesselt, 
die Form dem Inhalt seiner Erzäh- 
lung anpassend. Die Satzbildung 
ist durchaus einfach, die Erzählung 
wird vielfach in ganz kurzen Sätzen 
weiter geführt; sie ist behaglich 
breit, läfst die Redenden sich gern 



in längerer Rede ergehen; sie zeigt 
jenen kostbaren Humor, der an das 
Gröfste den Mafsstab der Kinder- 
stube legt. Die Erzählung hebt an 
mit dem ^Όμηρος λέγει d. i. „die 
ältesten Lieder sagen." Sie steigt 
dann hinauf bis in die ältesten Zei- 
ten der Sage, bis zu Kronos; das 
heifst, sie setzt sich über Zeit und 
Raum hinfort, wie das Kind es thut, 
wenn es erzählt oder sich erzählen 
läfst: „Vor tausend Jahren lebte 
einmal auf dem Monde ein Mann" 
u. s. w. Von den Zeiten des Kronos 
steigt sie hinab in die ersten Re- 
gierungsjahre des Vaters Zeus — 
καΐ ετι νεωστΙ τον /Ιιος την αρ- 
χήν έχοντος d. i. „und noch, als 
vor kurzem Zeus die Herrschaft 
überkommen hatte"; νεωατί ist 
also nicht mit ετι, sondern mit έχον- 
τος zu verbinden. Sie zeigt sich 
also naiv, indem sie sich stellt, als 
wisse sie in der Urzeit wie in der 
Gegenwart Bescheid; es giebt für 
den Mythos eben keine Grenze der 
Zeit; das Naivste ist in dieser Be- 
ziehung das Bestechendste: „Im 



176 ΠΛΑΤΩΛΌΣ 

ότι φοίτωέν σφιν ανχ^ρωποι εχατέρωσε ανάξιοι, είπεν 
ουν 6 Ζευς' άλλ^ εγω ^ '^φ^ΐ , ηανοω τοϋτο γιγνόμενον. 
ννν μεν γαρ γ,αγ,ώς αί όίγ,αι δικάζονται, άμηεχόμενοι 
γάρ^ ε(ρη, οί κρινόμενοι κρίνονται' ζώντες γαρ κρίνονται, 
πολλοί ουν, η ό^ ος, ψυχάς πονηράς έχοντες ήμφιεσμένοι 
είσι σώματα τε χαλά ν.α\ γέν\\ ν,αι ττλοΰτονς, γ,αί, εΊίειδάν 
ι] -/.ρίοις γι, έρχονται αντοίς πολλοί μάρτυρες , μαρτυρή- 
σοντες ώς δικαίως βεβιώκασιν οί ουν δικασταΐ υπό τε 
τούτων εκπλήττονται, και αμα και αυτοί αμπεχόμενοι 
δικάζουσι, προ της ι^υχής της αυτών όφ&αλμους και ώτα 
και όλον το σώμα προκεκαλυμμένοι. ταντα δη αύτοίς 
πάντα επίπροσ^-εν γίγνεται, και τά αυτών άμφιέσματα 
και τά τών κρινόμενων, πρώτον μεν ουν, εφη, 7ταυστέον 
εστί προειδότας αυτούς τον d -άνατον' νυν γάρ προΐσασι. 
τοϋτο μεν ουν και δη εϊρηται τφ ΤΙρομη&εΙ Οπως αν 
παΰσΐ] αυτών, ετιειτα γυμνούς κριτέον απάντων τούτων ' 
τεΟ^νεώτας γάρ δει κρίνεσ^αι. και τον κριτήν δει γυμ- 
νόν είναι y τε^νεώτα, αυτγ^ ττ] ΐρυχτ] αυτήν την φνχην 
^εωροΰντα εξαίφνης αποθανόντος εκάστου, ερημον πάν- 
των τών συγγενών και καταλιπόντα έπι της γης πάντα 
εκείνον τον κόσμον, ίνα δικαία rj κρίσις fj. εγώ μεν ουν 
ταύτα εγνωκώς πρότερος η νμείς εποιησάμην δικαστάς 
νΐείς εμαυτοΰ, δύο μεν εκ της 'Ασίας, Μίνω τε και '^Fa- 

Anfang schuf Gott Himmel und unumstöfslichen Logik und dabei 
Erde.'* Ebenso veifälirt der Erzähler doch gerade so, als handele es sich 
mit dem Raum, dem Orte. Er läfst darum, die Schäden des athenischen 
den Pluto und seine Aufseher von Prozesses auszuschneiden. Er giebt 
den Inseln der Seligen herkommen; sein Urteil, wie ein Herrscher, der 
wo liegen diese Inseln der Seligen? Widerspruch nicht kennt: πρώτον 
wer hat sie gesehen? wo wohnt πανατέον , έπειτα κριτέον. Er 
Zeus, den Pluto besucht? Das Mär- zeigt sich als der ος yör/ τά τ' 
chen, die Sage fragen nicht darnach: έόντα τά τ' έσοόμενα πρό r' 
sie sind zufrieden mit dem: „Es εόντα, wenn er sagt: ^γνωχώς 
war einmal ein Mann" u. s. w. πρότερος η νμεΐς, und ernennt 
Kostbar ist dann der Vater Zeus dann die drei Richter, von den bei- 
geschildert. Mit grofser Sicherheit den ersten jedem sein Ressort zu- 
beginnt er seine Rede: „dem Übel- weisend, wie ein irdischer König, 
Stande will ich steuern !" Er spricht und dem letzteren die entschei- 
dann ex cathedra, in ganz kurzen dende Stimme gebend für den Fall, 
Sätzen, mit einer göttlich einfachen, dafs die beiden ersten nicht schlüssig 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 177 

δάμανϋ-υν , ενα δε εκ της Ενρώτΐης, ΛΙαγ,όν' οντοι ονν 
επειόάν τελεντήσωσί, δικόσονσιν εν τω λειμώνι, εν τ;/} 
τριόδω , εξ ής (ρέρειον τω οδώ ^ η μεν εΙς μακάρων νή- 
σους, ή δ^ εις Τάρταρον. Υ.α1 τους μεν εκ της Ασίας 
'^Ραδάμαν^^νς κρίνει, τους δε εκ της Ευρώπης Λίακός' 
Μίνω δε πρεσβεία δώσω επιδιακρίνειν, εάν άπορητόν τι 
τώ ετέρω; ϊνα ώς δικαιότατη η κρίσις fj περϊ της πο- 
ρείας τοις άνΟ-ρώποις. 

80. Ταϋτ^ εστίν J ώ Καλλίκλεις^ α εγώ άκηκοώς 
πιστεύω άλη^-ή είναι' και εκ τούτων των λόγων τοιόνδε 
τι λογίζομαι συμβαίνειν, δ -θ^όνατος τυγχάνει ών, ώς εμο) 
δοκεΐ, ονδεν άλλο η δυοίν πραγμάτοιν διάλυσις, της \ρυ- 
χης και του σο)ματος^ άτε^ άλληλοιν' επειδάν δε διαλν- 
Ό^ητον άρα άπ^ άλληλοιν, ου 7€θλυ ήττον έκάτερον αυτοΐν 
έχει την εξιν την αυτοϋ, ηνΊΐερ και οτε εζη 6 άν^^ρωιεος, 
τό τε σώμα την φύσιν την αυτοϋ και τά ^^εραπεΰματα 
και τά παΟ-ήματα ενδηλα πάντα, οίον εϊ τίνος μέγα ην 
το σώμα ίρύσει η τροφή η αμφότερα ζώντος, τούτον και 
επειδάν άποΒ-άνη δ νεκρός μέγας, και ει παχύς, παχύς 
και άποΒ^ανόντος, και τάλλα ούτως* και ει αν επετήδενε 
κομάν, κομήτης τούτον και 6 νεκρός, μαστιγίας αν εϊ τις 
ην και ϊχνη είχε τών πληγών ονλάς εν τω σώματι η νπό 
μαστίγων η άλλων τραυμάτων ζών , και τε^νεώτος τό 
σώμα εστίν ΙδεΙν ταϋτα έχον' κατεαγότα τε εϊ τον ην 
μέλη η διεστραμμένα ζώντος, και τεΟ'νεώτος ταντά ταντα 
ενδηλα. ενι δε λόγψ, οίος είναι παρεσκευαστο τό σώμα 
ζών, ενδηλα ταντα και τελεντήσαντος η νεάντα ή τά πολλά 

werden können {έαν άπορητόν τι tniig über. Der Tod, sagt er, ist 
τό) iTLQOj), und zu dem Zweck, die Trennung der Seele und des 
dafs das Urteil möglichst gerecht Körpers voneinander. Wie nun der 
ausfalle, zwei Zusätze, deren kost- Körper nach dem Tode sich so ge- 
bare Naivetät zutage liegt. staltet zeigt, wie er vor dem Tode 
Kap• 80. Έκ tovtojv των 7.6- war, so zeigt die Seele, der Hülle 
yoiv τοίόνδε τι λογίζομαι ονμ- des Körpers entkleidet, ihr wahres 
fiaivEiv „aus diesen Gedanken, Wesen. Ta τε της φνοεως καΐ 
denke ich, ergicht sich folgendes". τα παΰ^ιματα sieht man dann an 
Mit dieser spalsenden Wendung ihr d. i. ihre Natur mit all ihren 
geht Sokrates zur nächsten Betrach- Neigungen und Wünschen und das, 

riatü, Gorgiüs, ] 2 



178 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

hei τίνα χρόνον. ταυτον δη μοι όοχεί τοΰτ^ αρα καί 7ίίρι 
την ψυχήν ehat, ώ Καλλίκλείς' ενδηλα πάντα Ιστ}ν εν 
τ[] ipvxfj, επειόάν γνμνω^^ΐ] τον οώματος, τά τε της φύ- 
σεως χαι τά παθήματα, ο δια την έπιτηδενσιν ενΑοτυν 
7Γ.ράγματος εσχεν εν τ/~ ιρυχί] 6 αν&ρω/νος. ε7εειδάν ουν 
άφί'λωνται 7ϋ(χρά τον δτ/ΜΟτήν, οί μεν Ικ της ^Λσίας παρά 
τον ΨαδάμανΟ^νν, 6 ΨαδάμανΟ^νς ελείνονς έπίοιήσας ^εα~ 
ται εκάστου την ιΐ^νχην, ουκ είδώς ότου εστίν, άλλα τνολ- 
λάκις τοϋ μεγάλου βασιλέως ετΐίλαβόμενος η άλλον δτον- 
οϋν βασιλέως η δυνάστον γ,ατείδεν ουδέν νγιες ον της 
ιρνχης , άλλα διαμεμαστιγωμένην γ.α\ ουλών μεστην υπό 
ε/ηορκιών 7Μι αδικίας, α εκάστη η πραξις αντοΰ εξω- 
μόρξατο εΙς την ιρνχήν, καΐ ττάντα σκόλια vjtb ψεύδους 
καΐ αλαζονείας και ουδέν ευθύ δια το άνευ άλιι^^είας 
τεΟ^ράφ^^αΐ' και νττο εξουσίας υμι τροφής και ΐβρεως 
και άκρατίας των ηράξεων ασυμμετρίας τε και αισχρό- 
τητος γέμουσαν την ιΐιυχην είδεν ιδών δε άτίμως rat- 
την άπέπεμψεν εύ^^v της φρουράς, οί μέλλει έλ^οΐοα 
άνατληναι τά προσήκοντα πά^η. 

81, ΙΊροσήκει δε παντι τω εν τιμωρία οντι, υπ' 
άλλου δρ&ώς τιμωρουμένω , η βελτίονι γίγνεσθαι κα\ 

was sie im Leben erfahren hat [na- Kallikles, deren sie sich schämen 

i9^fr>'), die Folgen ihrer Handlungs- müssen; denn ihre Seelen tragen die 

weise: α öia την ^πιτηδεναη• Ικά- Spuren der Meineide und des 13ö- 

ατον πράγματος εσχεν 6 ανθ^ρω- sen, das sie im Leben gelhan, w ie 

πος. Diesen Gedanken führt er mit der Körper des Zuchthäuslers die 

einer gewissen Behaglichkeit durch. Narben der Schläge, die er bekom- 

Kr stellt uns einen grofsen, einen men. Krumm und schief sind sie 

dicken, einen schöngelockten Men- und ist nichts Gerades (orJi-r ενΟ-ν) 

sehen vor und als den Gegensatz an ihnen, Aveil sie ohne Wahrheit 

einen Taugenichts, der als Spuren aufgewaclisen sind. Das erkennt 

der Prügel, die er im Leben erhal- der Richter auf den ersten Blick 

ten, Striemen am Körper trägt, so- und schickt sie geradeswegs zur 

wie einen, dem die Knochen ge- Haft, λυο sie büfsen müssen, 

brochen und die Glieder verrenkt Kap. 81. Jede gerecht veriiängU- 

sind. Er führt uns dann vor den Strafe (ο^ί/ώκ ri(t/u>^ot7/A'i;>), fähri 

Hichterstuhl des Radamanlhys, wel- Sokrales fort, dient zur Besseruni; 

eher die Seelen der Asiaten rieh- entweder dessen, den sie triUt, oder 

tet, und zeigt uns hier die des Grofs- der anderen, die sicli an dem Be- 

königs uiul all der Tyrannen, die straften ein lieispiel nehnien. Die 

allezeit in Asien iieimisch gewesen Strafe nützt denen, welche heilbare 

sind, der Ideale des Pob»s und des Fehler begingen; denn sie belreit 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 179 

όνίνασ^αι η τταραδείγμανι τοις άλλοις γίγνεσ&αι, ϊνα 
άλλοι ορώντες 7εάσχοντα α αν ηάοχη φοβούμενοι βελτίονς 
γίγνωνται. είσι όε οί μεν ωφελούμενοι τε χαϊ όίχην δί- 
δοντες υπό ^^εών τε καί άνΟ^ρώηων οντοι^ οϊ αν ιάσιμα 
αμαρτήματα άμάρτωσιν' όμως δε δι^ αλγηδόνων /,αΐ οδυ- 
νών γίγνεται αίτοΐς ή ωφέλεια y.ai εν^-άδε /.αϊ Ιν"Λιδον' 
ον γαρ οΙόν τε άλλως άδίλίας ατταλλάττεσ^αι. οϊ ό' αν 
τα έσχατα άδι/.ήσωσι υμϊ δια τοιαύτα άδίλΥ.ματα ανία- 
τοι γένωνται, Ικ τούτων τα παραδείγματα γίγνεται, τ,αΐ 
ούτοι αύτοϊ μεν ονν.ετι ονίνανται ονδέν, ατε ανίατοι ον- 
τες, άλλοι δε ονίνανται οί τούτους ορώντες δια τάς αμαρ- 
τίας τα μέγιστα χαι οδυνηρότατα /μι φοβερώτατα πά^-η 
πάσχοντας τον άεΙ χρόνον, άτεχνώς παραδείγματα ανηρ- 
τημένους Ικεΐ εν "Αιδου εν τω δεσμωτηρίω^ τοΙς άεΐ των 
άδίχων άφΐ'/.νονμένοις θεάματα χαι νου^^ετηματα, ων 
εγίό φημι ενα y.ai ^Λρχέλαον εσεσ^αι^ ει αλη&ή λέγει 
Πώλος, ν.αϊ άλλον όστις άν τοιούτος τύραννος f' οίμαι 
δε '/.αϊ τους 7νολλονς είναι τούτων των παραδειγμάτων 
ε/, τυράννων '/.αϊ βασιλέων λαϊ δυναστών /αϊ τα τών 7ΐό- 
λεων πραξάντων γεγονότας ' ούτοι γαρ δια την έξουσίαν 
μέγιστα /αϊ άνοσιώτατα αμαρτήματα άμαρτάνουσι. μαρ- 
τυρεί δέ τούτοις -/αι^Όμηρος' βασιλέας γαρ ν.αϊ δυνάστας 
Ι'/εΙνος 7εεποίη'/ε τους εν"Αιδου τον α εϊ χρόνον τιμωρού- 
μενους, Τάνταλον /αϊ Σίσυφον χαϊ Τιτυόν' Θερσίτην δέ, 
/αϊ ει τις άλλος πονηρός ην Ιδιώτης, ούδεϊς πεποίη/ε 
μεγάλαις τιμωρίαις συνεχόμενον ως άνίατον' ου γάρ, οΐ- 

sie von dem Unrecht. Die aber widmen. Daran ist aber die von 

unheilbarer Fehler sciiuldig befun- Polos so gepriesene εξουσία dieser 

den werden, leiden ewig Strafe und Kreise schuld, die also nicht etwa 

sind gleichsam als Warnungstafeln ein so grofses Glück ist. Spafsend 

im Hades aufgehängt {παραόείγ- beweist er das aus Homer, der als 

ματα άνηρτημί'νονς). Zu diesen • die gröfsten Übelthäter die Könige 

zählt des Polos Ideal, Archelaos Tantalos und Sisyplios und Tityos 

von Macedonien, und sie rekrutie- hinstellt, während von den Oualen 

rcn sich überhaupt aus den Kreisen eines Thersites kein Dichter ge- 

der Tyrannen und Könige und Dy- sungen hat (ovfii^g ττίττο/τ/λτε); denn 

nasten κίχΐ τα zojv πόλεον πρα- dem Thersites fehlte zu grofscn 

grxvTojv d. i. aus denen, die, wie Sünden die εξουαία {ov γαρ ίξήν 

Kallikles, sich dem Staatsdienste αντώ). Nein, führt er dann den 

12* 



18υ llAATliJNOi: 

μαι, εξην αντώ' οώ καϊ ενοαιμυνέοτερος ην η olg έξην. 
αλλά ycxQf ώ Καλλίκλεις, ίκ τών δυναμένων εισΐ τ,αΐ οι 
σφόδρα πονηροί γιγνόμενοι ανϋρωίεοι' ονοεν μην κω- 
λνεί '/.αϊ εν τούτοις άγαχ^ονς άνδρας εγγίγνεσ^αι, γ,αΐ 
σφόδρα γε άξων αγασ^αι τών γ ιγν ο μεν ων χαλεπόν γάρ, 
ώ Καλλίλλεις, /.αϊ πολλού επαίνου άξιον εν μεγάλη εξου- 
σία τον άδίλείν γενόμενον δικαίως διαβιώναι. ολίγοι δε 
γίγνονται οι τοιούτοι' ε7ΰει "/.αϊ ενΟ^άδε χαϊ αλλοΟ-ι γεγό- 
νασιν y οΐμαι δε τίαΐ έσονται καλοί κάγαΟ^οι ταντην την 
άρετην τον του δικαίως διαχειρίζειν α αν τις επιτρέπη' 
εΙς δε και 7tavv ελλόγιμος γέγονε καϊ εις τους άλλους 
^Έλληνας ^ 'Αριστείδης δ Λυσιμάχου' οι δε πολλοί, ώ 
άριστε, κακοί γίγνονται τών δυναστών. 

83, "Οπερ ουν ελεγον, ε^εειδάν 6 Ψαδάμαν^υς εκεί- 
νος τοιούτον τίνα λάβη, άλλο μεν 7εερΙ αυτοϋ ουκ οίδεν 
ουδέν, οϋϋ-^ όστις οϊΟ-^ ώντινων , οτι δε τνονηρός τις' 
καϊ τοΰτο κατιδών άτΰέ/ΐεμψεν εις Τάρταρον , επίσημη- 
νάμενος, εάν τε Ιάσιμος εάν τε ανίατος δοκν^ είναι' δ 
δε εκεΐσε άφικόμενος τά 7ΐροσήκοντα πάσχει, ενίοτε δ^ 
άλλην εισιδών δσίως βεβιωκυίαν καϊ μετ^ άληΒ^είας, αν- 
δρός ίδιώτου η άλλον τινός, μάλιστα μέν , εγωγέ φημι, 
ώ Καλλίκλεις, φιλοσόφου τά αυτοϋ 7ΐράξαντος καϊ ου 
7ΐολυπραγμονησαντος εν τώ βίω, ηγάσ^η τε καϊ ες μα- 

Gedanken weiter, aus der Zahl der Sokrates selbst möglichst gut zu 
δυνάμενοι stammeu einerseits οϊ werden und sucht auch andere für 
αφόδρα πονηροί und andrerseits dies Stieben zu gewinnen, 
freilich auch oi αφόδρα άγαΟ-οί. Das Anziehende in der Erzählung 
Das „einerseits" ist das και in eiol liegt vorneiunlich in der Naivetät 
καΐ ot σφόδρα πονηροί, dem aber der Darstellung uiul in der lionie, 
in lockerer Salzverbindung nicht die überall duichblickt. Sokrates 
ein anderes και, sondern das ov- entwickelt nicht einfach seinen Ge- 
riet' μην κωλν^ι entspiicht. danken, sondern giebt ihn» wie ein 
Kap. 83. Die schlechten Seelen echter Fabeldichter Lebendigkeit 
weiden von dem Richter in den durch einzelne kleine Züge, die er 
Tartarus geschickt, um dort ihre seiner Krzählung eiuflicht. So lafst 
Strafe zu verbüfseu, die guten aber er den Badamauthys Jedem, den er 
auf die Inseln der Seligen. Zu letz- in den Tartarus hinabsendet, ein 
leren zählt vornehmlich die Seele Zeichen aufdrücken {εηιοιιμηναμί- 
des Philosophen, die sich mit sich ΐ'ος), das ihn als heilbar oder uu- 
selbst beschäftigt und nicht allerlei heilbar erkennen läfst. So sagt er 
Tand getrieben hat. Darum strebt vom Richter ηγάαθ•η xal x. r. έ. 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



181 



χάρων vijoovc; ά/ΐεΊεεμιρε. ταύτα ταντα καΐ δ ^ianog' 
εκάτερος οε τούτων ράβόον έχων διχάζει' δ οε Μίν'ως 
επίσγ.07ΐών χάΟ^ηται, μόνος έχων χρνσοϋν οτίψιτρον , ως 
φησιν Οδυσσεύς δ ^Ομήρου Ιδείν αυτόν 

χρύσεον σλψιτρον έχοντα^ ^εμιστενοντα νέκυσσιν. 
εγώ μεν ουν , ώ Καλλίζλεις, νττο τούτων των λόγων reu- 
πεισμαι, λαΐ σχοπώ ότνως άποφανούμαί τψ χριτη ως 
υγιεστάτην την ιρυχήν' χαίρειν ούν εάσας τάς τιμάς τάς 
των 7ΐολλών άνΟ-ρώ^ων, την άληΟ-ειαν σκοΐΰών 7ΐειραοο- 
μαί τω οντι ώς αν δύνωμαι βέλτιστος ών καΐ ζην και 
επειδάν αποΟ^νήσκω άτιοΟ-νησκειν. παρακαλώ δε και 
τους άλλους πάντας άν^ρώτΰονς, καν^' όσον δύναμαι, και 
δή και σε άντηιαρακαλώ hu τούτον τον βίον και τον 
αγώνα τούτον, όν εγώ φημι άντϊ 7ϋάντων τών έν^άδε αγώ- 
νων είναι, και όνειδίζω σοι, ότι ούχ οΙός τ^ εσει σαντώ 
βοη^^ήσαι, όταν ή δίκη σοι fj και η κρίσις ην νυν δή 
εγώ ελεγον, αλλά ελϋ-ών παρά τον δικαστην τον της ^4ιγί- 
νης νίόν , επειδάν σον ε7Ζΐλαβόμενος άγη , χασμήσεικαΐ 
ίλιγγιάσεις ονδεν ήττον η εγώ εν^-άδε συ εκεί, και σε 
ϊσο)ς τνπτησει τις και επι κόρρης άτίμως και ιεάντως 
προττηλακιεΐ. 

83. τάχα δ^ ούν ταντα μν&ός σοι δοκεΐ λέγεσ^αι 
ώστζερ γραδς και καταφρονείς αυτών ^ και ονδεν γ^ αν 
ήν ^ανμαστόν καταφρονεΐν τούτων, ει 7ΐη ζητονντες εϊχο- 

So giebt er dem Radamanthys und läuft aus in scliarfen Sarkasmus; 

dem Aiakos nur eine Gerte {ράβ- χααμησει καΐ ίλιγγιάσεις und τν- 

όης) in die Hand, läfst aber den πτησει τις καΐ enl κόρρης άτί~ 

Minos als den Oberrichter nach Ho- μως καΐ πάντως προπηλακιεΐ. 
mer mit dem schweren goldenen Kap. 83. Das letzte Kapitel fährt 

Scepter auftreten. Die Ironie be- zunächst in der sarkastischen Weise, 

p;innt mit dem hvioxi- in ενίοτε in welcher das vorige schlofs, fort: 

^' άλλην είβίδών όύίως βεβιω- „Vielleicht siehst du auf meinen 

κνΤΜΡ κ. τ. /., sie stichelt mit dem Mythos herab wie auf das Fabu- 

πολι;7Γ()«^//,ον/^σ«ντος, welches die lieren eines alten Weibes; aber ihr 

Lebensweise des Kallikles als den alle drei, ihr Helden, die ihr die 

(jegensatz zu der des φιλοσό(ρον weisesten seid unter den jetzigen 

τα αντον πρύξαντος hinsle.Wi. Sie Hellenen, könnt, wie ihr gezeigt 

geht dann über in ernste Worte habt, gegen diesen Weiberschnack 

mit dem vnb τούτων τών loyojv nicht aufkommen". Dann giebt So- 

πίτιειομαι καΐ σκο7ΐώ κ. τ. έ. und krates den Hauptgedanken des Dia- 



182 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

μεν αντών βελτίω ACtl άλη^^έστερα ενρείν νυν δε οράς, 
οτι TQtig ονιες νμεΐς, οϊτεερ σοφοηατοί εστε των νυν 
[Ελλι'ινων, σν τε λαΐ Πώλος λαϊ Γοργίας, ουγ. έχετε άπΌ- 
δείξαι, ως δει άλλον τινά βίον ζην η τοντον, οσττερ /μι 
ε'λεΐσε φαίνεται ουμφέρων. άλλ^ εν τοοοΰτοις λόγοις των 
άλλων ελεγχομένων μόνος ούτος ηρεμεί 6 λόγος, ως ενλα- 
βητέον εστί το άδίχεϊν μάλλον η το άδιχεΐσ^-αι, λαι 7tav- 
τος μάλλον άνδρΐ μελετητέον ου το δο'λεΐν είναι άγα^^ον 
αλλά το είναι, χαϊ Ιδία χαϊ δημοσία' εάν δε τις χατά τι 
χαχός γίγνηται, χολαστέος εστί, χαϊ τοντο δεύτερον αγα- 
θόν μετά το είναι δίχαιον, το γίγνεσΟ^αι χαϊ χολαζόμενον 
δίδόναι δίχην' χαϊ ττάσαν χολαχείαν χαι την 7ΰερϊ εαυτόν 
χαϊ την ττερϊ τους άλλους, χαϊ τΐερϊ ολίγους χαϊ ττερϊ ττολ- 
λονς^ Γρευχτέον' χαϊ τη ρητοριχη οντω χρηστέον htl το 
δίχαιον αεί, χαϊ τη άλλη πάση πράξει, εμοϊ ονν πει^όμε- 
νος άχολον^ησον ενταύθα, οι ά(ριχόμενος ευδαιμονήσεις 
χαϊ ζών χαϊ τελεντησας, ώς ο σος λόγος σημαίνει, χαϊ 
εασόν τινά σον χαταίρρονήσαι ως ανόητου χαϊ προπηλα- 
χίσαι, εάν βούληται, χαϊ ναϊ μά ζίία σν γε θαρρών πατά- 
ξαι την άτιμον ταντην πληγήν' ούδεν γάρ δεινον πείσει, 
εάν τω όντι ης χαλος χαγα3•ός, άσχών άρετήν, χαΊίειτα 
οντω χοινη άσχήσαντες, τότε ηδη, εάν δοχη χρηναι, hii- 
■θ-ησόμε^^α τοΙς πολιτιχοίς, η οποίον αν τι ημίν δοχη, 
τότε βονλενσόμε^-α , βελτίονς οντες βονλενεσο^αι η νυν. 
αίσχρόν γάρ έχοντας γε ως νυν φαινόμεΟ^α εχειν, εΊεειτα 
νεανιεύεσ^αι ώς τϊ οντάς y οίς ουδέ /νότε ταύτα δοχει 

logs in seinen verschiedenen For- wiederholt: ωσηερ ονν ψ/εμόνι 

men, zuerst in dem ώς ενλαβητέον τφ λόγω χρηαώμί-Ο-α, ος ημΙν αη- 

ιατί το αόικεΐν μάλλον η το άδι- μαίνει, dem logischen Beweise die 

κεΐοϋ-αι — το γίγνεαϋ-αι (sc. κα- sittliche Forderung beifügend, und 

κόν) καΐ κολαζόμενον δίδοναι όί- endlich in der Gegenüberstellung 

κψ\ dann in der an Kallikles — der Philosophie, die fähig macht, den 

nicht an Polos und (Jorgias — ge- Logos, die Verrainft zu gebrauchen 

stellten Forderung, seinem eigenen (βελτίηςοιιεςβονλενεοΘ^κι ij ivv) 

Urteil zu folgen, ώς 6 συς λό- und der Uhetorik, die ein ι•εανιεν€- 

γος σημαίνει, und nicht von rhe- αχ}αι, eine eines Mannes unwürdige 

torischen Schwätzern sich beirren Beschäftigung (εση yan onStio^ 

zu lassen, Worte, die er später άξιος) von Leuten, οις oiOtJioTt 



ΓΟΡΓΙΑΣ. 



7teQL των αυτών, y.(xl ταντα ΐίερι των μιγίϋτων εις το- 
σούτον ηλομεν άπαιδευαίας' ωθ7ΐερ ούν ηγεμόνι τω Xoyoj 
χρησώμε^α τω νυν 7ΐαραψανέντί^ ος ήμίν σημαίνει, οτι 
ούτος δ τρόηος άριστος τον βίου, γ,αΐ την όικαιοσυνην 
γ.αι την αλλην άρετήν άσηονντας καί ζην χαι τε&νάναι, 
τοντω ονν επώμεα^α, και τους άλλους τταρακαλώμεν , μη 
Ι'λείνο), ω συ τνιστεΰων εμε παρακαλείς' εστί γαρ ονοε- 
νός άξιος, ώ Καλλίκλεις. 



ταντα όοκεΐ περί των αυτών, καΐ 
ταντα ηερί των μεγίστων. 

Zum Schlufs kann ich eine Vermu- 
tung nicht verschweigen. Schleier- 
macher sagt von unserem Dialoge : 
„Es scheint fast, als habe die Apo- 
logie des Sokrates, indem sie so 
in eine Apologie der Sokratischen 
Gesinnung und Lebensweise über- 
haupt verwandelt worden, die per- 
sönliche Beziehung nicht sowohl 
verloren, als vielmehr nur verän- 
dert, und sei eine Apologie des 
Piato geworden". Steinhart bestrei- 
tet Schleiermachers Ansicht, Bonitz 
dagegen meint, es „dürfte die An- 
sicht Schleiermachers, der im Gor- 
gias eine Apologie des Plato sieht, 
sich zu hoher Wahrscheinlichkeit 
erheben lassen." Mir will es, je 
öfter ich den Gorgias lese, um so 
mehr scheinen, als sei der Dialog 
eine gegen die drei Ankläger des 
Sokrates gerichtete Spottschrift. 
Sokrates tritt auf in Begleitung des 
Chäreplion, desjenigen unter seinen 
Schülern, der im Geiste auch in der 
Apologie ihm zur Seite steht; Cliä- 
rephon hat ja den Spruch des Apollo 
provoziert, der dem Leben des So- 
krates, wie dieser sagt, die eigen- 
tümliche Kichlung gegeben hat. In 



Polos den Meletos, wie ihn die 
Apologie und der Euthyphron schil- 
dern, wiederzuerkennen, ist nicht 
schwer. Von dem Gorgias als So- 
phisten erfahren wir gar nichts ; er 
ist in unserem Dialog nur der Rhe- 
tor und spielt eine untergeordnete 
Rolle, wie sie der Rhetor Lykon 
unter den Anklägern des Sokrates 
gespielt zu haben scheint. Der 
Staatsmann Kallikles könnte leicht 
auf den Staatsmann Anytos zu deu- 
ten sein, der unter Sokrates'• An- 
klägern der einflufsreichste gewesen 
sein soll. Aber auch innere Gründe 
sprechen für meine Ansicht. Der 
ganze Dialog hat die Form der Wi- 
derlegung, und zwar widerlegt So- 
krates nicht immer mit objektiv 
stichhaltigen Gründen, sondern be- 
gnügt sich, seinen Gegner des Wi- 
derspruchs, der Inkonsequenz zu 
überführen, bringt, wie wir ge- 
sehen, Truppen ins Gefecht, die er 
alsbald als überflüssig beiseite 
schiebt, wie <Vie χρι/ματιστικη, oder 
provoziert Urteile, wie das über 
die grofsen Staatsmänner Athens, 
die er selbst zu unterschreiben gar 
nicht willens ist, denen er vielmehr 
selbst später eine mildere, ganz an- 
dere Form giebt. 



Drucli von J. B. Hirsclifeld in Leipzig. 



PLATOS 



AUSGEWÄHLTE DIALOGE. 



ERKLÄRT 



VON 



C. SCHMELZER, 

GYM Ν ASI ALDIREKTOR IN HAMM IN WESTFALEN. 



DRITTER BAND. 

PHÄDO. 



BERLIN 

WEIDMANNSCHE BUCHHANDLUNG. 
1883. 



ΦΑΙΔΩΝ 

[η περ\ ψυχής, ηθ•ικός.1 



ΤΑ TOr ΔΙΑΛΟΓΟΓ ΠΡΟΣΩΠΑ 

ΕΧΕΚΡΑΤΗΣ, ΦΑΙΔΩΝ, ΑΠ0ΑΑ0ΔΩΡ02, ΣΩΚΡΑΤΗΣ, 
ΚΕΒΗΣ, ΣΙΜΜΙΑΣ, ΚΡΙΤΩΝ, 

Ο ΤΩΝ ΕΝΔΕΚΑ ΓΠΗΡΕΤΗΣ. 



1. Λντόξ, ώ Φαίδων, παρεγένον Σω'λράτεί έχείντ] rij 
ημέρα, fj το φάρμα^ον εταεν εν τω όεσμωτηρίο), η άλλον 
τον rfKOvoag; 

ΦΛυ. Λντόζ, ώ ^Έχέ/.ρατεζ, 

ΕΧ. τι ονν δη έοτιν άττα είτνεν 6 ανηρ ττρο τον 
θάνατον; λαΐ πώς έτελεντα; ήδέως γαρ αν εγώ αγ,ονοαιμι. 
καΐ γαρ οντε τών τνολιτών Φλιασίων ονδεϊς τνάνν τι ετνι- 
χωρίάζευ τα ννν Λ^-ηναζε, οντε τις ξένος αφίτιται χρόνον 
σνχνον εκείθεν, όστις αν ήμΐν σαφές τι αγγείλαι οΐός τ 



Kap. 1. Unter Piatos Dialogen 
ist der Phädo unstreitig der herr- 
lichste. Nicht blofs das Thema, wel- 
ches er behandelt, die Unsterblich- 
keitslehre, weist ihm die erste Stelle 
an , nicht nur die Klarheit und 
Sicherheit des dialektischen Bewei- 
ses läfst ihn so schön erscheinen : 
die Tiefe der Empfindung, die, ich 
möchte sagen, aus jedem Satze 
spricht, und der eigentümlich ernste 
Humor, welcher die Persönlichkeit 
des Meisters charakterisiert, giebt 
dem Gespräche die grofse An- 
ziehungskraft. Die Persönlichkeit 
des Sokrates ist so lebenswahr ge- 
schildert worden, dafs, wer den 
Phädo aufmerksam liest, unbedingt 



sagen mufs: Hier ist, wenn immer 
auch etwas idealisiert, der atheni- 
sche Weise, wie er gelebt hat, wie 
er in der That gewesen ist. 

Über die Zeit der Abfassung des 
Gespräches lafst sich nichts Ge- 
naues beibringen. Die allseitige 
Vollendung desselben weist auf ein 
vorgeschrittenes Lebensalter des 
Verfassers. Dafs geraume Zeit seit 
dem Tode des Sokrates vergangen 
war, als Plato es abfafste, deutet 
er selbst in der Einleitung zur Ge- 
nüge an, wenn er den Echekrates 
sagen läfst: οντε τις ξίνος άφΐ- 
κται χρόνον σνχνον ^κεΐΟ^εν. 

Mit feinem Takt läfst Plato ge- 
rade den Phädo den Dialog repro- 

1* 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



ην 7C€qI τούτων, /τλήν γ€ δη οτι (ράρμαλον Jtuov a7tod-a- 
voi* των δε άλλων ονδεν είχε (ρράζειν. 

Φ^Ιζ/. Ουδέ τα 7ΐερϊ της δί'/,ης αρα ετιν&εο&ε αν 
τρόττον εγένετο ; 

ΕΧ. Ναι, ταντα μεν ημίν ηγγειλέ τις, χαϊ εθ-ανμά- 
ζομέν γε οτι ιιάλαι γενομένης αντης /ζολλω ύστερον φαί- 
νεται α^ΐοΟ-ανών. τι ονν ην τούτο, ώ Φαίδων ; 

ΦΛυ. τύχη τις αντώ, ώ Έχέ'λρατες, οννέβη ' ετνχε 
γαρ τη τΐροτεραία της δίκης ή πρύμνα εοτεμμένη τον 
πλοίου ο εις /ίηλον ί4&ηναΙοι ττέμΐίονοιν. 

ΕΧ. Τοντο δε δή τι εστίν; 

ΦΛυ. Τοντό εστί το 7ίλοΙον, ώς φασιν Ad -ηναΙοι, 
εν φ Θησενς 7€οτε εις Κρήτην τους δις επτά εκείνους ωχετο 
άγων και εσωσέ τε και αυτός εσώ^η. τ([) ονν Ι47ίόλλωνι 
ευξαντο, ώς λέγεται, τότε, ει σω^^είεν, εκάστου ετονς Ό-εω- 
ρίαν απάξειν εις ^ηλον' ην δη άεϊ κα\ νυν ετι εξ εκεί- 



duzieren: Phädo war nicht allein 
ein Lieblingsschüler des Sokrates, 
wie unser Dialog im 38. Kapitel 
uns zeigt; er war ihm in herzlich- 
ster Pietät ergeben, war ihm aufs 
höchste verpflichtet; denn bei der 
Eroberung seiner Vaterstadt Elis 
von den Spartanern gefangen ge- 
nommen und nach Athen als Sklave 
verkauft, er, der Sohn einer ge- 
bildeten, vornehmen Familie, war 
er auf Sokrates' Verwendung los- 
gekauft worden. Er dankte also 
dem Sokrates die Freiheit. Ja, er 
dankte ihm noch mehr; denn So- 
krates, oder auf seinen Rat Kebes, 
wie Gellius erzählt, hatte ihn aus 
einer entwürdigenden Lage befreit. 
Von seinem späteren Leben erzählt 
derselbe Gellius : Is postea philo- 
sophiis illustris fuit sermonesque 
eins de Socrale udmodum elegantes 
le^untnr. Er soll nach Sokrates' 
Tode in seiner Vaterstadt eine Phi- 
losophenschnle begründet haben. 

Phädo erzählt von den letzten 
Stunden seines Meisters in Phlius, 
vielleicht auf der Heimreise nach 



Elis, wie Avir es uns denken kön- 
nen, wenn Plato das auch nicht 
ausdrücklich erwähnt. Plato hat 
seinen guten Grund, das Gespräch 
nach einer kleinen Stadt des Pelo- 
ponnes zu verlegen, welche mit 
Athen wenig Verkehr hatte: er ge- 
winnt so Gelegenheit, das Ent- 
stehen einer längeren Frist zwi- 
schen der Verurteilung und der Hin- 
richtung des Sokrates zu erklären. 
Und er giebt diese Erklärung nicht, 
um die Einleitung durch die Er- 
zählung der Sage zu schmücken; 
nein, diese Erzählung hat für den 
ganzen Dialog eine weit liefere Be- 
deutung. Es ist bekannt, dafs die 
Athener Reue ergrilf, als ihr un- 
gerechter Spruch an dem Weisen 
vollstreckt worden war. Ist nun 
die ganze Schrift Piatos eine An- 
klage gegen seine Mitbürger, so 
verschärft die Erzählung von der 
ϋ^εωρία nach Delos die Anklage 
von vornherein: Derselbe Gott, wel- 
cher den Sokrates für den weise- 
sten Menschen erklärt hatte, scliiea 
die scluielle Vollslreckunii des Vi- 



ΦΑΙΔΩΝ. 



νον τίατ ενιαντον τώ &εο) τΐέμτνονσιν. hteiöav ουν αρ- 
ξωνταί της θεωρίας, νόμος εστϊν αντοίς εν τω χρόνω τον- 
τφ χα&αρενείν την τΐόλιν '/.αϊ δημοσία μηόένα αΐίογ,τιν- 
ννναι, 7ίρΙν αν εις /ίηλον α(ρίχηταί το 7ΐλοΙον ν.αϊ TtaUv 
οενρο ' τοϋτο δ ενίοτε εν τνολλώ χρόνφ γίγνεται , όταν 
τύχωσιν άνεμοι αττολαβόντες αυτούς, αρχή δ εστί της 
&εωρίας^ επειδάν 6 ίερενς τον ^τνόλλωνος στέιρϊ] την τζρν- 
μναν τον τνλοίον' τοντο δ ετνχεν, ωστνερ λέγω, τγ^ προ- 
τεραία της δίκης γεγονός, δια ταντα και ττολνς χρόνος 
Ιγένετο τω 2ωκράτει εν τω δεσμωτηρίο^) 6 μεταξύ της δί- 
κης τε και τον -Θ-ανάτον. 

3. ΕΧ. Τί δε δή τα τνερι αυτόν τον d -άνατον ^ ω 
Φαίδων ; τίνα ήν τα λεχθέντα και ττραχ&έντα, και τίνες οί 
τιαραγενόμενοι των εττιτηδείων τω ανδρί; η ονκ εϊων οί 
άρχοντες τΐαρειναι, αλλ έρημος έτελεύτα φίλων; 

ΦΛΙ/ί. Ουδαμώς, άλλα παρήσάν τίνες και πολλοί γε. 

ΕΧ. Ταϋτα δή πάντα προ3^υμή&ητί ως οαψέοτατα 
ήμίν απαγγείλαι, ει μη τίς σοι ασχολία τυγχάνει ούσα. 

ΦΛΙ/ί. Ιί4.λλά σχολάζω γε και πειράσομαι νμιν διη- 



teils unmöglich gemacht, schien 
den Athenein eine Frist zur Über- 
legung gegeben zu haben, welche 
sie nicht benutzt hatten. Aus dem 
ersten Kapitel des Dialogs klingen 
die beiden sehr ernsten Fragen des 
Plato an seine Mitbürger heraus: 
„Was sagen die Bürger anderer 
Städte, selbst die einer kleinen do- 
rischen Gemeinde zu eurer That? 
Wie beurteilt ferner der Gott selber 
euer Vorgehen?" Sprachlich bietet 
das Kapitel keine Schwierigkeit. 
Die Sprache ist einfach, die eines 
ernsten Mannes, dem für den Stoff 
dieses Dialogs Satire und Sarkas- 
mus, die ihm sonst immer zn Gebote 
stehen, nicht passend erscheinen. 
Kap. 2. Plato läfst die Teilnahme 
des Phliasiers Echekrates scharf 
hervortreten durch dessen Fragen. 
Echekrates stellt erst die Frage all- 
gemein: τί δε τα πί-ρΐ τον h^ava- 



τον; er zerlegt dann das unbe- 
stimmte τα περί τον &άνατον in 
seine bestimmteren Teile τα λε- 
γβεντα καΐ πραχΟ^έντα, fragt zu- 
gleich nach den Namen der Per- 
sonen , welche zugegen gewesen, 
und verrät sein Mitgefühl in einem 
Ausdrucke der Befürchtung: η ονκ 
εϊων οϊ άρχοντες (allgemein: die 
Obrigkeit) παρεΐναί und einem sol- 
chen des tiefen Bedauerns: έρημος 
έτελεντα φίλων; Psychologisch 
richtig ist es, dafs Plato den Freund 
des Sokrates auf die Frage, die das 
Mitgefühl gestellt hat, zuerst ant- 
worten läfst : ουδαμώς κ. τ. ε. Drin- 
gender bitlet nun Echekrates: statt 
eines einfachen άλλα δη άηάγγει- 
λον, εΐ μη κ. τ. ε. sagt er ηρο&ν- 
μηΟ^ητι άπαγγεΐλαι i. e. προΘν- 
μως άπάγγειλον und setzt das 
πάντα und ως σαψεατατα hinzu, 
das umfassendste Objekt und das 



6 ΙΊΛΑΊΏΝΟΣ 

γήοαοβ^αι' και γαρ το μεμνησ^αι ^ω'/.ράτονς /.αϊ αντόν 
λέγοντα και άλλον αχονοντα εμοιγε άεΐ τζάντων ήδιστον. 

ΕΧ. Λλλα μην, ώ Φαίδων, λαϊ τους άλονσομένοις 
γε τοίοντονς ετέρους έχεις' άλλα 7ΰείρώ ως αν δννΐ] άκρ/- 
βέοτατα διελ&είν ττάντα. 

ΦΛυ. Καϊ μην εγωγε ^-ανμάσια ετταϋ^ον παραγε- 
νόμενος. οντε γαρ ώς ^'ανάτω ιταρόντα με ανδρός εττιτη- 
δείον έλεος είσηει' ευδαίμων γάρ μοι, άνηρ εΓραίνετο , ώ 
Εχέλρατες, χαΐ τον τρότνον χαΐ ταν λόγων, ώς αδεώς χαϊ 
γενναίως ετελεύτα, ώστε μοι εχείνον /ναρίστασ&αι μηδ 
εις ^ιδου ιόντα άνευ &είας μοίρας ιέναι, αλλά λαχεΐσε 
αψΓλόμενον εν πράξειν, εϊπερ τις ττώποτε λαΐ άλλος, διά 
δη ταντα ουδέν τνάνν μου ελεεινόν εισηει, ώς ει/.ός αν δό- 
ξειεν είναι ΐΐαρόντι ιτένΌ-ει' ούτε αν ηδονή ώς εν φιλο- 
σο(ρία ημών όντων, ωσπερ ειώΌ-ειμεν' και γάρ οι λόγοι 
τοιοντοί τίνες ήσαν' αλλ άτεχνώς ατοττόν τι μοι ττά&ος 
τναρήν ν.αί τις αήθ-ης λράσις άτνό τε της ηδονής σνγχετίρα- 

superlative Adverbium. Dieser er- Hand hält. Und dabei kam doch 
sten dringenden Aufforderung ent- Freude, wie Traurigkeit zu ihrem 
spricht die zweite in allen ihren Rechte; es war eben eine ganz ei- 
Teilen: statt des πάντα όίελθ^ε das gentümliche Stimmung, welche die 
πειρώ όιελθ-είν πάντα mit dem Freunde des Sterbenden beherrschte, 
stärksten Superlativ: ώς αν 6vv7,j die sie bald lächeln liefs und bald 
άκοίβέοτατα. in Thränen ausbrechen, ein ganz 
Phädo giebt in seiner längeren eigenes Gemisch von Gefühlen, das 
Antwort gewissermafsen das Motto, aus der Freudigkeit entsprang zu- 
nach welchem Plato den Dialog ge- gleich und aus der Betrübnis. Es 
schrieben hat, den Grund- und ist gewils eine sehr schwere Auf- 
Hauptzug, welcher durch das ganze gäbe, welche Plato sich stellt, 
Gespräch geht. Mitleid , wie es wenn er in seinen Lesern diese 
sonst seine Stätte hat in der Nähe άη^-ης κράαις από τε της ηόον^τ;ς 
eines Mannes, der seinen letzten ονγκεκραμενη ομού και άπο της 
Augenblicken entgegensieht, kam λύπης (man beachte die Stellung 
hier bei den Anwesenden nicht auf; der Worte) hervorrufen will. Der 
denn Sokrates machte den Eindruck Dialog zeigt, dafs er seine Aufgabe 
eines glücklichen Mannes — εν- meisterhaft gelöst hat. 
δαίμων άνηρ έφαίνετο — ; so Sprachlich ist aufmerksam zu 
furchtlos und so sicheren Mutes machen auf das οντε in ovxe av 
{άόεώς καΐ γενναίως) sah er sein ηοοντι κ. τ. e., dem weder ein οντε 
Ende nahen (impf, ετελεύτα); in noch ein τε entspricht. Phädo sagi 
Sokrates lebte jene Ruhe, jener ονιε αν ηόοΐΊ;, als ob vorherge- 
Frieden, der eine Ο^εία μοίρα ist, gangen wäre οντε μοι ελεεινοί• 
über den ein Gott segnend seine ordfv ειστ^ει. 



ΦΑίΔΩιΝ. 7 

μένη ομον τ,αΐ ajto της λύπης, εν^νμονμένο) οτι αντίκα 
εγ,εΐνος έμελλε τελεντάν. γ.α\ πάντες οί παρόντες οχε'όόν 
τι οντω διελείμε^^α, ότε μεν γελώντες, ενίοτε δε δακρνον- 
τες^ εις δε ημών και διαφερόντως, Απολλόδωρος' οίσ^α 
γάρ πον τον άνδρα γ,αϊ τον τρόπον αυτόν. 

ΕΧ. Πώς γάρ ον ; 

ΦΑΙΟ. Εκείνος τε τοίννν παντάπασιν όντως είχε, 
γ,αϊ αντός εγωγε ετεταράγμην και οί άλλοι. 

ΕΧ. "Ετνχον δε, ω Φαίδων, τίνες παραγενόμενοι; 

ΦΛΙ /J. Οντός τε δη 6 Απολλόδωρος τα ν επιχωρίων 
παρην και ο Κριτόβονλος και 6 πατήρ αντον Κρίτων, 
και ετι ^Ερμογένης και ^Επιγένης και Αισχίνης και Αντι- 
σθένης' ην δε και Κτήσιππος 6 Παιανιενς και Μενέξε- 
νος και άλλοι τίνες τών επιχωρίων' Πλάτων δε, οίμαι, 
ησθένει. 

ΕΧ. Ξένοι δε τίνες παρήσαν ; 

ΦΑΙ//. Ναί, Σιμμίας τέ γε 6 Θηβαίος και Κέβης και 
Φαιδωνίδης , και ΜεγαρόΌ•εν Ευκλείδης τ ε και Τερψίων. 

ΕΧ. Τί δέ; Αρίστιππος και Κλεόμβροτος παρεγέ- 
νοντο ; 

ΦΑΙ//. Ου δητα' εν Αίγίνη γάρ ελέγοντο είναι. 

ΕΧ. Αλλος δέ τις παρην; 

ΦΑΙ//. Σχεδόν τι οίμαι τοντονς παραγενέσθαι. 

ΕΧ. Τί ονν δη; τίνες, φγς, ήσαν οι λόγοι; 
yC 3• ΦΑυ. Εγώ σοι εξ αρχής πάντα πειράσομαι διη- 
γήσασΌ-αι. αεϊ γάρ δή καΐ τάς πρόσθεν ημέρας εΐώθει- 

Kap. 3. Die Erzählung des Phädo versammellen uns morgens vor dem 
mutet uns der Form wie dem In- Gerichtsgebäude, in dem auch sein 
halte nach an. Die Form ist die Prozeis gespielt hatte; lag es doch 
der schlichtesten Erzählungsweisc, nicht weit vom Gefängnis. Wir 
die Wortstellung entspricht so sehr warteten nun jedesmal, bis sich das 
der deutschen, dafs die Übersetzung Gefängnis öfTnete, und unterhielten 
dieselbe fast durchweg beibehal- uns miteinander; denn es wurde 
ten kann, ohne unserer Sprache nicht früh geöffnet. Sobald es aber 
Zwang anzuthim. „ich will dir von ofl'en war, traten wir ein zu So- 
Anfang an alles versuchen zu er- krates und blieben meist den Tag 
zählen. Auch schon die früheren über bei ihm u. s. w." Die Sätze 
Tage pflegten wir immer, ich und sind kurz und sehr durchsichtig. 
<iie andern, zu Sokrates zu gehen. Von Konjunktionen kommen fast 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



μεν φοιτάν καϊ εγώ καΐ οί άλλοι παρά τον Σωκράτη, συλ- 
λεγόμενοι εωΟ^εν εις το δΐγ.αοτήριον, εν φ λαι τ δίκη εγέ- 
νετο' πληοίον γαρ ην του όεσμωτηρίου. 7ΐεριεμένομεν ουν 
ίκάστοτε, εως ανοιχ^^είη το δεσμωτήριον, διατρίβοντες μετ 
αλλήλων' άνείόγετο γαρ ου τΐρψ' ετΐειδη δε άνοιχΟ^είη, είσ- 
Ί]ειμεν τΐαρά τον Σωκράτη κα< τα πολλά διημερενομεν 
μετ αυτού. y.al δη καί τότε πρωϊαίτερον ζυνελέγημεν, 
τη γάρ προτεραία [ημέρα] επειδή εξηλΒ^ομεν Ιν. του δε- 
σμωτηρίου εσπέρας, επυ^^όμε^α οτι το πλοΐον εν. ^ήλου 
α(ριγμένον εϊη. παρηγγείλαμεν ουν αλληλοις ηγ,ειν ώς 
πρωϊαίτατα εις το εΐω^-ός. και ηκομεν και ημίν εζελ^-ών 
6 d -υρωρός, όσπερ εΙώΌ-ει υπακουειν, είπεν επιμένειν και 
μη πρότερον παριέναι, εως αν αυτός κέλευση ' λύονσι γάρ, 
εφη, οί ένδεκα Σωγ,ράτη καΐ παραγγέλλουσιν όπως αν τηδε 
τη ημέρα τελευτήση. ου πολύν δ ουν χρόνον έπισχών 
ήκε και Ικέλευεν ημάς εϊσιέναι. είσιόντες ουν κατελαμ- 
βάνομεν τόν μεν Σωκράτη άρτι λελυμένον , την δε Ξαν- 



nur temporale vor, wie βως, έπει- 
δψ Der Erzähler wechselt nicht 
ab mit den Ausdrücken: έως άνοι- 
χ^ίίη , άνεωγετο , επειδή άνοι- 
χθ^είη — παρηγγείλαμεν αλληλοις 
ηκειν, καΐ ηκομεν -3- εκέλενεν εϊ- 
σιέναι, είσιόντες ονν κατελαμβά- 
νομεν κ. τ. ε. Eine gewisse Breite 
selbst giebt, wenn ich richtig em- 
pfinde, der Darstellung et was Episch- 
friedliches. Dahin gehört der Zu- 
satz zu δικαστήριον, die W. έν φ 
καΐ η δίκη έγενετο , das διατρί- 
βοντας μετ^ αλλήλων, das είπεν 
επιμένειν καΐ μη πρότερον παρ- 
ιέναι, wo επιμένειν allein genügt 
hätte. Dahin gehört ferner die Wie- 
dergabe der Worte des Schliefsers 
und der Xanthippe u. s. w. 

Aber auch der Inhalt greift ans 
Herz, schafft jene eigentümliche 
Stimmung, die Phädo oben als eine 
κράσις από τε της ηδονής ανγκε- 
κραμένη όμον και απο της λύπης 
gekennzeichnet hat. Wir empfin- 
den den Schmerz der Schüler des 



Sokrates nach, welche jeden Mor- 
gen früh sich versammeln, um den 
ganzen Tag (διημερενειν) bei dem 
Meister zubringen zu können. Wie 
sie ihn abends verlassen, da über- 
rascht sie die längst gefürchtete 
Kunde, dafs er morgen sterben 
müsse. Sie kommen in der nächsten 
Frühe wieder, um zu erfahren, dafs 
die Elfmänner, die erbarmungslosen, 
dem Sokrates die Fesseln abneh- 
men, dafs also keine Hoffnung auf 
Rettung mehr vorhanden ist. Tief- 
bekümmert treten sie ein und treffen 
bei dem Verurteilten sein Weib und 
seinen kleinen Knaben und die Xan- 
thippe bricht bei ihrem Anblicke in 
die so natürlichen Worte aus: „0 
Sokrates, zum letzten Male wer- 
den sie dich jetzt begrüfsen, deine 
Freunde, und du siel** — Und all 
dem gegenüber die Ruhe des W ei- 
sen I Er schickt Weib und Kind 
fort: sie haben ihr Recht gehabt und 
die Mafslosigkeit ihrer Schmerzens- 
äufserungen pafsl nicht für seine 



ΦΑΙΔΩΝ. 9 

θ-ίτντίην — γιγνώοτίεις γάρ — εχονύάν τε το icaiÖLOv αυ- 
τόν καΐ τΐαρακα^-ημένην. ώς ονν είδεν ημάς η ΞανΟ^ίτντεη, 
ανενφήμησέ τε χαΐ τοιαντ αττα είτίεν , οία όή είώ^-ασιν 
αί γυναίκες y οτι ώ Σώγ,ρατες, υστατον δη σε ττροσεροϋσί 
νυν οί εττιτήδεωι y.al συ τούτους, χαΐ 6 2ωκράτης βλέ- 
ψας εις τον Κρίτωνα, ώ Κρίτων, εφη^ απαγέτω τις αυ- 
τήν οϊκαδε. καί- εκείνην μεν απηγόν τίνες των τον Κρί- 
τωνος βοώσάν τε τιαΐ κοτΐτομένην ' 6 δε Σωκράτης αναν.α- 
^ιζόμενος εις την γ.λίνην συνέτιαμχρέ τε το σκέλος καΐ εξέ- 
τριχρε τη χειρί^ γ,αι τριβών α μα, ως ατοτΰον , εφη, ω άν- 
δρες, εοίκέ τι είναι τοϋτο, ο χαλοϋσιν οί ανΟ-ρωτνοι ηδύ' 
ώς d -αυμασίως πέφυτιε τνρος το δοκούν εναντίον είναι, το 
λντιηρόν , τω αμα μεν αυτώ μη έ^-έλειν τναραγίγνεσ^-αι 
τφ άνθρωπο), εάν δε τις διώκη το έτερον και λαμβάνη, 
σχεδόν τι άναγκάζεοΒ-αι λαμβάνειν και το έτερον, ωστνερ 
εκ μιας κορυφής σννημμένω δύ οντε. και μοι δοκεΐ, εφη, 
ει ενενόησεν αντά Λίσωπος , μν^-ον αν σννΟ-εΙναι , ως ο 
^εός βουλόμενος αυτά διαλλάζαι πολεμούντα, επειδή ουκ 
ήδύνατο, ξυνηψεν εις τ αυτόν αυτοίς τάς κορυφάς, και δια 
ταύτα ω αν το έτερον 7ΐαραγένηται επακολουθεί νστερον 
και το έτερον, ωσπερ ονν και αντώ μοι εοικεν , ε7€είδή 
νπό τού δεσμού ην εν τφ σκελει 7ΐρ6τερον το άλγεινόν, 
ηκειν δη φαίνεται επακολονθούν το ηδύ. ^ 

letzten Stunden, die den Freunden Stunde entgegensieht, und er be- 
und dem Gedenken gehören. Wie grüfst sie mit den Worten: „W^e 
mit einem Schlage reifst er dann sonderbar ist, was die Welt ein An- 
seine Schüler aus dem Gebiete der genehmes nennt'" Das ist das erste 
Empfindung in das des Denkens Beispiel jenes ganz eigentümlichen 
hinüber. Schon seine Körperhai- Humors, der bis zu dem ω Κρί- 
tung mufs auf sie einen eigenen των, τω ΐΑοκληπίω 6φείλομι•ν 
Eindruck machen; er setzt sich auf- άλεκτρνόνα aus dem ganzen Dia- 
recht (ανακαί^ιζόμενος) und reibt löge spricht. Und wie ruhig, wie 
sein Bein, da wo die Fesseln ihn behaglich, möchte man fast sagen, 
gedrückt haben. Dann wirft er in führt nun Sokrates seinen Gedaii- 
seinen ersten Worten den Freunden kcn, dafs das λνπηρόν und άλγει- 
zwei Begriffe entgegen, die sie aus νόν so nahe bei dem ηδύ liege, 
ihrer Stimmung mit einem Male aus! Er giebt ein Bild: sie sind 
heraustreiben müssen, das άτοπον mit ihren Enden {κορνφη) ver- 
und das r/(fi;. Die Freunde kommen, knüpft; er fängt an zu fabulieren 
vom Schmerz niedergebeugt, zu {μν'^ον ovvOttvai), als ob er sel- 
ihrem Meister, der seiner letzten ber Äsopus wäre. 



10 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



4. *^0 ονν Κέβης υπολαβών Νη τον ζ/ία, ώ 2ώχρα- 
τες, ΐφη, εν y ε7νοίηθας αναμνήσας με. 7νερϊ γάρ τοι των 
7ΰθίημάτων ων τιετΐοίητ,ας εντείνας τους τον ^ioco/cov λό- 
γονς υμΪ το εις τον ^Ατΐόλλω ττροοίμιον υμι άλλοι τινές 
με ηδη ηροντο, ατάρ χαϊ Ενηνός πρώην, ο τι ττοτε όιανο- 
η-θ-είς, ετνειδή δενρο ηλ^ες, εποίηοας αυτά, τνρότερον ον- 
δεν ττώτΐοτε τΐοιήσας. ει ονν τι σοι μέλει τον εχειν έμε 
Ενηνώ ατζο'/,ρίναο&αι, όταν με ανθ^ις ερωτά — εν οίδα γάρ 
ότι έρησεται — ειτΐέ, τι χρή με λέγειν. Λέγε τοίννν, εφη. 
αντώ, ώ Κέβης, ταληΌ-η. ότι ουχ Ιγ.είνω βονλόμενος ονδέ 
τοΙς τζοιημαοιν αυτόν αντίτεχνος είναι έττοίησα ταύτα' 
τδειν γάρ ως ον ράδιον εϊη' αλλ εννττνίων τινών άττοπει- 
ρώμενος τι λέγει, και αφοσιονμενος ει άρα Ίίολλάλΐς ταυ- 
την την μονσΐ'λήν μοι επιτάττοι ποιείν. rjv γάρ δη άττα 
τοιάδε ' τζολλάλΐς μοι φοιτών το αντο ενντζνιον ες τω ηα- 
ρελ^^όντι βίω, άλλοτ εν άλλη Οψει φαινόμενον, τά αντά 
δε λέγον, ώ Σών,ρατες, εφη, μονσίλην ποίει */«/ εργάζον. 
'/ΜΙ εγώ εν γ ε τω πρόοΒ-εν χρόνο) όττερ επραττον τούτο 
νττελάμβανον αντο μοι τΰαραλελεύεοϋ-αί τε καί επίλελενειν, 
ωστνερ οι τοις S -έονοι διαζελενόμενοι , και εμοί ούτω το 
ενν/ζνιον όπερ επραττον τούτο επικελενειν, μονσικην ποιεΙν, 
ως φιλοσοφίας μεν ονσης μεγίστης μονσικής, εμού δε τούτο 
7Γράττοντος' νύν δ επειδή η τε δίκη εγένετο και ή τού 



Kap. 4. Das vorliegende Kapitel 
leitet unmerklich zu dem eigent- 
lichen Thema des ganzen Dialogs 
über. Es ist schwierig für die ein- 
tretenden Freunde, dem Sokrates 
gegenüber das erste Wort zu fin- 
den; sie schweigen daher auch, und 
Sokrates selbst beginnt, wie wir ge- 
sehen haben, die Unterhaltung von 
einem Gegebenen, dem Schmerze, 
welchen ihm die Fesseln gemacht 
haben, ausgehend. Wie zufallig 
erwähnt er des Asop, und die Er- 
wähnung des Dichternamens läfst 
nun Kebes den eigentlichen Dialog 
beginnen. Plato hat uns im vorigen 
Kapitel den Sokrates gezeigt, wie 



er sich weder durch die Mitteilung 
der Elfmänner von seinem bevor- 
stehenden Tode, noch durch den 
Abschied von Weib und Kind aus 
der Ruhe, die dem Weisen ziemt, 
hat herausreifsen lassen; er schil- 
dert uns hier, wie diese Ruhe ihn 
während seiner (Gefangenschaft über- 
haupt nicht verlassen hat. Er hat, 
einem Traumbilde folgend, was er 
in seinem ganzen Leben nicht ge- 
than, Verse gemacht, hat zueist ein 
τιροοίμιον, einen Hymnus gedichtet 
auf den Gott, dessen Fest ihm Auf- 
schub gewährte oder, wie er sich, 
zum ersten Male den Gedanken, 
dafs der Tod ein Glück sei, leise 



ΦΑΙΔΩΝ. 



11 



d-€Ov έορτη διε/.ώλνέ με άτΐοΟ^νήσχείν, εδοξβ χρήναί, ει αρα 
τΐολλάλΐς μοί τνροοτάττοί το ενντΐνιον ταντην την δημώδη 
μονΟί'λην τΐοιείν, μη ατνει^σαι αντω, αλλά τύοιείν. αοφα- 
λέστερον γαρ είναι μη arcUvai ττρίν αφοοιώσασ^αι ττοιη- 
σαντα τΐοιηματα χαϊ τνει^-όμενον τω εννττνίο). οντω δη 
τΰρώτον μεν εις τον ^εόν ετζοίηοα, ον ην η τΐαρονοα &ν- 
οία' μετά δε τον d -εόν , έννοήσας οτι τον ποιητήν δέοι, 
εϊηερ μέλλοι ττοιητης είναι, τνοιεΐν μν&ους^ αλλ ου λό- 
γους, και αυτός ουγ, η μυ&ολογί'λός, διά ταύτα δη ους προ- 
χείρους είχον γ.αί η-ιζιοτάμην μΰΒ^ους τους Λΐοώπου, τού- 
τους ετΐοίηοα, οίς πρώτοις ενέτυχον. 

5. Ταϋτα ουν , ώ Κέβης, Ευηνώ φράζε, νχά ερρώ- 



a η deutend ausdrückt: βορτη όιε- 
κώλνέ με άποϋ-νησκειν — nach 
Diog. La. soll das Lied begonnen 
haben: /jij?u' ^Αηολλον χαίρε κάΙ 
Άρτεμί, παΐδε κλεείνώ — ; er hat, 



weitgehenden Begriffe der μον- 
σικη, der Kunst, welche die Musen 
schützen, die Philosophie verstan- 
den, hatte geglaubt, das Traumbild 
schreibe ihm vor : ταντην την μον- 



nachdem er den Gott, dessen Fest οικην ποίει „treibe das, nämlich 
war, gepriesen, die unschuldigsten την ψιλοαοφίαν oder την διαλεκ- 



Sachen, welche es gab, die μν&οι, 
die Fabeln des Asop in Verse ge- 
bracht oder die ?,όγθί des Fabel- 
dichters, wie Kebes sie nennt, weil 
sie ja in Prosa geschrieben waren, 
{εντείνας τονς λόγους sc. μίτρο) 
oder ρνθ^μοΐς). Läfst sich von der 
Ruhe eines Mannes, dem der Tod 
bevorsteht, ein besseres Bild geben? 
Und mit unverkennbarem Humor 
motiviert Sokrates seine Beschäf- 
tigung. Wie oft, so beruft er sich 
auch hier auf ein Traumbild, das 
ihm oft erschienen und immer wie- 



τικην als μουσική. Welche Ruhe 
zeigt es nun, dafs er in seinen 
letzten Tagen, in einem Alter von 
mehr als siebenzig Jahren, auf den 
fast neckischen Einfall kommt, den 
Begriff μουσική auch einmal enger 
zu fassen als Dichtkunst oder, rich- 
tiger gesagt, als die Kunst έντεί- 
νειν τονς λόγους^ Verse zu schmie- 
den. Ich wage nicht zu entschei- 
den, ob Sokrates die Worte άσψα- 
λίστερον γαρ είναι — ηει^όμε- 
νον τώ irmnvioj ernst meint oder 
nicht; ich bin aber geneigt, sie 



der zugerufen haben: oj Σωκρα- als eine Satire auf den Sophisten 



Tfc, μονσικήν ποιεί και εργαζον. 
Dies Traumbild ist aber gerade für 
Sokrates psychologisch so wichtig: 
er hatte seine Bildhauerkunst, die 
ihn ernährte, aufgegeben oder we- 
nigstens vernachlässigt, und seine 
Frau und viele seiner Milbüri?er 
machten ihm daraus einen Vorwurf. 
Was hatte ihn dazu gebracht? War 
es nicht die innere Stimme, die ihm 
zurief: μονσικήν ποίει'ί Freilich 
hatte er sein Leben Ißng unter dem 



und mittelmäfsigen Dichter Bue- 
nos zu fassen : „es ist sicherer 
nicht von hinnen zu scheiden, ehe 
man der heiligen Pflicht genügte 
durch Verse, die man macht, und 
durch Gehorsam gegen das Traum- 
bild." 

Kap. 5. .ledenfalls enthält der 
Gruls, den Sokrates dem Kebes für 
den Euenos bestellt, einen ganz 
derben Scherz: „sage ihm, er soll 
sich's gut gehen lassen {^ρρώσ^αι) 



12 ΠΛΑΤΩΝΟΣ 

σ^αί καί, αν σωφρονί] , εμε όιώχειν ως τάχιστα, ατνειμι, 
δέ , ως εοιχε, τήμερον' χελενουοι γαρ ^4^•ηναΙοι. '/.αϊ ο 
2ίμμίας^ Οίον τΐαραγ,ελενεί, εφη, τούτο, α ^ώχρατες, 
ΙΙνηνω; ττολλά γαρ ηδη έντετνχηκα τω άνδρί' σχεδόν ονν 
Ιζ ων εγώ τ^σ^-ημαι ονδ όττωστιονν σοι ετζών είναι ηεί- 
σεται. Τι δαί; ή δ^ 6ς' ου (ριλόσο€ρος Ενηνός; ^Εμοιγε 
δογ,εΐ^ ε(ρη 6 ^ιμμίας. ^Ε^ελήσει τοίννν, εφη, y.al Ενηνός 
χαΐ τΐάς οτφ αζίως τούτον τον ττράγματος μέτεστιν. ον 
μέντοι γ ϊσως βιάσεται αντόν' ον γάρ φασι ^εμιτόν εί- 
ναι, τίαΐ αμα λέγων ταντα καΟ^ήκε τα σκέλη από της κλί- 
νης επί την γήν, και καΒ-εζό μένος όντως ηδη τα λοιττά 
διελέγετο. 

^Ήρετο ονν αντόν δ Κέβης' Πώς τοντο λέγεις, ώ ^ώ- 
κρατες, τό μη ^εμιτόν είναι εαντόν βιάζεσΒ-αι, εΒ-έλειν ό' 
αν τφ απο^-νήσκοντι τον φιλόσοφον εττεσ&αι; Τι δέ, ώ 
Κέβης; ονκ ακηκόατε, σν τε και Σιμμίας, ττερι τών τοιού- 
των Φιλολάω σνγγεγονότες ; Ουδέν γε σαφώς, ώ Σώκρα- 
τες. Λλλά μην καγώ εζ ακοής περϊ αντών λέγω' α μεν 
ονν τνγχάνω ακηκοώς, φ&όνος ουδείς λέγειν, και γάρ ϊσως 
και μάλιστα ττρέπει μέλλοντα εκεΐσε άττοδημείν διαοκο- 

und, wenn er verständig ist, mir πάς 6 φιλόσοφος έθ^ελτιοεί άηο- 
recht bald folgen!" Denn das «V θ-νησκειν ον μέντοι γ^ ί'αως βιά- 
σα>^()ον^ giebt dem Grufse den Bei- οβται αντόν. ον γάρ φαοι θ^ε- 
geschmaciv: Buenos möge seinem μιτον είναι eine Art Kunstpause 
Leben selbst ein Ende machen. Wie eintreten, dadurch dafs er erzählt, 
soll er sonst als σώφρων seinen wie Sokrates seine auf die Dauer 
schnellen Tod herbeiführen? Der unbequeme Stellung geändert habe. 
Scherz leitet dann, wieder wie eine Als dann Kebes den scheinbaren 
sich selbst bietende Gelegenheit, Widerspruch zwischen der dem Phi- 
den Dialog weiter. Denn auf die losophen geziemenden Sehnsucht 
Antwort des Simmias, Euenos werde nach dem Tode und dem göttlichen 
keine Lust haben zu sterben, er- [ov S -εμιτόν) Verbote des Selbst- 
widert Sokrates, als Philosoph mordes betont, weist Sokrates zu- 
müsse er gern sterben wollen; nur nächst auf die vom Philolaus vor- 
dürfe er sich nicht selber töten, getragenen Lehren des Pythagoras 
d.h. er stellt damit das Thema zur hin, und erklärt dann, gern mit- 
Diskussion: der Tod ist kein Übel, teilen zu wollen {φθ^όνος οιόεί^), 
kein Unglück, wie nicht philoso- was er über die Frage gehört habe, 
phisch denkende Menschen es sich seine eigenen Gedanken, wie im 
einbilden. Mit grofser Kunst läfst Phädrus und im Symposion, be- 
nun Plato nach dem die Freunde scheiden, als « ovv τιγχάνω dxr;- 
dee Sokrates frappierenden Satze: ;ίοώς ausgebend, gesteht ferner mit 



ΦΑΙΔΩΝ. 13 

7celv τε χαΐ μν^ολογείν uceql της α^ΰοδημίας της εκεί, 
Ttoictv τίνα. αυτήν οιόμεΟ^α είναι' τι γαρ αν τις γ,αϊ tcoloI 
άλλο εν τω μέχρι ηλίου δυσμών χρόνω ; 

6• Κατά τί δη ονν τνοτε ον cpaot ^εμιτόν είναι αυ- 
τόν εαυτόν ατνοτιτιννύναι, ώ Έώκρατες; ήδη γαρ εγωγε, 
όπερ νυν δή ου ήρου, ν.α\ Φιλολάου ήκουοα, οτε τναρ ημιν 
διητάτο, ηδη δε χαΐ άλλων τινών, ώς ου δέοι τοϋτο τιοιείν' 
σαφές δε περί αυτών ουδενός πώποτε ουδέν άγ.ήγ.οα. Λλλά 
τορο^^υμείο^^αι χρή, ε(ρη ' τάχα γαρ αν και ακούσαις. ΪΟως 
μέντοι ^-αυμαστόν οοι (ρανεΐται, ει — τοϋτο μόνον τών 
άλλων απάντων απλούν εοτϊ χαΐ ουδέποτε τυγχάνει Tcf 
άν^-ρώπω, ωοπερ και τάλλα — εστίν οτε και οϊς βέλτιον 
τε^νάναι η ζην' οΐς δε βέλτιον τε^-νάναι, ^αυμαστόν ϊσως 
σοι (ραίνεται, ει τούτοις τοις αν^ρώποις μή όσιόν εστίν 
αυτούς εαυτούς ευ ποιεΐν, αλλ άλλον δεΐ περιμένειν ευερ- 
γέτην. και 6 Κέβης ήρεμα επιγελάοας, 'Ίττω Ζευς, ε(ρη, 
TJj αυτού {ρωνγ ειπών. Και γάρ αν δόζειεν , εφη 6 2ω- 

dem καΐ μνΘ^ολογεΙν von vorn- zuhören." Ehe er dann aber auf die 

herein, dafs er mit seiner Dialektik Hauptfrage eingeht, führt er mit 

allein nicht auskommen , sondern, dem μέντοι in Ι'σως μέντοι ϋαν- 

wie öfter, den Mythos, das Gebiet μαατόν σοι φανείται gewisser- 

des Glaubens, zu Hilfe nehmen mafsen eine Vorfrage ein, die er 

müsse. Und wie ernst klingt nach zunächst erläutert. Welches ist 

alledem das Kapitel aus mit dem diese Vorfrage? Kebes deutet es 

Hinweis auf die letzte Stunde, die an: sie ist abgeschlossen, als er 

immer näher rückt, mit den dabei mit seinem böotischen ιττω Ζενς 

echt philosophischen Worten : τΐ (die Böoter sagten in ihrem Dialekt 

«V τις καΐ ποιοι άλλο εν τω μέ- — φωνή — eigentlich Ι'ττω /ίενς) 

χ()ΐ ηλίον δνσμών χρόνω; einfällt und heifst also: κατά τί 

Kap. 6. Dies Kapitel enthält die ένίοις άνθ^ρωτΐοις βέλτιον έστι 

sprachlich schwierigste Stelle des τε&νάναι η ζην, οίς όε βέλτιον 

ganzen Phädo in den Worten Ι'σως τείί^νύναι, τούτοις ονχ οσιόν έατιν 

μέντοι ϋ^ανμαοτόν σοι φανεΐται αντονς εαντονς εν ποιεΙν ; Wenn 

— όεΐ περιμένειν ενεογέτην. Fas- die Worte nun lauteten: ΐσο)ς μέν- 

8Ρη wir einmal den Gedanken des τοι ^ανμαστόν σοι φανεΐται, ει 

Kapitels genau ins Auge.^ Kebes εστίν οτε καΐ οϊς βέλτιον τ ε^νά- 

Iragt: κατά τί ου ϋ-εμιτόν εστίν ναι η ζην, ο'ίς όε βέλτιον τε^νά- 

α,ντον Ί-.αντον άποκτινννναι und ναι , τούτοις τοις ανϋ^ρωποις μη 

fügt hinzu, er Uahe σαφές τι noch οσιόν έστιν αντονς εαυτούς εν ποι- 

niemals darüber gehört. Sokrates üv , so würde die Stelle keine 

erwidert etwas schulmeisterlich (cf. Schwierigkeiten bieten. Was he- 

sympos. cap. 27): „nur gutes Muts! ginnen wir nun mit den übrigen 

vielleicht bekonjmst du etwas Klares Worten? Ich meine, zunächst die 



14 



ΠΛΑΤΩΝΟΣ 



Άράτης^ ούτω γ livat αλογον' ου μέντοί αλλ^ ϊσως έχει 
τινά λόγον. 6 μεν ονν εν α7εορρήτοις λεγόμενος τζερϊ αύ- 



Worte Θ-οαψαστον Ι'σως σοι φαί- 
νεται erklären sich aus der volks- 
tumlichen Redeweise des Sokrates, 
in welcher er, zumal wenn ein 
Zwischensatz vorhergegangen sein 
sollte, das obige &ανμαστ6ν ψα- 
νεΐται wieder aufnimmt. In Bezug 
auf die Worte τούτο μόνον — 
ωοτιερ καΐ τάλλα aber leitet uns 
vielleicht das ov in ουδέποτε auf 
den richtigen Weg. Die Erklärer 
sagen sämtlich , soweit mir be- 
kannt : In einem Satze mit ει kann, 
zumal nach dem Verbum d -ανμά- 
'ί,είν, statt der gewöhnlichen Ne- 
gation μη auch einmal ov stehen. 
Das ist gewifs richtig, wie manche 
Beispiele beweisen ; aber es bleibt 
immer eine Ausnahme, ein seltener 
Fall ; es ist nicht die Regel. Hier 
aber würde diese Ausnahme viel- 
leicht eine Härte sein ; denn zwei 
Zeilen später sagt nach dem d^av- 
μαοτόν, ει der Redner μή — d^av- 
μαοτόν σοι φαίνεται, ει τούτοις 
τοις αν&ρώποις μη οοιόν εοτιν. 
Nimmt man nun also hier keine 
Ausnahme an, so ist man genötigt, 
das ονδέτΐοτε und mit ihm dann 
wohl alle die Worte τοντο μόνον 
— ωσπερ καΐ ταλλα, von dem vor- 
hergehenden ει zu trennen, d. h. 
sie als selbständigen Satz zu fas- 
sen. Alsdann würde ich sie zu er- 
klären versuchen: τοντο seil, το 
μη Θ^εμιτον είναι αντον εαντον 
άποκτινννναι (mit Rückblick auf 
die Hauptfrage des Kebes) μόνον